MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Thực hiện đường đối đổi mới, dưới sự lãnh đạo của Đảng, nông nghiệp, nông thôn nước ta đã đạt được nhiều thành tựu khá toàn diện và to lớn. Đặc biệt, kể từ khi Hội nghị lần thứ 5 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa IX, ban hành Nghị quyết về đẩy nhanh công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn thời kỳ 2001 - 2010; Hội nghị lần thứ 7, Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa X, ban hành Nghị quyết về nông nghiệp, nông dân, nông thôn. Ngày 28/10/2008, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 24/2008/NQ-CP về Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 7 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa X xác định nhiệm vụ xây dựng “Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dụng nông thôn mới”.
Ngày 04/6/2010, Thủ tướng Chính phủ ban hành quyết định số 800/QĐ-TTg về phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010 - 2020; căn cứ vào các chủ trương, chính sách của Đảng, nhà nước, cấp ủy đảng, chính quyền các cấp đã ban hành nhiều Nghị quyết, Chương trình hành động, kế hoạch và các cơ chế chính sách, văn bản hướng dẫn,. để tổ chức thực thi Chương trình. Qua đó, nông nghiệp tiếp tục phát triển với tốc độ khá cao theo hướng sản xuất hàng hoá, nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả; đảm bảo vững chắc an ninh lương thực quốc gia; một số mặt hàng nông sản xuất khẩu chiếm vị thế cao trên thị trường thế giới như: Lúa gạo, cà phê, ca cao, chè, hàng thủy sản,… Kinh tế nông thôn chuyển dịch theo hướng tăng công nghiệp, dịch vụ, ngành nghề; các hình thức tổ chức sản xuất tiếp tục được đổi mới. Kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội không ngừng được tăng cường; bộ mặt vùng nông thôn có nhiều khởi sắc; đời sống vật chất, tinh thần của dân cư ở nông thôn ngày càng được cải thiện; công tác xóa đói, giảm nghèo đạt được nhiều kết quả quan trọng.
Hệ thống chính trị ở nông thôn được củng cố và tăng cường. Dân chủ cơ sở được phát huy; an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội được giữ vững. 2 Tuy nhiên, những thành tựu đạt được vẫn chưa tương xứng với tiềm năng, lợi thế và chưa đồng đều giữa các vùng. Nông nghiệp phát triển còn kém bền vững, tốc độ tăng trưởng tuy cao nhưng chưa ổn định và bền vững, sức cạnh tranh thấp, chưa phát huy tốt nguồn lực cho phát triển sản xuất; nghiên cứu, chuyển giao khoa học - công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực còn hạn chế.
Việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế và đổi mới hình thức sản xuất trong nông nghiệp còn chậm, phổ biến vẫn là sản xuất nhỏ manh mún; năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng nhiều mặt hàng còn thấp. Công nghiệp, dịch vụ và ngành nghề phát triển chậm, chưa thúc đẩy mạnh mẽ chuyển dịch cơ cấu kinh tế và lao động ở nông thôn. Các hình thức tổ chức sản xuất chậm đổi mới, chưa đáp ứng yêu cầu phát triển mạnh sản xuất hàng hoá. Kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội vẫn còn yếu kém, môi trường ngày càng ô nhiễm; năng lực thích ứng, đối phó với thiên tai còn nhiều hạn chế.
Đời sống vật chất và tinh thần của người dân nông thôn vẫn còn thấp, tỉ lệ hộ nghèo vẫn còn cao, nhất là vùng nông thôn, vùng đồng bào dân tộc, vùng sâu, vùng xa; chênh lệch giàu, nghèo giữa nông thôn và thành thị, giữa các vùng còn lớn, phát sinh nhiều vấn đề xã hội bức xúc. Tiếp tục thực hiện đường lối đổi mới và phát triển kinh tế - xã hội, với mục tiêu phấn đầu đến năm 2020, nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Vấn đề xây dựng nông thôn mới là đòi hỏi, là nhiệm vụ hàng đầu, giữ vị trí quan trọng trong quá trình thực hiện mục tiêu trên. Nghệ An nằm ở vị trí trung tâm vùng Bắc Trung Bộ, có diện tích tự nhiên 16.490,85 km2 và dân số trung bình 2,943 triệu người, với dân cư nông thôn chiếm trên 86 %; Về mặt hành chính, có 17 huyện (gồm 7 huyện đồng bằng ven biển và 10 huyện miền núi), thành phố Vinh, 03 thị xã là Cửa Lò, Thái Hoà và Hoàng Mai với 479 xã, phường và thị trấn, trong đó có 435 xã vùng nông thôn, miền núi.
Để cụ thể hóa Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, UBND tỉnh Nghệ An đã ban hành kế hoạch thực hiện, thành lập Ban chỉ đạo, Văn phòng Điều phối và đã có nhiều văn bản hướng dẫn, cơ chế, chính sách và giải pháp để tổ chức thực thi Chương trình. Qua 3 năm thực hiện Chương trình đã thu được nhiều kết quả bước đầu quan trọng về kinh tế, xã hội, môi trường và giải quyết các vấn đề an sinh xã hội ở nông thôn. 3 Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đã đạt được, vấn đề tổ chức thực thi Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới của UBND tỉnh Nghệ An vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế cần phải tiếp tục tập trung quan tâm giải quyết. Để góp phần làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc đề ra các giải pháp cho quá trình tổ chức thực thi Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới trong thời gian tới, tác giả lựa chọn đề tài "Tổ chức thực thi Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới của UBND tỉnh Nghệ An " làm luận văn thạc sỹ với mong muốn xây dựng khung về tổ chức thực thi Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới của UBND tỉnh nói chung và của UBND tỉnh Nghệ An nói riêng.
Qua đó đánh giá và đưa ra giải pháp nhằm hoàn thiện tổ chức thực thi Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới của UBND tỉnh Nghệ An, góp phần quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội tỉnh Nghệ An trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn với phát triển bền vững và giải quyết vấn đề an sinh xã hội ở nông thôn. Tổng quan tình hình nghiên cứu Để phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế xã hội thì các cơ quan nhà nước từ Trung ương đến địa phương cần ban hành các chính sách và tổ chức thực thi chính sách đó. Do vậy việc nghiên cứu tổ chức thực thi chính sách là hết sức cần thiết đối với các cơ quan nhà nước, trong đó có UBND tỉnh. Vấn đề tổ chức thực thi chính sách đã được nhiều nhà khoa học, tập thể, cá nhân quan tâm nghiên cứu, trong mỗi công trình nghiên cứu đều có nội dung và cách tiếp cận riêng phù hợp với điều kiện nghiên cứu.
Trong đó một số công trình nổi bật: • Luận văn thạc sỹ kinh doanh và quản lý của tác giả Phạm Tiến Dũng, đề tài: “Hoàn thiện tổ chức thực thi chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất của chính quyền Thị xã Thái Hòa, tỉnh Nghệ An”, bảo vệ năm 2012. Nội dung luận văn phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện tổ chức thực thi chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất của chính quyền thị xã Thái Hòa, tỉnh Nghệ An. Đề tài chỉ đi sâu phân tích tổ chức thực thi chính sách tại chính quyền cấp huyện, thị xã. 4 • Luận văn thạc sỹ kinh tế nông nghiệp của tác giả Phan Đình Hà, đề tài: “Giải pháp đẩy mạnh xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An”, bảo vệ năm 2011.
Nội dung luận văn đã nêu lên những quan điểm của Đảng về xây dựng nông thôn mới; mục tiêu, kế hoạch, thực trạng, những thuận lợi khó khăn và đề xuất một số giải pháp đẩy mạnh xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An. Luận văn cũng đã nêu được cơ sở lý luận, nội dung, nguyên tắc và các bước xây dựng nông thôn mới, nhưng chỉ mới dừng lại ở mức nêu vấn đề mà chưa đi sâu phân tích đánh giá và xây dựng khung lý thuyết về tổ chức thực thi Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới tại UBND cấp huyện hoặc tỉnh. • Đề tài nghiên cứu cấp trường của tác giả Bùi Nữ Hoàng Anh, Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh, Đại học Thái Nguyên, với tên đề tài: “Giải pháp thúc đẩy quá trình xây dựng nông thôn mới tại thị xã Sông Công, tỉnh Thái Nguyên”, thời gian nghiên cứu từ tháng 01/2012 đến tháng 6/2013. Nội dung đề tài đã nêu lên những quan điểm đặc trưng cơ bản của nông thôn, khái niệm về nông thôn mới, sự khác biệt giữa xây dựng nông thôn trước đây với xây dựng nông thôn mới; kinh nghiệm thực tiễn về xây dựng nông thôn mới tại một số địa phương như Quảng Ninh, Đắc Lắc,.; thực trạng và đề xuất giải pháp thúc đẩy xây dựng nông thôn mới tại thị xã Sông Công.
Đề tài mới chỉ đi sâu phân tích ở khía cạnh thực trạng và đề xuất giải pháp mà chưa đi sâu phân tích, đánh giá, hoàn thiện về tổ chức thực thi Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới. Cho đến nay chưa có đề tài nào đi sâu nghiên cứu về tổ chức thực thi Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng NTM của UBND tỉnh Nghệ An. Năm 2010, Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010 – 2020 đã được Thủ tướng Chính phủ ban hành, trên cơ sở đó UBND tỉnh Nghệ An ban hành kế hoạch và tổ chức triển khai thực hiện đến nay đã được 03 năm. Song cho tới nay việc tổ chức thực thi Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới của UBND tỉnh Nghệ An chưa được nghiên cứu, đánh giá một cách nghiêm túc từ góc độ cơ sở lý luận đến thực tiễn và mang tính hệ thống.
Từ đó xác định được những điểm mạnh, yếu và nguyên nhân để 5 khắc phục, hoàn thiện tổ chức thực thi Chương trình để đạt được mục tiêu và hiệu quả nhất. Do đó, đề tài “Tổ chức thực thi Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới của UBND tỉnh Nghệ An” vẫn đang còn là một “khoảng trống” cần được nghiên cứu mà không trùng lặp với bất cứ một công trình nghiên cứu nào đã được thực hiện.