Luận văn: Cách tân nghệ thuật thơ Haiku từ Matsuo Basho đến Masaoka Shiki - Trường ĐHSP TPHCM

Khám phá sự cách tân nghệ thuật thơ haiku qua tiểu luận khóa luận, từ Matsuo Bashō đến Masaoka Shiki. Phân tích sâu sắc sự phát triển và ảnh hưởng.

• Tác giả: Lâm Minh Trí
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Bích Nhã Trúc
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn học nước ngoài
• Đề tài: Cách tân nghệ thuật thơ haiku từ Matsuo Basho đến Masaoka Shiki
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về quá trình cách tân nghệ thuật thơ haiku

Thơ haiku là thể thơ ngắn nhất thế giới với 17 âm tiết, bắt nguồn từ các thể loại thơ liên hoàn của Nhật Bản như waka, renga, haikai. Quá trình hình thành và phát triển của haiku gắn liền với những nỗ lực cách tân liên tục của các nhà thơ qua nhiều thời kỳ. Từ những bài hokku mở đầu cho renga, haiku dần tách ra trở thành một thể loại độc lập. Sự cách tân nghệ thuật tập trung vào việc tìm kiếm vẻ đẹp trong những khoảnh khắc thường nhật, cô đọng cảm xúc và hàm súc ngôn ngữ. Nền tảng mĩ học Thiền, đặc biệt là các cảm thức thẩm mĩ như aware, wabi, sabi, yugen, đóng vai trò then chốt định hình nên bản sắc của thơ haiku truyền thống.

1.1. Nguồn gốc và sự hình thành thơ haiku

Thơ haiku có khởi nguồn từ thể thơ waka, sau đó phát triển thành renga (thơ liên hoàn). Phần mở đầu của renga gọi là hokku, chính là tiền thân của haiku. Dưới ảnh hưởng của phái haikai, hokku ngày càng được coi trọng và tách biệt. Sự chuyển đổi từ haikai sang haiku diễn ra qua nhiều giai đoạn, với sự đóng góp của các nhà thơ như Arakida Moritake. Thơ haiku chính thức được định danh và trở thành một thể loại độc lập vào cuối thế kỷ 19, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử thơ ca Nhật Bản.

1.2. Đặc trưng nghệ thuật cốt lõi của thơ haiku

Đặc trưng nổi bật nhất của haiku là tính ngắn gọn và hàm súc. Chỉ với 17 âm tiết, nhà thơ phải sử dụng ngôn ngữ cực kỳ tinh tế để tạo ra một tiểu vũ trụ chứa đựng đại vũ trụ. Nghệ thuật hàm ẩn, gợi hơn tả, để lại khoảng trống (ma) cho người đọc suy ngẫm là yếu tố quyết định. Sự kết hợp giữa hình ảnh thiên nhiên (kigo) và từ cắt (kireji) tạo nên nhịp điệu riêng, giúp cô đọng khoảnh khắc và cảm xúc. Vẻ đẹp của haiku nằm ở khả năng gợi lên một thế giới nội tâm sâu sắc từ những hình ảnh bên ngoài giản đơn.

II. Phân tích những đóng góp cách tân của Basho và Shiki

Matsuo Basho và Masaoka Shiki là hai nhân vật trung tâm trong lịch sử cách tân thơ haiku. Basho, sống vào thế kỷ 17, đã nâng haiku từ một trò chơi chữ nghĩa thành một nghệ thuật nghiêm túc. Ông đề xướng phong cách karumi (sự nhẹ nhàng) và wabi-sabi (vẻ đẹp của sự không hoàn hảo, đơn sơ). Các sáng tác của ông tập trung vào sự giao cảm giữa con người và thiên nhiên, thể hiện nội tâm sâu lắng. Shiki, vào thời Minh Trị, lại mang đến một luồng gió mới bằng cách tiếp thu ảnh hưởng từ văn học phương Tây. Ông chủ trương viết về những gì mình thấy (shasei - tả thực), đưa vào thơ haiku hơi thở của đời sống hiện đại, phá bỏ nhiều quy tắc cổ hủ. Sự cách tân của hai nhà thơ này đã định hình hai giai đoạn phát triển quan trọng của thể loại này.

2.1. Basho Nền móng cho nghệ thuật haiku thuần túy

Basho đã cách mạng hóa haiku bằng cách tập trung vào cảm xúc chân thật và vẻ đẹp bình dị. Ông sáng lập phái Shōmon, đề cao sự thanh tao, cô đọng và mối liên hệ sâu sắc với thiên nhiên. Các tác phẩm nổi tiếng như "Con đường hẹp vào miền sâu thẳm" không chỉ là thơ mà còn là nhật ký hành trình, thể hiện triết lý sống và sáng tác. Basho định hình cho haiku một chiều sâu triết học và mĩ học, biến nó thành phương tiện để thể ngộ đạo và vẻ đẹp vĩnh hằng của tự nhiên. Di sản của ông là chuẩn mực cho nghệ thuật haiku truyền thống.

2.2. Shiki Cải cách và hiện đại hóa thơ haiku

Masaoka Shiki đã khởi xướng phong trào cải cách haiku vào thời kỳ Minh Trị. Ông phê phán lối viết sáo mòn, cứng nhắc và chủ trương "shasei" (tả thực), tức viết lại những gì mắt thấy tai nghe một cách trực tiếp. Shiki đưa vào thơ những đề tài đời thường, gần gũi với cuộc sống hiện đại, đồng thời vẫn giữ được sự tinh tế và hàm súc. Ông cũng sáng lập tạp chí Hototogisu, trở thành diễn đàn quan trọng cho các nhà thơ mới. Những cải cách của Shiki đã giúp haiku thích ứng với thời đại mới, mở rộng đối tượng sáng tác và đề tài, nhưng vẫn bảo tồn được tinh hoa cốt lõi của thể loại.

III. Phương pháp và ảnh hưởng của cách tân thơ haiku

Phương pháp cách tân thơ haiku của Basho và Shiki thể hiện ở hai hướng tiếp cận khác nhau nhưng đều nhằm mục đích nâng cao giá trị nghệ thuật. Basho hướng vào nội tâm, khai phá chiều sâu triết lý và mĩ học thiền định. Phương pháp của ông là quan sát thiên nhiên để tìm ra vẻ đẹp ẩn sâu, từ đó thể hiện nội cảm. Shiki thì hướng ngoại, tiếp thu ảnh hưởng phương Tây để đổi mới hình thức và đề tài. Phương pháp tả thực của ông giúp haiku trở nên gần gũi, dễ tiếp cận hơn. Ảnh hưởng của các phương pháp này là vô cùng to lớn, không chỉ định hình nên hai trường phái lớn trong thơ haiku mà còn ảnh hưởng đến nhiều thể loại văn học khác và cả tư duy sáng tạo của người đọc về sau.

3.1. Phương pháp sáng tác của Basho Nội cảm và thiên nhiên

Basho chủ trương "không theo người xưa, không tìm cái mới", nhấn mạnh sự chân thành trong cảm xúc. Ông thường đi du ngoạn để tìm cảm hứng, từ đó viết nên những bài haiku thấm đẫm tinh thần wabi-sabi. Phương pháp của ông dựa trên sự tĩnh lặng, quan sát tinh tế để nắm bắt khoảnh khắc (mono no aware). Ông tìm kiếm sự hợp nhất giữa tâm hồn nhà thơ và đối tượng miêu tả, biến mỗi bài haiku thành một trải nghiệm giác ngộ. Cách tiếp cận này đòi hỏi người viết phải có một đời sống nội tâm phong phú và sự nhạy cảm đặc biệt với thế giới xung quanh.

3.2. Phương pháp cách tân của Shiki Tả thực và hiện đại

Shiki đề xướng "shasei" - tả lại cảnh vật và sự việc đúng như chúng hiện hữu, thoát khỏi lối tượng trưng hóa cổ điển. Ông cho rằng thơ phải bắt nguồn từ cuộc sống thực, phản ánh những gì nhà thơ nhìn thấy một cách trung thực. Phương pháp này giúp haiku trở nên tươi mới, trực tiếp và gần gũi hơn với độc giả hiện đại. Shiki cũng cải tiến về ngôn ngữ, sử dụng từ ngữ đời thường hơn. Ông khuyến khích viết về mọi chủ đề trong cuộc sống, phá bỏ sự gò bó của truyền thống. Phương pháp này đã mở đường cho sự phát triển đa dạng của thơ haiku trong thế kỷ 20.

IV. Kết luận và ứng dụng của cách tân thơ haiku

Sự cách tân nghệ thuật thơ haiku từ Basho đến Shiki là một hành trình liên tục nhằm hoàn thiện và thích ứng thể loại này với thời đại. Basho đã xây dựng nền tảng mĩ học và triết lý sâu sắc, trong khi Shiki đã hiện đại hóa nó để phù hợp với đời sống mới. Cả hai đều hướng đến mục tiêu chung: tìm kiếm và thể hiện vẻ đẹp của cuộc sống một cách cô đọng và hàm súc nhất. Di sản của họ không chỉ là những tác phẩm kinh điển mà còn là những nguyên tắc sáng tác và triết lý nghệ thuật có giá trị bền vững. Ngày nay, thơ haiku được yêu thích toàn cầu, và những nguyên tắc cách tân này vẫn là nguồn cảm hứng vô tận cho các nhà thơ cũng như những người yêu cái đẹp.

4.1. Di sản và ý nghĩa của quá trình cách tân

Di sản lớn nhất của quá trình cách tân là sự định hình nên hai dòng chảy chính trong thơ haiku: truyền thống và hiện đại. Basho để lại một trường phái coi trọng chiều sâu tâm linh và sự thanh tao. Shiki mở ra trường phái tả thực, đổi mới đề tài và hình thức. Sự song hành này tạo nên sự phong phú và sức sống lâu dài cho thơ haiku. Quá trình cách tân cũng cho thấy nghệ thuật luôn cần sự đổi mới nhưng phải dựa trên nền tảng giá trị cốt lõi. Bài học về sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển này có ý nghĩa rộng lớn hơn đối với nhiều lĩnh vực sáng tạo khác.

4.2. Ứng dụng trong sáng tác và thưởng thức thơ haiku ngày nay

Ngày nay, thơ haiku được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực. Trong sáng tác, các nhà thơ có thể vận dụng cả phương pháp nội cảm của Basho và tả thực của Shiki để tạo ra tác phẩm đa dạng. Thơ haiku cũng được sử dụng trong giáo dục, thiền định và trị liệu nghệ thuật nhờ tính cô đọng và khả năng gợi hình ảnh mạnh mẽ. Việc thưởng thức haiku ngày nay không chỉ giới hạn trong văn hóa Nhật Bản mà đã trở thành một trải nghiệm toàn cầu. Người đọc có thể tìm thấy trong mỗi bài haiku 17 âm tiết một thế giới nội tâm phong phú, một khoảng lặng để chiêm nghiệm về cuộc sống và thiên nhiên.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp Cách tân nghệ thuật thơ haiku từ Matsuo Basho đến Masaoka Shiki do tác giả Lâm Minh Trí thực hiện năm 2018 tại Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh (Chuyên ngành Văn học nước ngoài, Mã ngành: 52220320), dưới sự hướng dẫn khoa học của ThS. Nguyễn Bích Nhã Trúc. Đề tài thuộc loại hình nghiên cứu lý luận, lịch sử văn học và thi pháp học.

Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn

Thơ haiku là một trong những thể thơ truyền thống tiêu biểu của Nhật Bản, sở hữu lịch sử hình thành hơn 400 năm và hơn một thế kỷ lan tỏa trên phạm vi toàn cầu. Tại Việt Nam, thơ haiku được tiếp nhận từ khoảng nửa cuối thế kỷ XX và ngày càng khẳng định vị trí trong phong trào tiếp nhận văn học nước ngoài. Thể loại này đã được đưa vào chương trình giảng dạy ở bậc đại học thuộc chuyên ngành Văn học, đồng thời xuất hiện trong chương trình giáo dục phổ thông cấp Trung học phổ thông, từ đó thúc đẩy nhu cầu tìm hiểu và nghiên cứu chuyên sâu.

Qua khảo sát lịch sử nghiên cứu, tác giả nhận thấy các công trình dịch thuật và khảo luận về thơ haiku tại Việt Nam phần lớn tập trung vào việc giới thiệu đặc điểm thể loại hoặc phân tích từng tác giả đơn lẻ (như Matsuo Basho hay Masaoka Shiki), mà chưa đi sâu làm rõ tiến trình cách tân nghệ thuật xuyên suốt từ khởi nguyên cổ điển đến hiện đại. Việc nghiên cứu toàn diện chặng đường biến chuyển thi pháp và tư duy nghệ thuật của haiku là yêu cầu khoa học cần thiết nhằm cung cấp một hệ thống lý luận hoàn chỉnh cho việc tiếp nhận thể thơ này tại Việt Nam.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Văn bản xác định các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

1. Làm rõ nguồn gốc hình thành của thơ haiku trong dòng chảy thơ ca Nhật Bản, từ đó theo dõi những biến chuyển và thay đổi qua từng thời kỳ phát triển.
2. Nghiên cứu, đánh giá lại sự nghiệp sáng tác, phong cách nghệ thuật và giá trị thơ ca của các tác gia tiêu biểu (Matsuo Basho, Yosa Buson, Kobayashi Issa, Masaoka Shiki), làm nổi bật những đóng góp cụ thể vào sự cách tân nghệ thuật thơ haiku từ cổ điển đến hiện đại.
3. Hệ thống hóa các tư liệu nghiên cứu hiện có về thơ haiku, góp phần khắc phục những thiếu sót và bổ sung góc nhìn về tiến trình đổi mới thi pháp qua từng giai đoạn lịch sử.
4. Tìm hiểu thế giới nghệ thuật, tư duy thẩm mĩ, đặc biệt là hệ thống các phạm trù mĩ học truyền thống Nhật Bản được khúc xạ trong các văn bản thơ haiku tiêu biểu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Nghệ thuật thơ haiku Nhật Bản trong tiến trình vận động từ cổ điển đến hiện đại, trọng tâm là vai trò định hình và cách tân của các tác giả Matsuo Basho, Yosa Buson, Kobayashi Issa và Masaoka Shiki, cùng các khuynh hướng thơ haiku giai đoạn kế tiếp.
• Phạm vi không gian và thời gian: Tiến trình lịch sử và thi pháp thơ haiku từ giai đoạn tiền đề trước thời Matsuo Basho cho đến những năm 1980 (trải qua các thời kỳ Edo, Meiji, Taisho, Showa, giai đoạn tiền - hậu Thế chiến thứ hai và sau năm 1945).
• Phạm vi ngữ liệu: Khảo sát các bài thơ tiêu biểu trích từ các hợp tuyển thơ của "tứ trụ haiku" (Basho, Buson, Issa, Shiki) và các tác giả hiện đại, bao gồm 362 bài thơ haiku nguyên bản tiếng Nhật kèm bản dịch tiếng Việt được tập hợp trong phần phụ lục luận văn. Tác giả giới hạn không đối chiếu sâu rộng giữa thơ haiku với toàn bộ hệ thống thơ ca của các quốc gia phương Đông khác.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và các phạm trù mĩ học

Luận văn xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên thi pháp học thể loại và mĩ học truyền thống Nhật Bản:

• Tiến trình thể loại thi ca: Khảo sát quy luật vận động hình thức từ ca dao cổ đại (o-uta), thơ waka (hòa ca với các thể katauta, sedoka, choka, và tiêu biểu nhất là tanka 31 âm tiết), sang renga (liên ca/liên cú), haikai no renga (hài ca liên hoàn mang yếu tố haigon - ngôn ngữ thông tục), tách đoạn mở đầu hokku (phát cú 17 âm tiết) và định hình thành thể haiku độc lập.
• Đặc trưng thi pháp haiku: Phân tích cấu trúc hình thức 17 âm tiết (nhịp 5–7–5), nguyên tắc sử dụng kigo (quý ngữ) hoặc kidai (quý đề) bắt nguồn từ kisetsukan (cảm thức về mùa), chức năng ngắt nhịp và chuyển bậc cảm xúc của kireji (từ ngắt), cùng tính chất cô đọng, đa nghĩa và "ý tại ngôn ngoại".
• Hệ thống phạm trù mĩ học Nhật Bản:
  • Mĩ học Thiền tông (Zen): Nguyên lý vô thường, vô ngã, mối tương giao đồng nhất giữa vạn vật, satori (ngộ), phương thức truyền đạt tương tự công án (ko-an), chủ trương tĩnh tại và biểu đạt tối giản.
  • Ý thức về vẻ đẹp huyền bí, tâm linh: Bao gồm aware (niềm bi cảm, sự rung động nhạy cảm trước vẻ đẹp biến thiên, vô thường), wabi (vẻ đẹp thanh bần, mộc mạc, đơn sơ), sabi (vẻ đẹp tịch liêu, trầm lắng, mang dấu ấn thời gian cổ kính), và yugen (u huyền, sâu kín).
  • Ý thức về vẻ đẹp tinh tế, cô đọng: Bao gồm karumi (khinh thanh, nhẹ nhàng, thanh thoát), yojo (dư tình), okashimi (sự hóm hỉnh, trào lộng), và shibusa (chát đượm, thâm trầm).

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả kết hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:

• Phương pháp nghiên cứu lịch sử - xã hội: Áp dụng tại Chương 1 nhằm đặt sự phát triển của thơ haiku trong mối liên hệ với các biến động xã hội, thiết chế chính trị (sự chuyển dịch từ tầng lớp quý tộc thời Heian sang chế độ Mạc phủ võ sĩ đạo và thời kỳ Duy tân Meiji), môi trường tự nhiên và các trào lưu tư tưởng tôn giáo (tín ngưỡng Shinto, Phật giáo Thiền tông).
• Phương pháp nghiên cứu thi pháp học: Áp dụng tại Chương 2 và Chương 3 để khảo sát các yếu tố cấu tạo nghệ thuật của bài thơ haiku (ngôn ngữ, cấu trúc âm luật, thi ảnh, biểu tượng mùa, kỹ thuật ngắt câu, khoảng lặng ngữ nghĩa) qua văn bản nguyên tác và bản dịch.
• Phương pháp tiếp cận văn học từ góc độ văn hóa: Xem xét sự tương tác giữa thơ haiku với các loại hình nghệ thuật truyền thống như hội họa thủy mặc, trà đạo, nghệ thuật vườn đá (thạch viên), văn hóa báo chí cận đại.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Đánh giá các ngữ liệu thơ, đối chiếu quan điểm của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước để rút ra các kết luận lý luận.

Nguồn dữ liệu

Văn bản khai thác hệ thống tư liệu học thuật phong phú, bao gồm:

• Các công trình nghiên cứu phương Tây của W. Aston, Basil Hall Chamberlain, Harold G. Henderson, Ueda Makoto.
• Các công trình chuyên khảo, bài báo khoa học và bản dịch tại Việt Nam của Nhật Chiêu, Nguyễn Nam Trân, Vĩnh Sính, Lê Tiến Dũng, Đoàn Lê Giang, Nguyễn Vũ Quỳnh Như, Hà Văn Lưỡng, Nguyễn Thị Lam Anh, Tăng Kim Huệ, Nguyễn Diệu Minh Chân Như.
• Các tập thơ cổ điển và hợp tuyển thơ ca Nhật Bản: Manyoshu (Vạn diệp tập), Kokinshu (Cổ kim tập), Shinsen Tsukubashu, Minase Sangin Hyakuin, Oku no hosomichi (Lối lên miền Oku).

---

Nội dung chính theo từng chương

Luận văn có độ dài gồm phần Mở đầu (10 trang), 3 chương nội dung chính, phần Kết luận (3 trang), Tài liệu tham khảo (6 trang), Phụ lục 1 về thuật ngữ (3 trang) và Phụ lục 2 tuyển chọn 362 bài thơ (56 trang).

CẤU TRÚC LUẬN VĂN:

Chương 1: Thơ haiku trong dòng chảy thơ ca Nhật Bản (43 trang)

Chương 1 thiết lập nền tảng lý luận và lịch sử về sự ra đời, đặc trưng và các nhân tố quy định diện mạo thơ haiku:

• Tiến trình hình thành:
  • Khởi nguồn từ waka: Thơ ca cổ đại phát triển từ o-uta (đại ca) mang tính tập thể chuyển sang hình thức cá nhân với thể thơ waka. Tập thơ Manyoshu (gồm 20 quyển với hơn 4.500 bài thơ: khoảng 4.207 bài tanka, 265 bài choka, 62 bài sedoka) ghi nhận sự phát triển của các thể thơ ngắn. Tanka (đoản ca gồm 5 dòng: 5–7–5–7–7 âm tiết) dần chiếm ưu thế nhờ tính chất nhẹ nhàng, trữ tình, phù hợp với văn học thời Heian và tiếp tục xuất hiện trong tập Kokinshu.
  • Từ renga đến haikai: Thể renga (liên ca) phát triển thành chuỗi liên hoàn nhiều bài tanka (kusari renga). Trong đó, khổ đầu kami no ku (17 âm tiết) được gọi là hokku (phát cú). Sogi là người đưa renga lên đỉnh cao với hợp tuyển Shinsen Tsukubashu (1495) và tập Minase Sangin Hyakuin (1488, dài 250 câu). Nhằm thoát khỏi tính khuôn mẫu của renga quý tộc, haikai no renga xuất hiện với ngôn ngữ thông tục (haigon), tiếng cười trào lộng, rồi dần tách đoạn hokku thành thể thơ độc lập mang tên haikai.
  • Từ haikai đến haiku: Qua thời Edo với Matsuo Basho, Yosa Buson, Kobayashi Issa, thể thơ dần mở rộng biên độ biểu đạt, chứa đựng nỗi buồn, lòng từ bi và triết lý nhân sinh. Đến thời Meiji, Masaoka Shiki chính thức đề xuất tên gọi haiku (kết hợp giữa haikai và hokku) để đánh dấu giai đoạn hiện đại hóa.
• Đặc trưng nghệ thuật cốt lõi: Tính ngắn gọn hàm súc (17 âm tiết nhịp 5–7–5); quy ước bắt buộc về kigo/kidai biểu hiện cảm thức mùa (kisetsukan); việc sử dụng kireji để ngắt ý, tạo âm vang và thay thế dấu câu; tính mơ hồ, đa nghĩa biểu đạt tinh thần "ý tại ngôn ngoại".
• Nhân tố ảnh hưởng và phạm trù mĩ học:
  • Tự nhiên và tín ngưỡng Shinto: Đảo quốc có địa hình đồi núi, phân tầng khí hậu rõ nét, thường xuyên đối mặt thiên tai đã hình thành tâm thức sống hòa hợp với thiên nhiên. Tín ngưỡng Shinto tôn thờ kami (sự thiêng liêng ngự trị trong vạn vật tự nhiên) tạo nền tảng cho việc đưa cỏ cây, vạn vật vào thơ ca.
  • Biến động lịch sử - xã hội: Sự suy tàn của chế độ quý tộc Heian làm nảy sinh cảm thức bi ai (aware); sự xác lập của tầng lớp võ sĩ thời Mạc phủ định hình vẻ đẹp đơn sơ, khắc khổ (wabi, sabi); phong trào Duy tân Meiji mở cửa giao thương với phương Tây (chính sách tiếp thu tri thức thế giới theo 5 điều thề năm 1868, sự ra đời của báo chí, ảnh hưởng của chủ nghĩa tả thực Tsubouchi Shoyo và chủ nghĩa tự nhiên).
  • Mĩ học Thiền tông và các cảm thức thẩm mĩ: Thiền học định hướng tư duy trực cảm, vượt qua nhị nguyên đối lập (hữu - vô, sang - hèn). Luận văn phân tích chi tiết hai nhóm cảm thức thẩm mĩ: vẻ đẹp huyền bí, tâm linh (aware, wabi, sabi, yugen) và vẻ đẹp tinh tế, cô đọng (karumi, yojo, okashimi, shibusa).

Chương 2: Cách tân nghệ thuật thơ haiku thời Basho (45 trang)

Chương 2 tập trung phân tích bước chuyển biến mang tính nền tảng của thơ haiku cổ điển gắn liền với đại sư Matsuo Basho (1644–1694):

• Bối cảnh tiền Basho: Trước khi Basho xuất hiện, haikai tồn tại sự đối lập giữa hai thi phái: phái Teimon (Trinh môn do Matsunaga Teitoku khởi xướng) mang xu hướng bảo thủ, gò bó trong quy phạm ngôn ngữ cổ và tri thức hàn lâm; phái Danrin (Đàm lâm do Nishiyama Soin dẫn đầu) mang tính phóng khoáng, phá cách nhưng có xu hướng trượt vào sự dung tục, đùa cợt thuần túy.
• Hành trình cách tân của Matsuo Basho:
  • Basho tiếp thu ưu điểm của cả hai phái, từng bước nghiên cứu, tìm tòi kỹ thuật mới, nâng thể thơ từ một trò chơi thù tạc bình dân trở thành một thể loại thơ ca nghệ thuật độc lập và có giá trị thẩm mĩ cao.
  • Xây dựng phong cách thơ phản ánh chân thực hiện thực đời sống kết hợp với chiều sâu triết lý Thiền học và tình thương yêu vạn vật nhỏ bé (từ bông hoa khúc tần nép mình chân dậu đến tiếng ve ngâm thấm sâu vào đá).
  • Khám phá và xác lập phong cách karumi (khinh thanh - nhẹ nhàng, thanh thoát) ở giai đoạn cuối đời, thể hiện tâm thế tự tại, giải thoát tâm hồn (ngộ).
  • Linh hoạt phá vỡ sự gò bó cứng nhắc về số lượng âm tiết khi nội dung cảm xúc đòi hỏi, mở đường cho sự phát triển tự nhiên của thi pháp.
• Thơ haiku giai đoạn hậu Basho: Phân tích giai đoạn thoái trào rơi vào sáo mòn sau khi Basho qua đời, tiếp đó là phong trào phục hưng với sự xuất hiện của Yosa Buson (1716–1784) mang xu hướng thơ duy mĩ, tạo hình đậm chất hội họa, và Kobayashi Issa (1763–1827) với ngôn ngữ giản dị, phản ánh tình cảm tha thiết, đồng cảm với những sinh mệnh nghèo khổ, yếu thế.

Chương 3: Cách tân nghệ thuật thơ haiku thời Shiki (38 trang)

Chương 3 khảo sát cuộc cải cách toàn diện nhằm đưa thơ haiku bước vào kỷ nguyên hiện đại do Masaoka Shiki (1867–1902) lãnh đạo:

• Nguyên nhân suy thoái và nhu cầu cải cách thời Meiji: Sự bảo trợ của chính quyền cũ và lối làm thơ định kỳ theo khuôn mẫu (lệ thơ tsukinami) đã khiến haiku cuối thời Edo và đầu thời Meiji trở nên sáo rỗng, công thức, xa rời đời sống thực tế.
• Cuộc cách tân của Masaoka Shiki:
  • Khẳng định tính độc lập của thể loại bằng việc chính thức dùng tên gọi haiku thay cho haikai hay hokku.
  • Tận dụng hệ thống báo chí hiện đại (tiêu biểu là tờ Nippon) làm công cụ truyền thông, công khai phê bình lối sáng tác truyền thống đã lỗi thời.
  • Vận dụng lý thuyết phương Tây để đề xuất phương pháp "tả sinh" (shasei - ghi nhận trực tiếp, chân thực lát cắt của sự sống khách quan), phủ nhận sự áp đặt luân lý cổ điển.
  • Mở rộng quan niệm về kigo, giải phóng từ ngữ chỉ mùa khỏi tính chất tượng trưng ước lệ; phát triển xu hướng "haiku dư từ" (vượt khỏi quy tắc 17 âm tiết cố định để truyền tải đầy đủ hiện thực).
• Biến chuyển nghệ thuật sau thời Shiki:
  • Giai đoạn thời kỳ Taisho: Sự phân hóa thành các khuynh hướng thơ haiku tượng trưng và thơ haiku phúng vịnh.
  • Giai đoạn tiền - hậu chiến tranh: Thơ haiku trải qua giai đoạn biến động, từng bị chi phối bởi mục đích phục vụ chính trị trong chiến tranh, sau đó phục hồi mạnh mẽ trong trào lưu dân chủ thời Showa và văn học vô sản (puroretaria bungaku đầu thập niên 1920).
  • Giai đoạn sau 1945: Haiku tiếp tục cách tân về hình thức và tư tưởng, vươn lên thành nghệ thuật của thời đại mới, tự do, đa dạng và hội nhập sâu rộng ra thế giới.

---

Bảng đối sánh tiến trình cách tân nghệ thuật thơ haiku

Tiêu chí	Giai đoạn Tiền Basho (Teimon & Danrin)	Giai đoạn Matsuo Basho (Trung kỳ Edo)	Giai đoạn Masaoka Shiki (Thời kỳ Meiji)	Giai đoạn Hiện đại & Hậu chiến (Sau 1945)
Tên gọi thể loại	Haikai no renga, Hokku	Haikai, Hokku	Haiku (chính thức xác lập)	Haiku hiện đại / Haiku quốc tế
Đặc trưng ngôn ngữ & Niêm luật	Nặng về trau chuốt từ vựng cổ (Teimon) hoặc ngôn ngữ đùa cợt (Danrin)	Ngôn từ hàm súc, gợi mở, bắt đầu linh hoạt về số âm tiết	Đề xuất "haiku dư từ" (vượt 17 âm tiết), sử dụng ngôn ngữ đời thường	Tự do về hình thức, ngôn ngữ đa dạng, phá cách niêm luật
Nguyên tắc Quý ngữ (Kigo)	Ước lệ cổ điển, tuân thủ đề tài mùa (Kidai) nghiêm ngặt	Mang đậm cảm thức mùa kết hợp với trải nghiệm du hành	Giải phóng tính quy phạm của kigo, mở rộng sang hiện thực mới	Kigo linh hoạt hoặc xuất hiện trào lưu haiku không kigo
Cảm thức thẩm mĩ chủ đạo	Trào lộng, giải trí, trí tuệ (haigon)	Aware, Wabi, Sabi, đỉnh cao là Karumi	Tả sinh (Shasei), khách quan, hiện thực	Tượng trưng, hiện thực xã hội, nhân văn thời đại mới
Phương thức lan tỏa	Các buổi thù tạc quý tộc, tăng lữ, thương nhân	Du hành thực tế, đào tạo đệ tử qua các thi phái	Báo chí đại chúng (như tờ Nippon), tạp chí văn học	Xuất bản đại chúng, giao lưu học thuật và toàn cầu hóa

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính rút ra từ văn bản

1. Hệ thống hóa tiến trình lịch sử thể loại: Luận văn đã xác lập dòng chảy biến đổi liên tục của thơ ca Nhật Bản từ waka trong Manyoshu (hơn 4.500 bài), qua renga thời Muromachi (Minase sangin hyakunin dài 250 câu), haikai thời Edo đến haiku thời Meiji và hiện đại.
2. Khảo sát hệ thống ngữ liệu cụ thể: Phân tích cấu trúc thi pháp và giá trị tư tưởng của 362 bài thơ haiku tiêu biểu (được tập hợp trong Phụ lục 2), làm sáng tỏ phong cách sáng tác của tứ trụ haiku (Matsuo Basho, Yosa Buson, Kobayashi Issa, Masaoka Shiki).
3. Làm rõ hai cột mốc cách tân mang tính bước ngoặt:
   • Matsuo Basho: Nâng tầm haikai từ trò chơi ngôn từ thành nghệ thuật triết lý, kết tinh tinh thần Thiền tông và cảm thức karumi.
   • Masaoka Shiki: Đoạn tuyệt lối mòn tsukinami, đặt nền móng cho haiku hiện đại thông qua phương pháp "tả sinh" (shasei) và công cụ báo chí.
4. Phân loại hoàn chỉnh các phạm trù mĩ học: Làm sáng tỏ cơ sở hình thành và biểu hiện nghệ thuật của 8 cảm thức thẩm mĩ trọng yếu: aware, wabi, sabi, yugen, karumi, yojo, okashimi, shibusa.

Đóng góp mới của luận văn

• Về mặt khoa học: Công trình đóng góp một góc nhìn có tính hệ thống về tiến trình cách tân nghệ thuật thơ haiku qua từng thời kỳ lịch sử, khắc phục tình trạng nghiên cứu rời rạc, cục bộ trước đây tại Việt Nam; chỉ rõ sự kế thừa và đổi mới giữa haiku cổ điển và haiku cận hiện đại.
• Về mặt tư liệu: Cung cấp bảng thuật ngữ chuyên ngành đối chiếu Nhật - Việt (Phụ lục 1, 3 trang) và tuyển tập 362 bài thơ haiku kèm nguyên bản chữ Nhật, phiên âm Romaji và bản dịch tiếng Việt (Phụ lục 2, 56 trang), tạo nguồn tư liệu chuẩn xác cho nghiên cứu và giảng dạy.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Giới hạn tài liệu gốc: Do nguồn tài liệu nguyên tác tiếng Nhật chưa thật đầy đủ và dung lượng thơ ca haiku quá đồ sộ, luận văn mới dừng lại ở việc khảo sát các bài thơ tiêu biểu của các tác gia đại diện mà chưa thể bao quát toàn bộ sự nghiệp sáng tác của tất cả các nhà thơ trong từng thời kỳ.
• Phạm vi đối chiếu: Luận văn giới hạn phạm vi nghiên cứu nội bộ tiến trình thơ ca Nhật Bản, không mở rộng phân tích so sánh đối chiếu toàn diện về sự tương đồng và khác biệt giữa thơ haiku với hệ thống thơ ca của các nước phương Đông khác (như thơ Đường Trung Quốc hay thơ Thiền Việt Nam thời Lý - Trần).

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi khảo sát sang các trường phái thơ haiku thế kỷ XXI và diện mạo thơ haiku phi truyền thống (haiku quốc tế, haiku viết bằng các ngôn ngữ khác ngoài tiếng Nhật).
• Đẩy mạnh hướng nghiên cứu văn học so sánh, đối chiếu thi pháp thơ haiku với thơ cổ điển Đông Á và việc vận dụng thơ haiku trong sáng tác văn học đương đại Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Sinh viên, học viên cao học: Thuộc các chuyên ngành Sư phạm Ngữ văn, Văn học nước ngoài, Văn học so sánh, Đông phương học và Nhật Bản học.
  • Giảng viên, giáo viên phổ thông: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên môn khi giảng dạy các tác phẩm thơ haiku trong chương trình Ngữ văn Trung học phổ thông và học phần Văn học phương Đông ở bậc đại học.
  • Nhà nghiên cứu và dịch giả: Cung cấp tư liệu đối chiếu về thi pháp học, hệ thống phạm trù mĩ học và kỹ thuật dịch thuật thơ cổ điển Nhật Bản.
• Các phần có giá trị tham khảo cao nhất:
  • Chương 1 (Mục các phạm trù mĩ học): Hệ thống hóa chi tiết 8 khái niệm mĩ học cốt lõi của Nhật Bản và mối liên hệ với Thiền tông.
  • Chương 2 và Chương 3: Khung phân tích thi pháp học về sự biến chuyển kỹ thuật từ cổ điển sang hiện đại.
  • Phụ lục 1 & 2: Hệ thống 362 bài thơ song ngữ và bảng giải nghĩa thuật ngữ chuyên ngành.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Thơ haiku có tiến trình hình thành tuần tự qua các thể loại nào của thi ca Nhật Bản?

Thơ haiku hình thành qua một chuỗi biến đổi hình thức mang tính lịch sử: bắt nguồn từ thể thơ waka cổ đại (chủ yếu là thể tanka 31 âm tiết với cấu trúc 5–7–5–7–7 trong tập Manyoshu và Kokinshu); phát triển thành thể renga (chuỗi liên ca nối tiếp các khổ thơ thượng cú 17 âm tiết và hạ cú 14 âm tiết); chuyển biến sang haikai no renga mang tính trào lộng và ngôn ngữ thông tục; sau đó tách riêng khổ phát cú mở đầu (hokku 17 âm tiết) thành thể thơ độc lập và cuối cùng được Masaoka Shiki chính thức đặt tên là haiku vào thời kỳ Meiji.

2. Sự khác biệt giữa hai thi phái Teimon và Danrin trước thời kỳ Matsuo Basho là gì?

Phái Teimon (do Matsunaga Teitoku khởi xướng) mang xu hướng bảo thủ, coi trọng quy tắc truyền thống, sử dụng ngôn ngữ hàn lâm mang tính tri thức nên thiếu tính cuồng nhiệt; ngược lại, phái Danrin (do Nishiyama Soin dẫn đầu) chủ trương phong cách tinh tế, phóng khoáng, tự do không gò bó theo khuôn mẫu nhưng lại dễ rơi vào lối đùa cợt thô thiển. Matsuo Basho đã dung hòa và vượt lên trên cả hai phái này để đưa haikai đạt tới đỉnh cao nghệ thuật.

3. Những đóng góp then chốt của Masaoka Shiki trong công cuộc cải cách thơ haiku thời Meiji là gì?

Masaoka Shiki đã thực hiện ba cải cách mang tính nền tảng: (1) Chính thức đặt tên thể loại là haiku để phân biệt với haikai và renku truyền thống; (2) Sử dụng báo chí (như tờ Nippon) để phê bình lối làm thơ sáo mòn (lệ thơ tsukinami); (3) Đề xuất lý thuyết "tả sinh" (shasei) chịu ảnh hưởng từ hội họa và chủ nghĩa tả thực phương Tây, đồng thời phát triển phong cách "haiku dư từ" (chấp nhận vượt quá 17 âm tiết) và mở rộng quan niệm về kigo.

4. Bốn phạm trù mĩ học cơ bản thuộc nhóm vẻ đẹp huyền bí, tâm linh trong thơ haiku là gì?

Bốn phạm trù gồm: aware (niềm bi cảm, sự rung động sâu lắng trước vẻ đẹp vô thường, chóng phai tàn của tạo vật), wabi (vẻ đẹp đơn sơ, mộc mạc, thanh bần và an lạc trong sự giản dị), sabi (vẻ đẹp tịch liêu, u trầm, cô đơn và mang dấu ấn cổ kính của thời gian), và yugen (vẻ đẹp u huyền, thâm sâu, kín đáo).

5. Luận văn đã sử dụng quy mô ngữ liệu và phương pháp nghiên cứu như thế nào?

Luận văn khảo sát tập trung vào các tác phẩm tiêu biểu của "tứ trụ haiku" (Basho, Buson, Issa, Shiki) và các tác giả hiện đại với tổng số 362 bài thơ được tập hợp trong Phụ lục 2. Về phương pháp, tác giả kết hợp phương pháp nghiên cứu lịch sử - xã hội (Chương 1) với phương pháp nghiên cứu thi pháp học (Chương 2, Chương 3), cùng phương pháp tiếp cận văn hóa và phân tích - tổng hợp.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp Cách tân nghệ thuật thơ haiku từ Matsuo Basho đến Masaoka Shiki của tác giả Lâm Minh Trí là một công trình nghiên cứu hệ thống về lịch sử thể loại và thi pháp học thơ haiku Nhật Bản. Luận văn đã làm sáng tỏ tiến trình vận động liên tục của thể thơ từ nguồn gốc waka, renga đến hai giai đoạn cách tân đỉnh cao gắn với Matsuo Basho và Masaoka Shiki. Thông qua việc phân tích cấu trúc 17 âm tiết, các quy ước thi pháp (kigo, kireji) và hệ thống phạm trù mĩ học truyền thống dựa trên 362 bài thơ khảo sát, công trình cung cấp nguồn tư liệu học thuật có giá trị cho công tác nghiên cứu và giảng dạy văn học Nhật Bản tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: THƠ HAIKU TRONG DÒNG CHẢY THƠ CA NHẬT BẢN 1. Quá trình hình thành và phát triển thơ haiku 俳句 Nhật Bản là xứ sở của cái đẹp, và như thế có nghĩa là xứ sở của thi ca, của ca đạo” [9; 5]. Thật vậy, ngay từ tác phẩm Manyoshu 万葉集 (Vạn Diệp Tập) ta đã thấy được sự quy tụ của các nhà thơ nổi tiếng và cả những tâm hồn thơ ca không tên tuổi khắp xứ Phù Tang, cũng như cách người Nhật trân trọng và bảo lưu kho tàng thơ ca của mình. Thơ ca từ đó như những chiếc lá đâm chồi trên xứ sở Phù Tang.

“Thơ ca mọc lên từ trái tim con người và lời thơ trở thành vô số lá cành. Trong cuộc đời biết bao nhiêu điều làm con người xao xuyến xúc động, họ tìm cách thể hiện cảm xúc của mình qua những hình ảnh mà họ nghe thấy.] Vì nhận ra sự thật là mọi sinh vật đều phát tiết thơ ca. Chính thơ ca đã làm chuyển động đất trời, ngay cả quỷ thần vô hình cũng phải xuyến xao” [7; 70]. Có thể thấy người Nhật Bản yêu quý thơ ca đến chừng nào.

Khởi nguyên của thơ ca Nhật Bản là những vần thơ 31 âm tiết, gọi là waka 和歌. Nhưng không dừng ở bài thơ với 31 âm tiết đó, người Nhật dần rút gọn trên nền waka chỉ còn lại 17 tiết gọi là haiku 俳句. Haiku được ngắt theo nhịp 5 – 7 – 5, từ đó đến nay, giữ một vị trí quan trọng trong nền thơ ca Nhật Bản. Theo thời gian, thơ haiku dần được phát triển và hoàn thiện, hòa mình vào dòng chảy thơ ca Nhật Bản, đánh dấu một khởi nguồn và bao sự biến đổi qua năm tháng, trở thành thể thơ ngắn nhất thế giới.

Và “muốn hiểu một cách ngọn ngành về Nhật Bản từ các phương diện: Vật chất, Đạo đức, Mỹ học, Triết học, thì phải thể vi được “chiếc chìa khóa” Hài cú” [12; 208]. Khởi nguồn từ waka 和歌 Khi nhắc đến thơ ca Nhật Bản, người ta thường chỉ nhớ đến thơ haiku, mà quên đi một thể thơ khởi nguồn cho thơ ca Phù Tang đó là waka (hòa ca). Nếu h 12 không hiểu waka, chúng ta khó mà hiểu được thơ haiku và các thể loại khác. Vì từ thời cổ đại waka đã chiếm một vị trí quan trọng trong nền thơ ca cổ điển Nhật Bản.

Minh chứng cho điều đó là việc hàng loạt tập thơ kinh điển của văn học Nhật Bản đều được viết bằng thể waka như Manyoshu gồm hơn 4500 bài thơ trong 20 quyển, trong đó có khoảng 4207 bài là tanka, 265 bài choka, 62 bài sedoka. Waka được hình thành trên hai cơ sở là ca dao cổ đại và Hán thi. Ca dao cổ đại được ghi nhận trong một số tác phẩm như Kojiki 古事記 (Cổ sự ký), Fudoki 風土記 (Phong thổ ký), Nihon shoki 日本書紀,. Khi quốc gia được hình thành thì ca dao cổ cũng thay đổi: thứ nhất do sự hưng thịnh của tầng lớp quý tộc, thứ hai là tổ chức xã hội lấy đô thị làm trung tâm, nên ca dao mất dần tính chất tập thể và mang màu sắc chủ thể cá nhân hơn.

Từ đó, ca dao cổ đại chuyển dần từ o-uta 大歌 (đại ca) với hình thức 6 – 8 sang hình thức 5 – 7 và sau này gọi là thơ waka. Waka thường được sử dụng trong các buổi tế lễ, cầu mùa và dâng cúng thần linh ở các đền. Người Nhật Bản cổ đại thường hay tổ chức các buổi họp mặt, tiệc ăn uống, ca múa trên núi hay bãi biển vào mùa xuân hoặc mùa thu (những mùa có khí hậu mát mẻ và trong lành), hình thức này gọi là utagaki うたがき. Utagaki là thời gian để cho con người gần nhau bộc lộ tình cảm, là cơ hội để nam nữ gặp gỡ, tìm người yêu.

Bởi vậy, thơ waka lúc này mang tâm sự tình yêu mãnh liệt của con người. Waka có bốn thể loại chính là katauta 片歌 gồm 5 – 7 – 5 âm hoặc 5 – 7 – 7 âm. Sendoka 船頭歌 là cặp thơ katauta gồm 5 – 7 - 7 âm và 5 – 7 – 7 âm, đây là thể thơ ít thông dụng hơn cả trong thời Nara. Choka 長歌 luân phiên các khổ thơ 5 – 7 – 7 âm và 5 – 7 – 5 âm với độ dài không giới hạn có khi dài đến 150 dòng, thường viết về đề tài truyện cổ, gian khổ chiến trường, nhưng bên cạnh đó nó cũng đạt được những vẻ đẹp tráng lệ.

Thể loại cuối là tanka 短歌(đoản ca) gồm h 13 5 – 7 – 5 – 7 – 7 âm, tanka hiếm khi thể hiện những cảm xúc dữ dội như sự uất hận, cuồng nộ, kinh hoàng mà thiên về tình yêu, sự nhẹ nhàng, trữ tình và giàu “nữ tính”. Đa phần trong thơ waka thì thể tanka chiếm số lượng bài nhiều nhất nên người ta vẫn hay gọi waka là tanka là như vậy. Một bài tanka có thể được sắp xếp như sau: Dòng 1: có 5 âm kami no ku 上の句 Dòng 2: có 7 âm (Thượng cú) Dòng 3: có 5 âm Dòng 4: có 7 âm shimmo no ku 下の句 Dòng 5: có 7 âm (Hạ cú) Trong Manyoshu thơ waka được viết chủ yếu xoay quanh ba đề tài thiên nhiên, tình yêu và xã hội. Những khúc luyến ca 蓮歌 như một nỗi niềm sâu thẳm mà các tác giả đang cố khơi lên.

Niềm khao khát tình yêu cháy bỏng: 相思はぬ aiomowanu Người không yêu tôi 人を思ふは hito wo omouwa tôi vẫn yêu người odera no như kẻ vào chùa 大寺の gaki no shirie ni cầu xin quỷ đói 餓鬼の後方に nuka tsuku gotoshi. cho đến tàn hơi. 額つくごとし (Manyoshu, bài 608) (Nhật Chiêu dịch) （万葉集） Vẻ đẹp thiên nhiên thấy rõ trong bài thơ sau của Akahito 赤人: 春の野に haru no nu ni Tôi đi hái すみれ摘みにと sumire tsumi nito những bông hoa tím koshi ware zo trên cánh đồng h 14 來し我れぞ nu wo natsukashimi và tôi ở lại 野をなつかしみ hitoyo nenikeru ngủ giữa mùa xuân. (Manyoshu, bài 1424) (Nhật Chiêu dịch) 一夜寢にける （万葉集） Tinh thần trào lộng, khát khao giải phóng cuộc đời của Tabito 旅人: なかなかに nakanaka ni Tôi không mong 人とあらずは hito to arazu wa làm người nữa đâu sakatsubo ni mà xin làm bầu rượu 酒壷に narinite shikamo cho lòng chan chứa なりにてしかも sake ni shiminamu.

Sake nhiệm mầu. 酒に染みなむ (Manyoshu, bài 343) (Nhật Chiêu dịch) （万葉集） Vào cuối thời kì Nara 奈良, chữ cái ngữ âm kana ra đời đánh dấu bước chuyển mình và phát triển vượt bậc của chữ viết Nhật Bản. Hệ thống chữ kanji 漢 字, hiragana 平仮名, và katakana 片仮名 lần lược hình thành, nên văn học Hán ngữ dần được thay thế. Như vậy, hệ thống chữ viết thay đổi kéo theo sự thay đổi không ngừng để phát triển, đổi mới văn học trong đó có thơ waka.

Nhiều nhà thơ có đóng góp lớn cho thơ waka được vinh danh như Nukata Ookimi 額田王, Kakinomoto Hitomaro 柿本人麻呂, Sakanoue Korenori 坂上是則,. Thơ waka giai đoạn này không những được dùng trong lễ hội mà còn dùng để biểu lộ tình cảm của con người đối với thiên nhiên, sự thương cảm sâu sắc và cô độc,. Trong đó thơ của Ootomo Yakamochi 大伴家持 bộc lộ những quan niệm rất riêng về các đề tài và được đánh giá là thơ có tính chất hiện đại. h 15 春のその haru no sono Vườn xuân đẹp sao 暮れないにおう kurenai niou đường đi ngời sáng mono no hana bóng hoa hồng đào 物の花 shitaderu michi ni một người con gái したでる道に idetatsu otome.

từ đâu bước vào. いでたつおとめ (Manyoshu, bài 4139) (Nhật Chiêu dịch) （万葉集） Quá trình phát triển của waka vẫn tiếp diễn, qua đến thời Heian 平安, waka chỉ tập trung phát triển chủ yếu tanka 31 âm tiết. Lúc này, thơ ca chữ Hán chiếm địa vị độc tôn, đẩy lùi thơ waka truyền thống Nhật Bản vào bóng tối. Nhưng không vì thế mà thơ waka biến mất, nó dần trở thành một hình thức thơ để biểu thị tình cảm riêng tư.

Thơ waka vượt khỏi biên giới giai cấp, từ quý tộc, lan sang tầng lớp bình dân. Không chỉ viết về đề tài tình yêu như ở Manyoshu, thời kì này waka chú trọng về đề tài thiên nhiên, đánh dấu cho bước phát triển đó là hợp tuyển Kokin wakashu 古今和歌集 (Cổ Kim Hòa Ca Tập) hay gọi tắt là Kokinshu 古今集 (Cổ Kim Tập) với các bài tanka của những tác giả là giới quý tộc và những người có địa vị trong xã hội. Đó là những vần thơ nói về tình yêu thiên nhiên mang mĩ học về mùa của người Nhật Bản cổ. Chuyển tải nét nhẹ nhàng, tao nhã và đầy “nữ tính” tanka phù hợp với văn học “nữ lưu” thời Heian, nên phát triển không ngừng.

Thơ waka không trình bày, miêu tả sự vật một cách bày sẵn mà tham chiếu sự vật đó qua lăng kính nội tâm và tri thức rồi mới tái hiện nó bằng ngôn ngữ tinh tế để gợi ra mối liên tưởng cho người đọc. Song hành cùng tiến trình lịch sử Nhật Bản, thơ waka phát triển và biến đổi từ thời cổ đại đến tận ngày nay với loại hình tiêu biểu là thơ tanka. Waka như khởi nguồn để thơ ca xứ sở Phù Tang dựa trên nền tảng đó mà hình thành và phát triển. Từ renga 連歌 đến haikai 徘徊 Cùng với sự phát triển của tanka thời Heian, thơ renga (liên ca) được hình thành, là thú vui tao nhã của giới quý tộc.

Renga hay còn gọi là renku 連句 (liên cú) là thể thơ liên hoàn gồm nhiều bài tanka nối tiếp nhau. Những nhà thơ Nhật Bản thường sáng tác renga trong các lễ hội, cuộc gặp gỡ, ngày tết,. Người đầu tiên sẽ sáng tác ba câu đầu gọi là kami no ku 上の句 (thượng cú) gồm 17 âm tiết (sau này kami no ku được phát triển thành hokku 発句 (phát cú) là tiền đề để phát triển thành thơ haikai sau này), tiếp đó nhà thơ khác sẽ nối bài thơ bằng 2 câu sau gọi là shimmo no ku 下の句 (hạ cú) gồm 14 âm tiết, cứ như vậy các bài tanka nối tiếp nhau thành một chuỗi cho đến khi kết thúc. Vì vậy, một bài renga thường rất dài không giới hạn có khi lên tới cả trăm khổ thơ nối tiếp nhau nên gọi là kusari renga 鎖連歌 (chuỗi liên ca).

Đến thời Edo 江戸, thì độ dài thông thường của một bài renga là 36 bài tanka. Mặc dù khá phổ biến, nhưng renga vẫn không được xem là một thể thơ độc lập. Khi Kinyo wakashu 金葉和歌集 (Kim diệp hòa ca tập) ra đời năm 1127 thì renga mới chính thức được nhắc đến. Vào thời Edo, đặc biệt là trung kì Edo, renga trở nên thịnh hành và không còn khép kín trong phạm vi giới quý tộc.

Nó trở thành trò chơi đối đáp, lôi cuốn mọi người ở nhiều tầng lớp khác nhau.