Chương 1 CƠ SỞ HÌNH THÀNH ĐỀ TÀI LỊCH SỬ TRONG TIỂU THUYẾT LẠNG SƠN 1. Quan niệm về tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử *Quan niệm về tiểu thuyết: Thuật ngữ tiểu thuyết chỉ thể loại tác phẩm tự sự trong đó sự trần thuật tập trung vào số phận một cá nhân trong quá trình hình thành và phát triển của nó.Biêlinski “tiểu thuyết là sử thi của đời tư” do nó “miêu tả những tình cảm, dục vọng và những biến cố thuộc đời sống riêng tư và đời sống nội tâm của con người”. Tiểu thuyết trình bày đời sống cá nhân và đời sống xã hội như những tố chất có tính chất tương đối, không làm cạn kiệt được nhau, không ngốn nuốt được nhau, đây là đặc điểm quyết định nội dung thể loại của tiểu thuyết. Ở nước ta, tiểu thuyết du nhập từ khá sớm ở các thể loại tiểu thuyết chí quái, tiểu thuyết truyền kì và tiểu thuyết chương hồi và cũng đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về thể loại này từ Bắc chí Nam.
Nếu như ở những giai đoạn trước, tiểu thuyết được hiểu một cách khái quát để chỉ chung cho tác phẩm văn xuôi dù đó là truyện ngắn, truyện vừa, truyện dài thì ở giai đoạn sau này, nhất là sau 1975 khái niệm tiểu thuyết được các nhà lý luận phê bình hiểu một cách rõ ràng, sát với đặc trưng thể loại. Trong chuyên luận “xây dựng tác phẩm tiểu thuyết”, Nguyễn Văn Trung cho rằng: “yếu tính của tiểu thuyết là cái tưởng tượng, không thể kiểm chứng được”. Đó cũng là quan niệm của Duyên Anh "Tiểu thuyết mà thiếu tưởng tượng không phải là tiểu thuyết. Và bắt buộc, nó khó lòng thoát lên cao.
Nó chỉ là đất trên mặt cỏ". Còn với Võ Phiến “tiểu thuyết là công trình giả tưởng. Màu trời, sắc nắng, cây, lá, gió, trăng, mọi hoạt động trong đó đều bịa đặt”. Và theo Trần Văn Nam “Tiểu thuyết là truyện bịa đặt y như sự thật.
Tuy cách diễn đạt có khác nhau, song trong quan niệm của các tác giả trên đều thống nhất cho rằng đặc điểm chủ yếu của tiểu thuyết là tưởng tượng, hư cấu. Dù đề cao vai trò tưởng tượng và hư cấu của tiểu thuyết nhưng các nhà lý luận phê 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bình văn học cũng thấy được mối tương liên giữa tưởng tượng, hư cấu trong tiểu thuyết với hiện thực cuộc đời. Vì vậy trong quan niệm của họ, nhà văn dẫu có hư cấu cũng phải trên cơ sở tôn trọng sự thực đời sống. Bởi như nhà văn Vũ Trọng Phụng viết trong một bài bút chiến với nhóm Tự Lực Văn Đoàn, in trên báo Tương lai, số 9, ngày 25 tháng 3 năm 1937: “Các ông muốn tiểu thuyết cứ là tiểu thuyết.
Tôi và các nhà văn cùng chí hướng như tôi muốn tiểu thuyết phải là sự thực ở đời”. Qua nhận định, Vũ Trọng Phụng lên tiếng phê phán những sáng tác theo khuynh hướng lãng mạn, phê phán quan điểm sáng tác nghệ thuật vị nghệ thuật. Những tác phẩm này theo ông chính là thứ “tiểu thuyết cứ là tiểu thuyết” bởi chúng đều thoát li cuộc sống, né tránh sự thực, xa rời thực tại, nhà văn với tư tưởng lãng mạn thường thi vị hóa cuộc sống do đó mà những vấn đề nóng bỏng của nhân sinh, xã hội lúc bấy giờ như số phận con người, mâu thuẫn giai cấp… họ đều không phản ánh đến. Nhà văn Nam Cao cũng đã phê phán thứ văn chương đó trong tiểu thuyết Đời thừa: “Sự cẩu thả trong bất cứ nghề gì cũng là một sự bất lương rồi.
Nhưng sự cẩu thả trong văn chương thì thật là đê tiện. Chao ôi! Hắn đã viết những gì? Toàn những cái vô vị, nhạt phèo, gợi những tình cảm rất nhẹ, rất nông, diễn một vài ý rất thông thường quấy loãng trong một thứ văn bằng phẳng và quá ư dề dãi”. Vũ Trọng Phụng muốn văn chương phải phản ánh trung thực “sự thực ở đời” như sự phản ánh nỗi thống khổ đến cùng cực của người nông dân dưới ách áp bức của phong kiến và đế quốc, phơi bày bản chất chó đểu của bọn địa chủ cường hào như trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố, hay là Bước đường cùng của Nguyễn Công Hoan… và quan điểm sáng tác ấy cũng chính là kim chỉ nam để ông vua phóng sự đất Bắc cho ra đời hàng loạt những tiểu thuyết hiện thực nổi tiếng như Giông tố, Vỡ đê, Số đỏ… Như vậy quan niệm về tiểu thuyết của lý luận phê bình văn học là một cái nhìn đa diện, đa chiều. Tuy các ý kiến đều thống nhất cho rằng đặc trưng của tiểu thuyết là tưởng tượng, hư cấu nhưng dù là tưởng tượng, hư cấu thì tiểu thuyết cũng phải tái tạo cuộc sống, phải mang hình bóng của cuộc đời.
Thoát ly cuộc đời, tiểu 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuyết sẽ không còn là tiểu thuyết, sẽ đánh mất giá trị nhân bản; sẽ không thể sống trong lòng người đọc. *Quan niệm về tiểu thuyết lịch sử: Tiểu thuyết lịch sử là một trong những thể loại của văn xuôi lịch sử và là những tác phẩm mang trọn đặc trưng của thể loại tiểu thuyết nhưng lại lấy lịch sử làm cảm hứng sáng tạo nghệ thuật. Tiểu thuyết lịch sử là một thuật ngữ dùng để phân biệt giữa các tác phẩm lịch sử biên niên thông thường do nhà sử học hoặc người khác viết để kể về các biến cố lịch sử, nhân vật lịch sử, với tác phẩm văn học nghệ thuật sáng tác về đề tài và nhân vật lịch sử. Theo cách hiểu thông thường nhất: tiểu thuyết lịch sử là những tác phẩm tiểu thuyết viết về đề tài lịch sử.
Tuy nhiên, trong thực tế sáng tác về đề tài này, từ trước đến nay, việc nên quan niệm lịch sử trong tiểu thuyết như thế nào vẫn còn nhiều ý kiến bàn luận. Thuật ngữ tiểu thuyết lịch sử xuất hiện khá sớm từ phương Tây, được sử dụng phổ biến trên thế giới và đã nhiều quan niệm khác nhau của những nhà tiểu thuyết lịch sử nổi tiếng về đặc trưng của thể loại này như A.Louis - Rey, Lucacs, D.Burell… Chẳng hạn trong công trình Tiểu thuyết hiện đại, hai nhà nghiên cứu D.Burell đã định nghĩa về tiểu thuyết lịch sử như sau: "Những truyện đó chỉ là những tiểu thuyết về thời quá khứ, và chỉ v́ nhân nhượng mà ta gọi là tiểu thuyết lịch sử. Gọi theo tên hiệu này hay tên hiệu khác tùy thuộc vào cách phê bình định nghĩa, đọc và ưa thích (hay chán ghét) chúng. Vì khi thích một cuốn truyện nào thì nhà phê bình thường muốn đưa nó vào một loại văn học có danh" [10.141], Với quan niệm này, tiểu thuyết lịch sử chỉ là tiểu thuyết viết về “thời quá khứ" ủa một dân tộc hay một quốc gia nào đó và việc phân loại, sắp xếp phụ thuộc vào nhận định, đánh giá chủ quan của nhà phê bình khi đọc tác phẩm.
Đây là một định nghĩa khá giản đơn, song không phải không có lí. Nghiên cứu trên cũng đã chỉ ra vai trò của hư cấu nghệ thuật, cá tính sáng tạo của nhà văn trong việc thể hiện hiện thực lịch sử và nhiệm vụ của tiểu thuyết lịch sử: “Tiểu thuyết lịch sử có thể thoát thai từ ước ao của một tác giả muốn đào thoát khỏi hiện tại, đồng thời thỏa mãn ước ao tương tự của độc giả. Nhưng tiểu thuyết lịch sử còn nhiều tác dụng 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nó có thể soi sáng những thời kì quá khứ con người đã trải qua, với những mục đích rõ ràng là gạn lọc những tình trạng tiến thoái lưỡng nan của hiện tại” [10.
Ở Việt Nam, thuật ngữ tiểu thuyết lịch sử cũng được giải thích khá rõ. Theo Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Nguyễn Khắc Phi, Trần Đình Sử chủ biên) tiểu thuyết lịch sử được quan niệm như sau: “Tiểu thuyết lịch sử là tác phẩm viết về các đề tài lịch sử và nhân vật lịch sử. Các tác phẩm viết về đề tài lịch sử này có chứa đựng các nhân vật và các chi tiết hư cấu, tuy nhiên nhân vật chính và sự kiện chính thì được sáng tạo trên các sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn trọng lời ăn tiếng nói, trang phục, phong tục, tập quán phù hợp với giai đoạn lịch sử ấy. Tác phẩm văn học lịch sử thường mượn chuyện xưa nói chuyện đời nay, hấp thu những bài học của quá khứ, bày tỏ sự đồng cảm với những con người và thời đại đã qua, song không vì thế mà hiện đại hóa người xưa phá vỡ tính chân thực lịch sử của thể loại này” [17.
Quan niệm này đã chỉ rõ đặc trưng cơ bản về đề tài của tiểu thuyết lịch sử. Đề tài lịch sử có thể được sử dụng ở nhiều tác phẩm văn học tuy nhiên ở tiểu thuyết lịch sử nó mang đặc trưng riêng. Nhà nghiên cứu Trương Đăng Dung trong bài Tiểu thuyết lịch sử trong quan niệm mỹ học của Lucas trình bày quan niệm của G.Lucacs về thể loại : “Tiểu thuyết lịch sử phản ánh và mô tả sự phát triển hiện thực của lịch sử một cách nghệ thuật, vì thế nó phải lấy kích thước nội dung và hình thức từ chính cái hiện thực đó” [11.455]; nhiệm vụ của nhà viết tiểu thuyết lịch sử là “phải chứng minh sự tồn tại của hoàn cảnh và các nhân vật lịch sử bằng công cụ nghệ thuật” và “nhiệm vụ của nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử là phải tạo dựng được một cách phong phú các tác động tương hỗ, cụ thể khớp với hoàn cảnh lịch sử mô tả” [11. Như vậy, rõ ràng trong các quan điểm nêu trên đều chỉ rõ hai yếu tố cơ bản và vai trò cùng mối quan hệ của nó trong tiểu thuyết lịch sử đó là chân thực lịch sử và hư cấu nghệ thuật, nhiệm vụ của tiểu thuyết gia là phải xử lí linh hoạt mối quan hệ giữa hai yếu tố đó.
Các tác giả cuốn Từ điển văn học (Lại Nguyên Ân, Nguyễn Huệ Chi) cũng đã chỉ rõ: “Tác phẩm tự sự lấy đề tài lịch sử làm nội dung chính. Lịch sử trong ý nghĩa khái quát, là quá trình phát triển của tự nhiên và xã hội. Các khoa học xã hội 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com (cũng được gọi là khoa học lịch sử) đều nghiên cứu quá khứ của loài người trong tính cụ thể và đa dạng của nó.