Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ TỔ CHỨC TRÒ CHƠI HỌC TẬP TRONG GIỜ CHƠI TỰ DO Ở LỚP MẪU GIÁO 5 - 6 TUỔI TRONG TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan một số công trình nghiên cứu về tổ chức trò chơi học tập trong giờ chơi tự do ở lớp Mẫu giáo 5 – 6 tuổi Các trò chơi trẻ em trong đó có TCHT chiếm vị trí quan trọng trong đời sống trẻ em lứa tuổi MN. Chính vì thế từ lâu TCHT đã thu hút, lôi cuốn sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc các lĩnh vực khác nhau.
Những công trình nghiên cứu về TCHT đã minh chứng tính hiệu quả của TCHT được xem là phương tiện giáo dục có ý nghĩa trong việc phát triển trí tuệ, tư duy và nhân cách toàn diện cho trẻ MN. Đầu tiên, phải nói tới những cuốn sách mang tính định hướng của Bộ và các trường Đại học. Trong đó, có giáo trình “Tâm lí học trẻ em”, “Giáo dục học mẫu giáo” của các trường Đại học, Cao đẳng đào tạo ngành Sư phạm Mầm non, “Giáo trình tổ chức hoạt động vui chơi của trẻ ở trường Mầm non”, “Chương trình chăm sóc Giáo dục mầm non và hướng dẫn thực hiện 5 - 6 tuổi” của Bộ Giáo dục đã đề ra các trò chơi và hướng dẫn cụ thể [37, 3, 39, 4]. Có nhiều tác giả khác nghiên cứu về việc thiết kế và sử dụng TCHT còn gọi là trò chơi dạy học dưới các góc độ và các bộ môn khác nhau.
Những hệ thống trò chơi và TCHT được các tác giả đề cập đến chủ yếu nhằm củng cố kiến thức phục vụ một số môn học như: Hình thành biểu tượng toán sơ đẳng, Làm quen với môi trường xung quanh, Làm quen chữ viết,…, giúp rèn các giác quan chú ý, ghi nhớ, phát triển tư duy và ngôn ngữ cho trẻ. Các tác giả tiêu biểu của khuynh hướng này là Phan Huỳnh Hoa, Vũ Minh Hồng, Trương Kim Oanh, Phan Kim Liên, Lê Bích Ngọc,…, đã nghiên cứu, biên soạn một số trò chơi và TCHT cho trẻ MN [18, 27]. Trong tác phẩm “Trò chơi trẻ em”, tác giả Nguyễn Ánh Tuyết đề cập đến trò chơi trí tuệ. Loại trò chơi này có tác dụng thúc đẩy hoạt động trí tuệ của trẻ.
Trong tác phẩm này, bà đã giới thiệu một số trò chơi trí tuệ dành cho trẻ em [38]. Một số luận văn, luận án của các nhà nghiên cứu gần đây cũng đề cập đến việc xây dựng và sử dụng TCHT nhằm phát huy tính tích cực của người học. Tuy nhiên, Luan van 10 mỗi một tác giả lại xem xét các TCHT ở các bộ môn khác nhau, chẳng hạn: Trương Thị Xuân Huệ nghiên cứu việc xây dựng và sử dụng trò chơi nhằm hình thành biểu tượng toán ban đầu cho trẻ 5 - 6 tuổi. Tác giả đã nêu ra một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh thông qua việc xây dựng và sử dụng TCHT [20].
Trần Thị Ngọc Trâm đã nghiên cứu việc thiết kế và sử dụng trò chơi học tập nhằm phát triển khả năng khái quát hóa của trẻ Mẫu giáo lớn, tác giả đã biên soạn hệ thống các TCHT đi sâu vào mục đích phát triển tính khái quát hóa cho trẻ 5 – 6 tuổi [36]. Các tài liệu và giáo trình về tổ chức hoạt động vui chơi và tổ chức chế độ sinh hoạt của trẻ ở trường MN cho ngành Sư phạm Mầm non đều đề cập đến phương pháp hướng dẫn tổ chức GCTD và tổ chức các góc chơi học tập của trẻ trong GCTD [12, 26, 39]. Những nội dung đã được đề cập: - Khái niệm trò chơi học tập. - Ý nghĩa trò chơi học tập.
- Yêu cầu trò chơi học tập. - Đánh giá công tác tổ chức vui chơi ở nhà trẻ - mẫu giáo. Những nghiên cứu trên là cơ sở để tiến hành khảo sát thực trạng một cách khoa học. Tuy nhiên, một hệ thống tiêu chí đánh giá thực trạng tổ chức TCHT trong GCTD là nội dung cần được xây dựng trên cơ sở phân tích, tổng hợp các tài liệu lí luận đã nêu trên.
Đó là những tư liệu để chúng tôi kế thừa và phát huy trong nghiên cứu của mình về “Thực trạng tổ chức trò chơi học tập trong giờ chơi tự do ở lớp Mẫu giáo 5-6 tuổi”. Một số vấn đề lí luận về tổ chức trò chơi học tập trong giờ chơi tự do ở lớp Mẫu giáo 5 – 6 tuổi 1. Trò chơi học tập 1. Khái niệm trò chơi học tập Tùy theo chức năng và ý nghĩa giáo dục mà TCHT cũng có nhiều tên gọi khác nhau như “trò chơi dạy học”, “trò chơi có luật”.
Có nhiều quan điểm về TCHT được các tác giả nghiên cứu và trình bày trong các tài liệu. Luan van 11 Kharlamov cho rằng TCHT là: “Đó là những trò chơi có nhiệm vụ chủ yếu là giáo dục và phát triển trí tuệ cho trẻ em” [25]. Theo tác giả Nguyễn Thị Thanh Hà: “Trò chơi học tập thuộc nhóm trò chơi có luật có vai trò giáo dục nổi trội là củng cố, mở rộng những hiểu biết về thế giới xung quanh (thiên nhiên, xã hội…), rèn luyện và phát triển các quá trình nhận thức (cảm giác, tri giác, tư duy, tưởng tượng…) và các phẩm chất trí tuệ (sáng tạo, nhạy bén, linh hoạt…)” [11, tr. Các tác giả Phạm Thị Châu, Nguyễn Thị Oanh, Trần Thị Sinh cho rằng: “Trò chơi học tập là loại trò chơi có luật tiêu biểu.
Khi tham gia vào trò chơi này, trẻ gián tiếp giải quyết các nhiệm vụ trí dục như: củng cố, chính xác hóa biểu tượng, phát triển ngôn ngữ và hình thành biểu tượng mới” [4, tr. Theo tác giả Nguyễn Thị Oanh: “Trò chơi học tập là môi trường để phát triển tư duy, ý chí, nghị lực và sự đam mê tìm kiếm chân lý của trẻ” [28, tr. Những thành tựu nghiên cứu về trò chơi, đặc biệt về sự phân loại trò chơi của trẻ MG đã chỉ ra những đặc thù của loại trò chơi này như sau: TCHT thuộc nhóm trò chơi có luật thường là do người lớn nghĩ ra cho trẻ chơi và dùng nó vào mục đích giáo dục và dạy học, hướng tới việc phát triển hoạt động trí tuệ cho trẻ. TCHT khác với các loại trò chơi khác ở chỗ, nhiệm vụ nhận thức và luật chơi đòi hỏi trẻ phải huy động ở mức độ cao các chức năng trí tuệ để giải quyết các nhiệm vụ nhận thức đó.
Tuy nhiên, nhiệm vụ này lại được thực hiện dưới hình thức chơi vui vẻ, thú vị và chính điều đó nâng cao tính tích cực nhận thức của trẻ. Khác với nhóm trò chơi có luật ẩn (các trò chơi do trẻ em tự nghĩ ra, luật chơi được ẩn đằng sau chủ đề, hành động và vai chơi), TCHT thuộc nhóm trò chơi có luật cố định (các trò chơi do người lớn nghĩ ra cho trẻ với những nội dung, nhiệm vụ và luật chơi có sẵn). Tổng hợp các nghiên cứu về TCHT của nhà nghiên cứu Xô Viết, tác giả Trương Thị Xuân Huệ trong công trình nghiên cứu: “Sử dụng phương pháp trò chơi trong công tác chuẩn bị trí tuệ cho trẻ em học toán 1” khẳng định rằng: “TCHT được hiểu là trò chơi có nhiệm vụ giáo dục, có nội dung và quy luật chơi do người lớn sáng tác và đưa vào cuộc sống trẻ” [20, tr. Luan van 12 Theo tác giả Đặng Thành Hưng thì những “TCHT được lựa chọn và sử dụng trực tiếp để dạy học, tuân theo mục đích, nguyên tắc và phương pháp dạy học, có chức năng tổ chức, hướng dẫn và động viên trẻ tìm hiểu lĩnh hội kiến thức, học tập và rèn luyện kĩ năng, tích lũy và phát triển các phương thức hoạt động và hành vi ứng xử xã hội, văn hóa, đạo đức, thẩm mĩ, pháp luật, khoa học,… khi tham gia TCHT” [21, tr.
Trong tâm lí học trẻ em và giáo dục học trẻ em đưa ra khái niệm TCHT như sau: TCHT là trò chơi có luật và những nội dung cho trước, là trò chơi của sự nhận thức, hướng đến sự mở rộng, chính xác hóa, hệ thống hóa các biểu tượng đã có nhằm phát triển các năng lực trí tuệ, giáo dục lòng ham hiểu biết của trẻ - trong đó nội dung học tập kết hợp với hình thức chơi [3, tr. Khi đề cập đến TCHT, các nhà giáo dục đều nhấn mạnh yếu tố có luật và nhiệm vụ nhận thức trong trò chơi. TCHT vừa mang tính chất vui chơi tự do vừa mang tính giải quyết nhiệm vụ nhận thức thì mới hoàn thành trò chơi. Cho nên trong phạm vi đề tài, chúng tôi xác định nội hàm khái niệm TCHT được hiểu như sau: “TCHT là những trò chơi có luật chứa đựng nhiệm vụ nhận thức.
Trẻ tham gia vào trò chơi nhằm giải quyết các nhiệm vụ nhận thức một cách tự nguyện, tích cực, chủ động thông qua đó giúp phát triển trí tuệ cho trẻ”. Đặc trưng trò chơi học tập Những đặc trưng của TCHT, có thể kể đến một số nét đặc trưng sau: Về cấu trúc của Trò chơi học tập Xét về cấu trúc của TCHT gồm ba thành tố gắn bó chặt chẽ với nhau và cùng nằm trong một khối thống nhất đó là: Nhiệm vụ nhận thức, các hành động chơi và luật chơi. Các thành tố này được chuẩn bị sẵn từ trước trong mỗi TCHT. Nếu thiếu một trong ba thành tố này thì không tạo nên TCHT.
Nhiệm vụ nhận thức có tính chất như một bài toán mà trẻ phải giải quyết dựa trên các điều kiện đã cho. Nhiệm vụ nhận thức là thành tố cơ bản của TCHT, nó gây ra hứng thú cho trẻ, kích thích tính tích cực và nguyện vọng chơi của trẻ. Mỗi một TCHT có một nhiệm vụ nhận thức của mình, chính điều đó làm trò chơi này khác với trò chơi kia [17, tr 42]. Chẳng hạn như trò chơi “Tạo nhóm theo yêu cầu”, dựa vào kiến thức về Luan van 13 nhóm các số lượng chữ số, trẻ phải khái quát chúng theo từng đồ vật và đặt vào đúng vị trí nhóm số lượng phù hợp (nhà mèo có 4 phòng thì đặt vào 4 chú mèo, nhà thỏ có 3 phòng thì để vào 3 chú thỏ,…).
Hành động chơi chính là những động tác mà trẻ phải làm trong lúc chơi và nó cũng là thành phần quan trọng của TCHT, thiếu nó trò chơi không thể tiến hành được. Các hành động chơi như là họa tiết của chủ đề chơi, những hành động ấy càng phong phú, đa dạng bao nhiêu thì trẻ tham gia vào trò chơi càng nhiều bấy nhiêu và bản thân trò chơi cũng hấp dẫn bấy nhiêu [17, tr. Thật vậy, hành động chơi càng đa dạng, phong phú điều đó có nghĩa là đứa trẻ tham gia trò chơi rất tích cực.