CHƯƠNG 1 Tình hình Thực trạng Nghiên thế giới và TCKGKT cứu liên Việt Nam NONT quan Giới hạn các vấn đề cần nghiên cứu CÁC CƠ SỞ KHOA HỌC Cơ sở pháp lý CHƯƠNG 2 Cơ sở lý thuyết Bài học kinh nghiệm Các yếu tố tác động ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP, BÀN LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU Quan điểm, nguyên tắc, tiêu chí đánh giá TCKGKT NONT đáp ứng CNH, HĐH CHƯƠNG 3 Giải pháp TCKGKT NONT Ví dụ nghiên cứu Bàn luận kết quả nghiên cứu KẾT LUẬN - KIẾN NGHỊ Hình M. Sơ đồ cấu trúc nghiên cứu luận án 7 9. Giải thích một số khái niệm và thuật ngữ a. Khái niệm KGO: Là khái niệm dùng để chỉ một tổ hợp hàm chứa các không gian chức năng sinh sống của con người.
Đó là không gian kiến trúc, không gian sinh hoạt, không gian kinh tế, không gian văn hóa, không gian tâm linh…[102]. KGO có thể được hiểu theo nghĩa tương đương khác là không gian sống của mỗi gia đình với ngôi nhà và khu vườn độc lập với không gian sống của gia đình khác. Khái niệm NO là “công trình xây dựng với mục đích để ở và phục vụ các nhu cầu sinh hoạt của hộ gia đình, cá nhân” [27]. NO là “loại hình kiến trúc xuất hiện sớm nhất”, “là những không gian kiến trúc phục vụ cho đời sống sinh hoạt gia đình của con người”.
Khái niệm NONT: Là loại hình NO phục vụ cho ăn, ở, ngủ, nghỉ, học tập, thờ cúng, sinh hoạt, và làm các nghề phụ của gia đình những người nông dân làm nông nghiệp, lấy sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi gia súc, gia cầm, thủy sản, cũng có thể là buôn bán… làm nguồn phát triển kinh tế chủ đạo của gia đình nông thôn [88]. Căn cứ vào nhu cầu ở và phát triển kinh tế hộ gia đình, khái niệm về NONT gắn với các loại hình kinh tế được định nghĩa như sau: NO gắn với sản xuất kinh tế hộ gia đình là NONT đáp ứng điều kiện ăn, ở, ngủ nghỉ và học tập đồng thời gắn với sản xuất kinh tế gia đình. Trên cơ sở khái niệm này, luận án nhận diện được các loại hình NONT chủ đạo như sau: NO thuần nông, NO kết hợp nghề và khai thác du lịch, NO kết hợp dịch vụ thương mại. i) NO thuần nông: Là NONT đáp ứng điều kiện ăn, ở, ngủ nghỉ và học tập đồng thời gắn với sản sản xuất nông nghiệp trong các làng nông nghiệp.
ii) NO kết hợp với kinh tế nghề - du lịch: Là NONT đáp ứng điều kiện ăn, ở, ngủ nghỉ và học tập đồng thời gắn với sản xuất, kinh doanh và phát triển sản phẩm du lịch thủ công mỹ nghệ trong các làng nghề. iii) NO kết hợp với kinh tế dịch vụ thương mại: Là NONT đáp ứng điều kiện ăn, ở, ngủ nghỉ và học tập đồng thời gắn với hoạt động mua, bán hàng hóa và dịch vụ. Kinh tế dịch vụ thương mại bao gồm dịch vụ thương mại thiết yếu và dịch vụ sản xuất nông nghiệp (thu gom, chế biến và cung ứng nông sản). Khái niệm TCKGKT NONT: TCKGKT NONT là một hoạt động định hướng của con người nhằm mục đích tổ chức, sắp xếp, tổ hợp và liên kết các không gian chức năng của ngôi NONT với nhau, đảm bảo cho các không gian NONT phục vụ nhu cầu ăn ở, sinh hoạt, sản xuất của người nông dân một cách tốt nhất.
[88] 8 TCKGKT NONT được gắn với 3 cấp độ không gian: Không gian làng, không gian khuôn viên NO và không gian NO đáp ứng yêu cầu khác nhau của người dân trong quá trình phát triển nông thôn. TCKGKT làng bao gồm thành phần Công trình hạ tầng xã hội, hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng phát triển kinh tế. TCKGKT khuôn viên NO bao gồm thành phần nhà chính, nhà phụ, bếp và nhà vệ sinh (nếu có), công trình phục vụ sản xuất, vườn, ao, sân, cổng và tường rào. TCKGKT NO chính bao gồm thành phần chức năng phòng khách, bếp ăn, phòng ngủ, phòng thờ, phòng hỗ trợ sản xuất, vệ sinh, kho, thang và hành lang.
Khái niệm CDCCKT nông thôn: CDCCKT nông nghiệp theo hướng CNH - HĐH, tăng khối lượng sản phẩm hàng hoá, nhất là nông, lâm, thủy sản qua chế biến, tăng giá trị kim ngạch xuất khẩu, giảm tỷ lệ lao động nông nghiệp, tăng tỷ trọng công nghiệp, dịch vụ trong cơ cấu kinh tế nông thôn. Khái niệm về CNH - HĐH nông thôn: là quá trình phát triển nông thôn theo hướng CNH, cụ thể: Thứ nhất là phát triển kinh tế ngoài nông nghiệp; Thứ hai là trang bị công nghệ và vật tư thiết bị tiên tiến cho sản xuất nông nghiệp. Thứ ba là tăng cường kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội nông thôn phục vụ yêu cầu từng bước ĐTH nông thôn. [48] CNH nông thôn thực chất là quá trình CDCCKT nông nghiệp gắn với việc đổi mới căn bản công nghệ và kỹ thuật nông thôn tạo nền tảng cho việc phát triển nhanh, bền vững theo hướng nâng cao hiệu quả kinh tế quốc dân, với tốc độ cao.
[113] HĐH nông thôn không chỉ bao gồm CNH, nâng cao trình độ kỹ thuật, công nghệ, tổ chức các lĩnh vực ngoài sản xuất vật chất ở nông thôn, mà còn bao gồm cả việc nâng cao đời sống văn hóa tinh thần, phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng xã hội, hệ thống giáo dục, đào tạo, nâng cao dân trí, bảo vệ chăm sóc sức khoẻ nông dân và các dịch vụ sinh hoạt ở nông thôn. Khái niệm ĐTH: Về nhân khẩu học và địa lý kinh tế, ĐTH được hiểu là sự di cư từ nông thôn tới đô thị, là sự tập trung ngày càng nhiều dân cư sống trong những vùng lãnh thổ đô thị. Mức ĐTH của một quốc gia được đo lường bằng tỷ lệ dân cư đô thị trong tổng số dân. Về mặt xã hội, ĐTH được hiểu là quá trình tổ chức lại môi trường cư trú của con người.
ĐTH không chỉ thay đổi sự phân bố dân cư và những yếu tố vật chất, mà còn làm chuyển hóa những khuôn mẫu của đời sống kinh tế-xã hội, phổ biến lối sống đô thị tới các vùng nông thôn, và toàn bộ xã hội. TỔNG QUAN TỔ CHỨC KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC NHÀ Ở NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA - HIỆN ĐẠI HÓA 1. TCKGKT NONT một số nước trên thế giới Luận án lựa chọn một số nước đã thành công trong việc phát triển mô hình TCKGKT NONT trong quá trình CNH - HĐH như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc. Trong đó, Nhật Bản và Hàn Quốc là mô hình thành công trong việc phát triển NONT cộng sinh với môi trường, khai thác hiệu quả các hoạt động kinh tế nông nghiệp, nông thôn, Trung Quốc phát triển NONT gắn với môi trường văn hóa, kinh tế xã hội.
TCKGKT NONT tại Nhật Bản Trong quá trình phát triển CNH - HĐH nông thôn, Nhật Bản đã học tập thành công quá trình CNH - HĐH tại một số nước như Anh, Mỹ, đã kế thừa những thành quả như nguồn vốn, công nghệ, thị trường của các nước Châu Âu, Châu Mỹ. Nhật Bản đã nhanh chóng chuyển được nền nông nghiệp cổ truyền thành nền nông nghiệp hiện đại, đưa nền kinh tế thuần nông trở thành nền kinh tế công nghiệp, dịch vụ. Phương pháp chủ yếu và xuyên suốt của Nhật Bản trong việc tiếp cận với kỹ thuật tiên tiến phương Tây là bằng con đường nhập khẩu với nhiều hình thức khác nhau: nhập khẩu trực tiếp công nghệ, mua bằng phát minh sáng chế, khuyến khích người Nhật đi du học để tiếp thu những tri thức mới của phương Tây, và “nhập khẩu" cả chuyên gia giỏi từ nhiều nước khác nhau trên thế giới. [113] HTX có vị trí rất quan trọng trong phát triển nông nghiệp ở Nhật Bản.
Chính phủ rất coi trọng thể chế vận hành các HTX nông nghiệp và đã ban hành, thực hiện nhiều chính sách giúp đỡ phát triển, không ngừng mở rộng quy mô sản xuất nhằm giúp người nông dân thoát khỏi cảnh đói nghèo và hội nhập vào nền kinh tế thế giới. Vai trò của các HTX và tổ chức kinh tế HTX dịch vụ đã thúc đẩy quá trình tích tụ, tập trung ruộng đất và chuyên môn hóa sâu theo hướng thương mại hóa trong nông nghiệp nước này. Từ khi bắt đầu công nghiệp hóa, 80% nhà máy lớn đã được xây dựng ở nông thôn; 30% lao động nông nghiệp tham gia hoạt động phi nông nghiệp, năm 1960 tỷ lệ này tăng lên 66%. Nhờ chủ trương này mà công nghiệp sử dụng được một nguồn lao động rẻ, dân cư nông thôn có thu nhập cao.
Năm 1950, thu nhập phi nông nghiệp đóng góp gần 30% tổng thu nhập của cư dân nông thôn Nhật Bản, đến năm 1990 đã tăng lên tới 85%. [72] Khuôn viên NO khép kín theo hình thức kiến trúc truyền thống. Ranh giới khuôn viên có tính ước lệ và được thiết kế bằng hàng rào gỗ hoặc cây cắt xén. Chức 10 năng khuôn viên bao gồm NO chính, sân, nhà phụ (nhà kho chứa nông cụ, nông phẩm).
NONT tổ chức theo cách bố cục không gian NO truyền thống của Nhật Bản, NONT chia thành 3 không gian cơ bản: Không gian ngủ, không gian sinh hoạt chung và không gian làm việc. Cấu trúc của ngôi nhà sử dụng kết cấu khung gỗ là phổ biến, đây là một lợi thế của NONT sử dụng vật liệu địa phương nhằm khai thác phát triển du lịch. Tuy nhiên, hiện nay công nghệ xây dựng hiện đại dần thay thế cho xây dựng truyền thống, đặc biệt tác động của động đất [118]. NONT được trang trí hiện đại, sử dụng gạch men ốp và lát nền, nội thất thường sử dụng vách thạch cao, sau đó sơn màu.
Ngói là một vật liệu lợp phổ biến, được sản xuất từ đất sét hoặc bê tông. Gạch ốp lát thường có màu sắc và tráng men. Đối với Nhật Bản, NONT (Hình 1.1) a) Cảnh quan làng Kurokawa, b) TCKGKTNONT Nhật Bản Nhật Bản Hình 1. Kiến trúc NONT tại Nhật Bản [116] 1.
TCKGKT NONT tại Hàn Quốc Quá trình CNH - HĐH nông thôn của Hàn Quốc được đánh giá là “Kỳ tích sông Hàn”. Quá trình này gắn liền với phong trào “Làng mới”, đặc trưng của quá trình CNH - HĐH nông nghiệp, nông thôn của Hàn Quốc. Phong trào này phần lớn dựa vào những yếu tố có sẵn (như lực lượng lao động, đất đai, vật tư tồn kho) để tạo ra công ăn việc làm cho người lao động nông thôn, vừa kích cầu tiêu thụ sản phẩm cho công nghiệp vừa xây dựng được cơ sở hạ tầng ở nông thôn trong thời gian ngắn, tạo ra thế và lực mới cho phát triển nông nghiệp nhưng chủ yếu là tạo ra “cú hích đột phá” tác động vào tư tưởng người nông dân.