Tổng quan nghiên cứu

Phát triển ngôn ngữ đóng vai trò nền tảng trong việc hình thành nhân cách và chuẩn bị tâm thế vững chắc cho 100% trẻ 5-6 tuổi bước vào lớp 1. Trong hệ thống giáo dục mầm non, hoạt động làm quen với tác phẩm văn học là phương tiện sư phạm tối ưu để làm giàu vốn từ, rèn luyện cấu trúc ngữ pháp và phát triển khả năng biểu đạt cảm xúc cho trẻ. Tuy nhiên, tại nhiều cơ sở giáo dục hiện nay, việc khai thác giá trị nghệ thuật ngôn từ trong thơ ca, truyện kể vẫn còn mang tính hình thức, chủ yếu tập trung vào việc đọc thuộc lòng hơn là phát triển tư duy ngôn ngữ mạch lạc.

Nhằm giải quyết bất cập này, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục với đề tài "Quản lý giáo dục ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua hoạt động làm quen với tác phẩm văn học ở các trường mầm non thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh" đã được thực hiện. Nghiên cứu xác định mục tiêu trọng tâm là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát đánh giá thực trạng công tác quản lý tại địa phương và đề xuất 5 biện pháp quản lý đồng bộ, khoa học. Phạm vi không gian của đề tài bao gồm 7 trường mầm non trọng điểm trên địa bàn thành phố Hạ Long với sự tham gia của 100 cán bộ quản lý và giáo viên trực tiếp giảng dạy trong đợt khảo sát vào tháng 4 năm 2022.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực 4 chức năng quản lý trường học, góp phần nâng tỷ lệ trẻ đạt chuẩn phát triển ngôn ngữ lên trên 90%, đồng thời tối ưu hóa cơ chế phối hợp giữa nhà trường và gia đình đạt mức độ gắn kết trên 85%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng thuyết học tập trải nghiệm của David Kolb và thuyết tương tác xã hội của Lev Vygotsky, nhấn mạnh rằng năng lực ngôn ngữ của trẻ được định hình thông qua quá trình tiếp xúc trực tiếp với môi trường văn hóa - nghệ thuật. Đồng thời, đề tài ứng dụng lý thuyết quản lý hành chính hiện đại của Henri Fayol với 4 chức năng quản trị cốt lõi: lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo triển khai và kiểm tra, đánh giá.

Khung lý thuyết của luận văn bao hàm 4 khái niệm cơ bản gắn liền với giáo dục mầm non:

  • Quản lý giáo dục mầm non: Hệ thống các tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý nhằm vận hành các nguồn lực nhà trường đạt mục tiêu giáo dục tối ưu.
  • Giáo dục ngôn ngữ cho trẻ 5-6 tuổi: Quá trình bồi dưỡng 3 thành tố ngôn ngữ thiết yếu gồm chuẩn mực ngữ âm, vốn từ vựng phong phú và cấu trúc ngữ pháp chuẩn mực, kết hợp rèn luyện kỹ năng tiền đọc - viết.
  • Hoạt động làm quen tác phẩm văn học: Quá trình sư phạm tổ chức cho trẻ tiếp xúc với ca dao, đồng dao, truyện cổ tích và thơ ca nhằm phát triển cảm xúc thẩm mỹ và nghệ thuật giao tiếp.
  • Quản lý hoạt động giáo dục ngôn ngữ qua tác phẩm văn học: Sự điều hành chuyên môn của Hiệu trưởng đối với giáo viên nhằm tối ưu hóa phương pháp dạy học, môi trường học tập và các điều kiện sư phạm theo Chương trình Giáo dục mầm non do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành kèm Thông tư số 51/2020/TT-BGDĐT.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ các nguồn dữ liệu thứ cấp từ văn bản quản lý nhà nước và dữ liệu sơ cấp thu thập thực địa. Khách thể nghiên cứu gồm 100 người, trong đó có 35 cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng) và 65 giáo viên dạy lớp 5-6 tuổi. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được triển khai tại 7 trường mầm non tiêu biểu trên địa bàn thành phố Hạ Long gồm: Mầm non Hà Lầm, Cao Thắng, Hà Trung, Cao Xanh, Hạ Long, Hoa Hồng và Hồng Gai.

Các phương pháp thu thập dữ liệu chính bao gồm: điều tra bằng bảng hỏi cấu trúc thiết kế theo thang đo Likert 5 mức độ, phỏng vấn sâu cá nhân, nghiên cứu giáo án, quan sát tiết dạy và phân tích sản phẩm hoạt động của trẻ. Việc lựa chọn phương pháp thống kê toán học qua phần mềm SPSS với các chỉ số điểm trung bình (Mean), độ lệch chuẩn (SD) và thứ bậc xếp hạng (Ranking) cho phép định lượng hóa chính xác mức độ nhận thức, hiệu quả thực thi và kiểm định độ tương thích giữa tính cần thiết và tính khả thi của các giải pháp quản lý. Toàn bộ quy trình khảo sát thực địa được hoàn thành tập trung trong tháng 4 năm 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu từ 100 phiếu khảo sát và hồ sơ quản lý tại 7 trường mầm non đã chỉ ra các phát hiện nổi bật:

  • Nhận thức về vai trò giáo dục ngôn ngữ: Có 91,4% cán bộ quản lý và 86,2% giáo viên nhận thức rất đúng đắn về tầm quan trọng của việc phát triển ngôn ngữ qua văn học đối với sự phát triển toàn diện của trẻ. Tuy nhiên, mức độ hiểu biết sâu về mục tiêu rèn luyện kỹ năng tiền đọc viết và chuẩn hóa ngữ âm cho trẻ chỉ đạt mức khá với tỷ lệ 73,8%.
  • Mức độ sử dụng phương pháp dạy học: Giáo viên ưu tiên sử dụng phương pháp đọc kể diễn cảm với tỷ lệ áp dụng thường xuyên đạt 89,2% và phương pháp đàm thoại đạt 81,5%. Ngược lại, các phương pháp kích thích tư duy độc lập như đóng kịch, sân khấu hóa tác phẩm và cho trẻ kể chuyện sáng tạo chỉ đạt mức trung bình với 58,5%.
  • Hiệu quả của các hình thức tổ chức: Giờ học chính khóa trên lớp đạt mức độ thực hiện tốt nhất với 84,6%. Trong khi đó, việc tổ chức cho trẻ tiếp xúc tác phẩm văn học thông qua góc thư viện lớp học và hoạt động ngoài trời chỉ đạt tỷ lệ tương ứng là 61,5% và 52,3%.
  • Thực trạng thực hiện các chức năng quản lý: Công tác lập kế hoạch và phân công nhiệm vụ được đánh giá cao nhất với tỷ lệ đồng thuận 82,5%. Tuy nhiên, khâu kiểm tra đột xuất, tư vấn sư phạm sau dự giờ và huy động các nguồn lực xã hội hóa trang thiết bị dạy học chỉ đạt mức trung bình 46,2% đến 54,8%.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên phản ánh khoảng cách rõ rệt giữa nhận thức lý luận và năng lực thực hành sư phạm. Nguyên nhân chính là do giáo viên còn chịu áp lực về thời lượng tiết học từ 25 đến 30 phút, thiếu đồ dùng trực quan và chưa được tập huấn chuyên sâu về nghệ thuật diễn xuất kịch mầm non. Hơn nữa, việc giao tiếp đối thoại mở giữa cô và trẻ chưa được chú trọng đúng mức theo mô hình lấy trẻ làm trung tâm.

So sánh với các nghiên cứu tương tự của Đào Thị Thu Hà tại Thái Nguyên và Hoàng Kim Hồng tại Bạc Liêu, kết quả tại Hạ Long có điểm tương đồng: hoạt động văn học vẫn chủ yếu dừng lại ở việc thụ cảm một chiều thay vì phát triển năng lực đối thoại. Nếu thể hiện dữ liệu trên biểu đồ cột so sánh, sự chênh lệch 30,7% giữa khâu xây dựng kế hoạch và khâu kiểm tra, đánh giá thực tế sẽ minh chứng rõ nét nhu cầu cấp thiết phải đổi mới phương thức giám sát của Hiệu trưởng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo nghiệm thực tiễn với độ cần thiết đạt trên 92% và độ khả thi đạt trên 87,5%, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  • Tổ chức các khóa bồi dưỡng chuyên môn định kỳ hàng quý nhằm nâng cao kỹ năng kể chuyện truyền cảm, kỹ thuật đóng kịch và ứng dụng công nghệ đa phương tiện cho 100% giáo viên dạy lớp 5-6 tuổi; mục tiêu nâng tỷ lệ tiết dạy đạt loại giỏi lên trên 85% do Ban Giám hiệu chủ trì phối hợp Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Hạ Long triển khai từ năm 2023.
  • Chuẩn hóa quy trình lập kế hoạch dạy học tích hợp, chỉ đạo 100% nhóm lớp xây dựng không gian góc văn học mở và triển khai ít nhất 3 kịch bản đóng vai văn học mỗi học kỳ; thời gian hoàn thiện trong học kỳ 1 năm học 2022-2023 do Tổ trưởng chuyên môn và giáo viên chủ nhiệm chịu trách nhiệm.
  • Thiết lập cơ chế phối hợp đa kênh giữa nhà trường và cha mẹ học sinh thông qua góc tuyên truyền, bản tin số và cẩm nang hướng dẫn phụ huynh đọc sách cùng con 15 phút mỗi tối; phấn đấu đạt 90% gia đình tham gia đồng hành cùng trẻ trước năm 2024 dưới sự điều hành của Ban đại diện cha mẹ học sinh.
  • Đổi mới công tác kiểm tra, giám sát chuyên môn theo hướng tư vấn phát triển; duy trì kiểm tra định kỳ hàng tháng kết hợp kiểm tra đột xuất, đảm bảo 95% biên bản kiểm tra có chỉ dẫn sư phạm cụ thể và theo dõi tiến bộ của trẻ qua hồ sơ cá nhân do Hiệu trưởng trực tiếp chỉ đạo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và giải pháp trong công trình nghiên cứu mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng sau:

  • Cán bộ quản lý trường mầm non (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng): Nắm vững quy trình quản lý 4 khâu chuẩn mực để lập kế hoạch, chỉ đạo chuyên môn và nâng cao chất lượng giáo dục ngôn ngữ tại đơn vị.
  • Giáo viên mầm non trực tiếp dạy trẻ 5-6 tuổi: Tiếp cận hệ thống phương pháp sư phạm hiện đại như đọc diễn cảm, đóng kịch, đàm thoại gợi mở nhằm phát triển kỹ năng giao tiếp tự tin cho hơn 30 trẻ trong mỗi lớp học.
  • Cán bộ, chuyên viên quản lý giáo dục mầm non cấp Phòng và Sở Giáo dục và Đào tạo: Sử dụng nguồn cứ liệu thực tế từ 7 trường điểm tại Hạ Long để xây dựng văn bản hướng dẫn chuyên môn và kế hoạch bồi dưỡng giáo viên toàn diện trên phạm vi cấp tỉnh, thành phố.
  • Học viên cao học, sinh viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục: Tham khảo mô hình nghiên cứu thực chứng, hệ thống công cụ khảo sát theo thang đo Likert và khung lý luận về phát triển ngôn ngữ văn học mầm non.

Câu hỏi thường gặp

  • Hoạt động làm quen với tác phẩm văn học mang lại lợi ích gì cho việc phát triển ngôn ngữ của trẻ 5-6 tuổi? Hoạt động này giúp hoàn thiện chuẩn mực ngữ âm, mở rộng vốn từ nghệ thuật và rèn luyện kỹ năng đặt câu đúng ngữ pháp. Thông qua việc tiếp xúc với các câu chuyện cổ tích và bài thơ giàu nhạc điệu, trẻ hình thành khả năng diễn đạt mạch lạc cả trong đối thoại lẫn độc thoại, đồng thời phát triển tư duy thẩm mỹ và sự tự tin trong giao tiếp hàng ngày.

  • Mẫu nghiên cứu của luận văn được thực hiện tại đâu và có quy mô như thế nào? Đề tài khảo sát thực địa tại 7 trường mầm non thuộc thành phố Hạ Long gồm: Mầm non Hà Lầm, Cao Thắng, Hà Trung, Cao Xanh, Hạ Long, Hoa Hồng và Hồng Gai. Tổng quy mô mẫu là 100 người, bao gồm 35 cán bộ quản lý và 65 giáo viên trực tiếp đứng lớp 5-6 tuổi trong đợt thu thập số liệu vào tháng 4 năm 2022.

  • Tại sao phương pháp đóng vai theo tác phẩm văn học vẫn chưa được áp dụng phổ biến tại các lớp học? Số liệu nghiên cứu chỉ ra phương pháp đóng vai chỉ đạt tỷ lệ thực hiện 58,5% do tiết học bị khống chế trong khoảng thời gian từ 25 đến 30 phút. Bên cạnh đó, các lớp học còn thiếu hụt đạo cụ hóa trang, không gian sân khấu chưa linh hoạt và một bộ phận giáo viên gặp khó khăn khi chuyển thể văn bản truyện thành kịch bản đối thoại sinh động cho trẻ.

  • Cán bộ quản lý cần làm gì để nâng cao chất lượng giáo dục ngôn ngữ qua văn học cho trẻ mầm non? Hiệu trưởng cần tập trung vào việc đổi mới phương thức kiểm tra đánh giá, chuyển từ kiểm tra hành chính sang tư vấn chuyên môn hỗ trợ giáo viên. Đồng thời, nhà trường cần tạo điều kiện tổ chức các buổi hội thảo chuyên đề, đầu tư góc văn học chuẩn hóa và phát động phong trào làm đồ dùng dạy học sáng tạo nhằm tăng cường hứng thú học tập cho trẻ.

  • Phụ huynh có thể phối hợp với nhà trường như thế nào để rèn luyện ngôn ngữ cho trẻ tại nhà? Gia đình là môi trường củng cố hơn 70% vốn từ vựng mà trẻ học được ở trường. Phụ huynh nên duy trì thói quen đọc sách, kể chuyện cùng con từ 15 đến 20 phút mỗi ngày trước khi đi ngủ, khuyến khích trẻ kể lại câu chuyện theo tranh vẽ và đặt những câu hỏi mở giúp trẻ tự do bộc lộ suy nghĩ cá nhân.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý giáo dục ngôn ngữ cho trẻ 5-6 tuổi thông qua hoạt động làm quen tác phẩm văn học theo 4 chức năng quản lý cốt lõi.
  • Đánh giá khách quan thực trạng giáo dục ngôn ngữ tại 7 trường mầm non thành phố Hạ Long với dữ liệu chuẩn xác từ 100 cán bộ quản lý và giáo viên.
  • Đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý khả thi, đạt mức độ cần thiết trên 92% và khả thi trên 87,5% trong khảo nghiệm chuyên gia.
  • Cung cấp mô hình chuẩn bị tâm thế tiền đọc viết và năng lực giao tiếp mạch lạc cho 100% trẻ mẫu giáo chuẩn bị bước vào lớp 1.
  • Định hình cơ chế phối hợp chặt chẽ, bền vững giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng xã hội trong phát triển ngôn ngữ văn học mầm non.

Kế hoạch triển khai tiếp theo là áp dụng thí điểm các biện pháp quản lý này trong 2 học kỳ liên tiếp tại thành phố Hạ Long, hướng tới nhân rộng mô hình ra 100% cơ sở giáo dục mầm non trên toàn tỉnh Quảng Ninh trong giai đoạn 2023-2025. Các nhà trường và cơ sở giáo dục mầm non hãy chủ động áp dụng ngay những giải pháp đồng bộ này để nâng cao chất lượng dạy học và kiến tạo bệ phóng vững chắc cho sự phát triển ngôn ngữ của thế hệ tương lai.