Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÌNH HÌNH TỘI PHẠM VỀ MA TÚY 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của tình hình tội phạm về ma túy Con người là những thực thể tồn tại chung với nhau trong một không gian gọi là xã hội loài người, không có con người sống tách biệt, tách rời với xã hội loài người. Xã hội loài người tồn tại và phát triển được là có sự tồn tại của những chuẩn mực chung gọi là chuẩn mực xã hội, những chuẩn mực này hướng dẫn và điều chỉnh mọi cá nhân trong xã hội để duy trì sự vận động và phát triển chung của xã hội. Lịch sử loài người phát triển qua nhiều giai đoạn và các quy chuẩn xã hội cũng không ngừng phát triển và hoàn thiện, và sự hoàn thiện đó chính là sự ra đời của pháp luật, bắt buộc mỗi cá nhân, tổ chức trong xã hội phải thực hiện hành vi của mình theo chuẩn mực đó.
Trải qua các giai đoạn phát triển, không tránh khỏi việc vi phạm các chuẩn mực xã hội được đặt ra, hay còn gọi là vi phạm pháp luật, từ đó sinh ra hiện tượng tội phạm. Tội phạm không ngừng phát triển và tăng thêm về cả số lượng, tính nguy hiểm mặc dù Nhà nước đã đặt ra những hình phạt nghiêm khắc nhất. Tội phạm xẩy ra không chỉ ở một hay hai quốc gia mà xẩy ra ở hầu hết các quốc gia, điều đó đòi hỏi con người không ngừng tìm hướng giải quyết đối với vấn đề tội phạm theo các cách tiếp cận khác nhau. Từ khi hình thành cho đến nay, Tội phạm học có nhiều khái niệm về tình hình tội phạm như: Tình hình tội phạm là một hiện tượng tâm - sinh lý xã hội tiêu cực mang tính lịch sử cụ thể và pháp lý hình sự, có tính giai cấp và được biểu hiện thông qua tổng thể các tội phạm cùng các chủ thể thực hiện các tội phạm đó trong một đơn vị hành chính lãnh thổ nhất định và trong một thời gian cụ thể nhất định [22, tr.
Tình hình tội phạm là hiện tượng xã hội tiêu cực, trái pháp luật hình sự, mang tính giai cấp và thay đổi theo quá trình lịch sử, được thể hiện ở tổng hợp các tội phạm cụ thể đã xảy ra trong xã hội và trong khoảng thời gian nhất định [32, tr.91] 8 Tình hình tội phạm là hiện tượng tâm - sinh lý xã hội tiêu cực, vừa mang tính lịch sử và lịch sử cụ thể, vừa mang tính pháp lý hình sự với hạt nhân là tính giai cấp, được biểu hiện thông qua tổng thể các hành vi phạm tội cùng với các chủ thể đã thực hiện các hành đó trong một thời gian và không gian nhất định [22,tr.TS Võ Khánh Vinh: “THTP là một hiện tượng xã hội, pháp lý - hình sự được thay đổi về mặt lịch sử, mang tính giai cấp bao gồm tổng thể thống nhất (hệ thống) các tội phạm thực hiện trong xã hội (quốc gia) nhất định và trong một khoảng thời gian nhất định” [29, tr. Để có thể xây dựng khái niệm về tình hình tội phạm, ngoài việc tham khảo các quan điểm khoa học đã được nêu ra trong tội phạm học về tình hình tội phạm, điều quan trọng nữa là phải làm sáng tỏ các dấu hiệu của tình hình tội phạm, theo đó: Thứ nhất, THTP là hiện tượng xã hội, bởi nó tồn tại trong xã hội, có nguồn gốc xã hội, có nguyên nhân từ xã hội, có nội dung xã hội và số phận của nó cũng mang tính xã hội. Đó là một hiện tượng xã hội bởi nó được hình thành từ những hành vi do chính con người thực hiện, các hành vi đó đi ngược với các chuẩn mực của xã hội, gây nguy hại cho xã hội. THTP cũng tác động tiêu cực đến đời sống xã hội, luôn xâm hại đến các quan hệ xã hội, phá vỡ những giá trị xã hội, làm đảo lộn trật tự xã hội.
Thứ hai, THTP là hiện tượng pháp lý - hình sự: Tính pháp lý hình sự của THTP là dấu hiệu mang tính hình thức nhưng lại có ý nghĩa rất quan trọng khi nghiên cứu và đánh giá về THTP, cho phép chúng ta có thể phân biệt được tội phạm với các vi phạm pháp luật khác, các hành vi tiêu cực trong xã hội. Từ đó có thể xác định chính xác đối tượng nghiên cứu của tội phạm học. Sự thay đổi của pháp luật hình sự theo hướng thu hẹp hay mở rộng phạm vi trừng trị thì đều ảnh hưởng trực tiếp đến các thông số cơ bản của THTP trong thực tế. Thứ ba, THTP là hiện tượng mang tính giai cấp, bởi chính giai cấp thống trị trong xã hội sẽ quyết định việc quy định hành vi nào là tội phạm và hệ thống các biện pháp trừng trị căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi đó đối với lợi ích của giai cấp mình, đồng thời chính giai cấp thống trị có toàn quyền đề ra 9 những trình tự thủ tục áp dụng cho các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử các hành vi phạm tội và người phạm tội.
Một khi tương quan về lực lượng giữa các giai cấp trong xã hội thay đổi thì THTP cũng có sự thay đổi. Vì vậy, khi nghiên cứu THTP thì phải xem xét nó trong sự tương quan về lợi ích của các giai cấp trong xã hội, phòng ngừa tội phạm phải kết hợp với đấu tranh giai cấp và giảm thiểu những xung đột và mâu thuẫn trong xã hội. Thứ tư, THTP là hiện tượng vận động thay đổi theo quá trình lịch sử: Đặc điểm lịch sử của THTP được thể hiện ở việc THTP là hiện tượng thay đổi theo quá trình lịch sử. THTP không phải là hiện tượng bất biến trong xã hội mà nó có sự thay đổi và mất đi trong những điều kiện lịch sử nhất định.
THTP có thể thay đổi tùy thuộc vào sự phát triển của các hình thái kinh tế xã hội khác nhau trong lịch sử, thậm chí trong cùng một hình thái kinh tế xã hội nếu có sự thay đổi về cơ cấu kinh tế, cơ cấu xã hội, cơ cấu giai cấp thì THTP cũng có sự thay đổi. THTP luôn có sự vận động và thay đổi theo quá trình phát triển của lịch sử, tuy vậy đây đúng hơn là mặt trái không mong muốn của sự phát triển. Thứ năm, với tính cách là hiện tượng xã hội tiêu cực, THTP bao giờ cũng gắn với “phạm vi” không gian và thời gan nhất định. Vấn đề là ở chỗ, trên thực tế không có khái niệm tình hình tội phạm “phi không gian’’ và “phi thời gian”.
Chính những cái quyết định luận của nó, tức nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm cũng xuất hiện, tồn tại và phát triển trong phạm vi không gian và phạm vi thời gian nhất định. Chính dấu hiệu này phản ánh “địa tình hình tội phạm” và “địa nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm. Bởi vậy, tình hình tội phạm phải được nghiên cứu gắn với những “địa bàn” nhất định và những khoảng thời gian nhất định: 5 năm, 10 năm, 15 năm. Chính không gian và thời gian nghiên cứu đó cho thấy được tính quy luật của tình hình tội phạm với tính cách là hiện tượng xã hội tiêu cực.
Thứ sáu, tình hình tội phạm là khái niệm (phạm trù) mang tính tổng thể, hiểu ở mức khái quát cao hơn hành vi phạm tội cụ thể. Nói cách khác, tình hình tội phạm bao hàm trong nó tất cả những tội phạm đã xảy ra trên thực tế và tất cả những người 10 đã thực hiện chúng, bất kể chúng đã được xử lý hay chưa bị bị xử lý về hình sự. Bởi lẽ đó, với tính cách là hiện tượng xã hội tiêu cực, tình hình tội phạm là đối tượng nghiên cứu của tội phạm học, còn với tính cách là hành vi phạm tội cụ thể, tội phạm (cụ thể) là đối tượng nghiên cứu của khoa học luật hình sự. Từ những phân tích trên, nhất là chia sẻ với quan điểm của GS.TS Võ Khánh Vinh, có thể đưa ra khái niệm cơ bản về tình hình tội phạm như sau: Tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội tiêu cực có tính giai cấp, tính trái pháp luật hình sự, tính lịch sử cụ thể và được biểu hiện thông qua tổng thể các chủ thể đã thực hiện hành vi phạm tội trong một thời gian và không gian nhất định.
Với tính cách là bộ phận hợp thành của tình hình tội phạm, tình hình tội phạm về ma túy mang trong nó những dấu hiệu của tình hình tội phạm nói chung. Tuy nhiên, với tính cách là tình hình nhóm tội phạm, tội phạm về ma túy còn có đặc thù trong nguyên nhân và điều kiện đã làm phát sinh ra nó. Bởi vậy, khi nghiên cứu tình hình tội phạm về ma túy, cần tập trung hơn vào những dấu hiệu đặc trưng cho nhóm tội phạm này thông qua việc phân tích cơ chế của hành vi phạm tội, đặc điểm nhân thân người phạm tội, môi trường xã hội gắn với địa bàn và thời gian nghiên cứu cần và đủ để giải thích được quy luật của tình hình tội phạm. Đồng thời, để đánh giá khách quan về tình hình tội phạm về ma túy cần đặt tình hình tội phạm về ma túy trong mối quan hệ chặt chẽ với pháp luật hình sự để so sánh tình hình tội phạm về ma túy trên địa bàn trước và sau thời điểm ban hành Bộ luật hình sự.
Mặt khác phải so sánh tình hình tội phạm về ma túy giữa các địa bàn hoặc vùng, miền,.Từ những phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm cơ bản về tình hình tội phạm như sau: Tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội tiêu cực có tính giai cấp, tính trái pháp luật hình sự, tính lịch sử cụ thể và được biểu hiện thông qua tổng thể các chủ thể đã thực hiện hành vi phạm tội trong một thời gian và không gian nhất định. Như đã nói ở trên, tội phạm về ma túy là một loại tội phạm trong tổng thể các tội phạm nên tội phạm về ma túy cũng mang những yếu tố cơ bản của tội phạm và có nguồn gốc phát sinh bởi các điều kiện xã hội cơ bản. Từ khái niệm tình hình tội phạm, có thể đưa ra khái niệm về tình hình tội phạm về ma túy như sau: “Tình hình 11 tội phạm về ma túy là một hiện tượng xã hội tiêu cực mang tính giai cấp, trái pháp luật hình sự, có sự vận động thay đổi theo lịch sử cụ thể và được biểu thiện thông qua các chủ thể thực hiện hành vi phạm tội và tội phạm về ma túy trong khoản thời gian và không gian nhất định”.