PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Hợp đồng tiêu dùng có lẽ là loại hợp đồng đầu tiên xuất hiện trên trái đất. Từ nhu cầu thiết yếu của cuộc sống, những trao đổi hàng hoá diễn ra. Với mô hình đơn sơ ấy, khi tiền tệ ra đời, các giao dịch vì mục đích tiêu dùng cho đến nay gần như không thay đổi về hình thức: người mua trả tiền để nhận được hàng hoá mà họ sử dụng cho cuộc sống hàng ngày của mình mà không cần ký tên lên bất kỳ văn bản nào.
Thế kỷ 20 với máy tính, thế kỉ 21 với Internet, Google, Facebook, hay tương lai là thực tế ảo, xa hơn nữa là trí tuệ nhân tạo. đang đưa mô hình tồn tại tưởng như vĩnh cửu này đứng trước một thách thức về thay đổi. Chỉ với thao tác tối giản của click chuột, người có nhu cầu được dẫn dắt vào những giao dịch mà ngoài tiền, họ sẽ phải cam kết với người bán, để nhận được thứ mình cần – nhanh chóng hơn nhưng cũng phức tạp hơn. Ai cũng từng ít nhất một lần nhìn thấy dòng chữ “Bằng cách nhấp vào ô này, bạn đã đồng ý với những điều khoản/cam kết trên đây”, nhưng có những ai biết về dòng chữ này sẽ mang đến những gì cho người mua? Hiện nay chưa có một nghiên cứu xã hội cũng như pháp lý tại Việt Nam, có thể chỉ ra những vấn đề cần giải quyết cho loại hình “tất yếu” của thời đại này.
Hãy xem xét một khảo sát ở Anh được tiến hành năm 2011 bởi Skandia, một tổ chức tư vấn đầu tư và nghiên cứu thị trường của Anh, đã chỉ ra rằng, chỉ 7% người Anh đọc những điều khoản trên mạng khi ký vào hợp đồng mua bán hàng hóa hay sử dụng dịch vụ, và có khoảng 43% số còn lại cho rằng chữ nhỏ và nội dung quá nhàm chán, khó hiểu. Tuy nhiên, tỷ lệ người tiêu dùng chịu hậu quả những hợp đồng đó lại gấp ba lần con số những hợp đồng được đọc. Từ đây có thể thấy rắc rối từ việc không đọc kỹ hợp đồng trước khi giao kết, đặc biệt trong trường hợp hợp đồng có thể chứa những điều khoản bất lợi cho chính người tiêu dùng, trong khi họ lại không thể biện luận rằng không biết nó chứa đựng những điều khoản đó. Mặc dù hiện nay, pháp luật Việt Nam và các nước đã có những quy định như buộc người bán hàng phải thực hiện công bố thông tin công khai, không được loại bỏ trách nhiệm của mình trong hợp đồng hay thậm chí đăng ký hợp đồng mẫu trong một số loại giao dịch… Tuy vậy, điều này cũng không thúc đẩy người tiêu dùng đọc hợp đồng trước khi ký hay cải thiện tình trạng người tiêu dùng bị tổn hại từ các hợp đồng tiêu dùng.
Từ đây dẫn đến một vấn đề: Làm sao có thể nói rằng một người thật sự đồng ý với các điều khoản mà họ không hề biết? Câu hỏi đã được đưa ra ở trên, là một vấn đề lớn, một thách thức pháp lý đối với cả các quốc gia phát triển như Anh, Mỹ, Pháp, Đức. và thật sự là một vấn đề dù chưa được 2 quan tâm đúng mức, song mang tính cấp thiết trong một xã hội chưa thực sự phát triển nhưng ngày càng “hội nhập” trong một “thế giới phẳng” như Việt Nam. Giả thuyết, câu hỏi nghiên cứu 2. Giả thuyết nghiên cứu Những giả thuyết nghiên cứu được kiểm chứng, làm rõ xuyên suốt đề tài bao gồm: - Việc người tiêu dùng không đọc hợp đồng không bị xem là người tiêu dùng từ bỏ quyền đó, nhưng họ bị ràng buộc bởi những điều khoản mà họ không có hiểu biết và không nhận thức được.
- Việc áp dụng hợp đồng mẫu có thể là nguyên nhân chính dẫn đến tâm lý, nhận thức của người tiêu dùng về việc đọc hợp đồng mẫu là không cần thiết và dần hình thành tình trạng không đọc hợp đồng. - Pháp luật đóng vai trò quan trọng trọng việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, nhưng sự bảo vệ này sẽ mang ý nghĩa tích cực hơn, nếu như những quy định hướng tới việc tạo điều kiện để người mua có thể đọc và nắm bắt đầy đủ nội dung của các “thoả thuận” một bên đưa ra này. Câu hỏi nghiên cứu 1. Hợp đồng tiêu dùng là gì và có ảnh hưởng như thế nào đến tình trạng không đọc hợp đồng của người tiêu dùng? 2.
Việc một người click chuột để hoàn tất thủ tục mua bán hàng hoá tiêu dùng trên môi trường thương mại điện tử có đồng nghĩa với việc họ đồng ý với toàn bộ nội dung hợp đồng không? 3. Cần có quy định về việc điều chỉnh hành vi của người bán để đảm bảo quyền lợi cho người mua hay không? 3. Tình hình nghiên cứu 3. Về vấn đề hợp đồng mẫu Có nhiều công trình nghiên cứu về pháp luật hợp đồng nói chung, trong đó có đề cập đến các nguyên tắc giao kết hợp đồng, hợp đồng mẫu, các học thuyết áp dụng trong hợp đồng thông thường và hợp đồng với bên yếu thế như: The Law of Contract, 5th ed của Janet O’Sullivan và Johnathan Hilliard; Analyzing Unconscionability Problems của Joh A.
Spanogle; Bargaining Power in Contract Theory của Daniel D. Barnhizer; Chế định hợp đồng trong Bộ luật Dân sự Việt Nam của Nguyễn Ngọc Khánh; Protection of the Weaker Party in European Contract Law: Standardized and Individual Inferiority in Multi-Level Private Law của Hannes Rosler… 3 3. Về vấn đề không đọc hợp đồng của người tiêu dùng Việc nghiên cứu vấn đề không đọc hợp đồng của người tiêu dùng được quan tâm và khai thác bởi các nhà khoa học nước ngoài. Cụ thể, trong công trình nghiên cứu The No- Reading Problem in Consumer Contract Law của hai tác giả Ian Ayres và Alan Schwartz, vấn đề này được đề cập dưới góc độ tìm hiểu nhu cầu, mong đợi của người tiêu dùng, phân tích các học thuyết pháp lý để từ đó đưa ra các đề xuất để bảo vệ người tiêu dùng trước tình trạng các hợp đồng mẫu không đạt được mong đợi của người tiêu dùng.
Bài viết chưa đề cập đến các khía cạnh khác tác động đến tình trạng không đọc hợp đồng như vấn đề công khai thông tin của người bán hay tác động của hợp đồng mẫu. Tuy vậy, bài viết này là tiền đề và là một trong những nguồn tài liệu tham khảo bổ trợ tích cực trong suốt quá trình thực hiện Luận văn. Bên cạnh đó còn một số bài báo khoa học có liên quan đến khía cạnh pháp lý của vấn đề không đọc hợp đồng như One-Sided Contracts in Competitive Consumer Markets của Lucian A. Bebchuk and Richard A.
Posner; Your Terms or Mine? The Duty to Read the Fine Print in Contracts của Avery Katz; Does Anyone Read the Fine Print? Consumer Attention to Standard Form Contracts của Yannis Bakos hay các bài viết của giáo sư Robert A. Hillman: Standard-Form Contracting in the Electronic Age; Online Consumer Standard- Form Contracting Practices: A Survey and Discussion of Legal Implications … Tại Việt Nam, trong khi đó, vấn đề không đọc hợp đồng chưa được đánh giá đúng mức và chưa từng xuất hiện trong bất cứ bài viết học thuật hay các công trình nghiên cứu khoa học nào. Có chăng, vấn đề này chỉ được nhắc đến như một hậu quả của việc áp dụng hợp đồng mẫu trong tiêu dùng hay khi phân tích về hợp đồng với bên yếu thế, như trong bài viết của Đỗ Giang Nam, “Bình luận về các quy định liên quan đến hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung trong Dự thảo Bộ luật Dân sự (sửa đổi)” hay bài viết đăng trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luât: “Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong giao kết và thực hiện hợp đồng gia nhập”. Về vấn đề bảo vệ người tiêu dùng Vấn đề bảo vệ người tiêu dùng, đặc biệt trong giao dịch điện tử chưa được đề cập nhiều trong các nghiên cứu, công trình mà phàn lớn chỉ được công bố dưới các bài viết được đăng tải trên các tạp chí khoa học chuyên ngành.
Đơn cử như một số học giả nước ngoài như Florencia Marotta-Wurgler (Does Contract Disclosure Matter?), Omri Ben-Shahar (The Right to Withdraw in Contract Law) hay Macaulay (Freedom From Contract: Solution in 4 Search of a Problem?) có cách tiếp cận vấn đề bảo vệ người tiêu dùng khác, đó là thông qua các quy định, pháp luật gián tiếp trao cho người tiêu quyền để tự bảo vệ mình. Nhìn chung các công trình khoa học, bài viết học thuật trên là tài liệu vô cùng quan trọng giúp tác giả có thêm thông tin phục vụ cho việc nghiên cứu Luận văn. Tuy vậy, có thể khẳng định rằng, chưa có công trình nào nghiên cứu, đánh giá một cách có hệ thống, toàn diện về vấn đề không đọc hợp đồng mẫu của người tiêu dùng để từ đó đề xuất một số giải pháp giúp cải thiện tình trạng này tại nước ta hiện nay. Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4.
Mục đích nghiên cứu Từ góc nhìn pháp luật hợp đồng, thông qua những nghiên cứu sơ khởi về một loại hình giao kết mới nhưng cũng không còn lạ lẫm trong xã hội hiện nay, đề tài mong muốn đóng góp những suy nghĩ đầu tiên trong việc hình thành những lý luận làm nền tảng cho quan hệ hợp đồng hết sức tiềm năng này. Trong tương lai không xa, khi con người ngày càng chìm vào thế giới của công nghệ, người tiêu dùng sẽ cần đến pháp luật – như bản chất cơ bản nhất của nó – để bảo vệ quyền lợi của mình, trong xu hướng không thể cưỡng lại được của thời đại, những giao kết sẽ được bảo vệ đúng với bản chất của nó – một quan hệ nghĩa vụ giữa người bán và người mua. Bằng những lý luận cơ bản, việc tạo ra một môi trường phát triển trong tương lai cho loại hình này, dựa trên luật định là điều hết sức cần thiết. Và chỉ khi có pháp luật, người mua với những thiệt thòi về thông tin và nhu cầu dựa trên chi phí cơ hội, mới được tham gia vào một quan hệ giao dịch “trong sáng” như vốn dĩ bản chất hợp đồng về tiêu dùng vẫn có.
Đối tượng nghiên cứu Luận văn nghiên cứu về các vấn đề lý luận liên quan đến hợp đồng mẫu và hợp đồng mẫu điện tử được sử dụng trong lĩnh tiêu dùng, cũng như tác động của hợp đồng mẫu đến nhận thức, hành vi của người tiêu dùng; các học thuyết và quy định pháp luật về hợp đồng nói chung và về người tiêu dùng nói riêng. Phạm vi nghiên cứu Về mặt nội dung, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là một vấn đề rộng.