Chương 1: LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Giáo dục thẩm mỹ không phải là vấn đề mới mẻ. Chúng ta đã bắt gặp nó từ trong các tác phẩm của các nhà tư tưởng cổ đại, trong cả các luận văn triết học, xã hội học và giáo dục học ở thời Phục hưng và thời Khai sáng. Tiêu biểu là tác phẩm "Những lá thư về giáo dục thẩm mỹ" của Ph. Sinle, đặc biệt giáo dục thẩm mỹ được chú ý nhiều ở các công trình mỹ học -triết học của các nhà duy tâm chủ nghĩa Đức là Kant và Hegel.
Các nhà mỹ học Mác xít đã kế thừa các giá trị tinh hoa của tư tưởng mỹ học nhân loại, nhấn mạnh ý nghĩa xã hội và tính tích cực của mỹ học Mác - Lê nin trong việc xây dựng con người hoàn thiện. Trước hết, phải kể đến công trình Nguyên lí mỹ học Mác - Lênin của tác giả I. Công trình này đã khảo sát bản chất của giáo dục thẩm mỹ, coi giáo dục thẩm mỹ là một phương tiện quan trọng để xây dựng, phát triển nhân cách con người, khẳng định vai trò to lớn của nghệ thuật với việc giáo dục thẩm mỹ. Nghệ thuật, với tư cách là phương tiện giáo dục thẩm mỹ, sẽ làm phát triển các nhu cầu thẩm mỹ và thị hiếu thẩm mỹ của con người, làm nhạy bén thêm sự hiểu biết và rung cảm cái đẹp.
Một tác phẩm khác liên quan đến vấn đề giáo dục thẩm mỹ là Giáo dục thẩm mỹ trong gia đình (Đỗ Văn thản d., Nhà xuất bản Phụ nữ, Hà Nội, 1975). Cuốn sách này đã giới thiệu ý kiến của các nhà giáo dục Liên Xô như N. Xukhơlinski và nhiều nhà giáo dục khác về tác dụng của giáo dục thẩm mỹ, đồng thời hướng dẫn cho các em cách học nhạc, học văn thơ, xem phim, xem kịch. theo từng môn và từng lứa tuổi.
Cuốn sách đưa ra một thông điệp hết sức quan trọng về nhiệm vụ của chúng ta - các bậc cha mẹ và các nhà giáo dục - là không nên bỏ rơi, không nên bỏ mặc các em ngay từ tuổi ấu thơ, đồng thời cũng không được bỏ qua những cái mới, những cái sinh động mà chúng ta đã biết, để truyền lại cho các em những kinh nghiệm sống, sự say mê đối với nghệ thuật, sự tôn trọng đối với tất cả mọi cái gọi là tài năng và sáng tạo. Giáo dục thẩm mỹ là cơ sở vững chắc giúp phát triển nhân cách ở trẻ em. 9 Tác giả Lê Anh Trà với "Giáo dục thẩm mỹ và xây dựng con người mới Việt Nam" (1982) đã nêu ra một số vấn đề lí luận cơ bản về giáo dục thẩm mỹ. Tác giả nhận định sâu sắc và toàn diện khi đề cập đến việc giáo dục thẩm mỹ qua lĩnh vực nghệ thuật.
Theo tác giả, giáo dục thẩm mỹ bằng nghệ thuật xen lồng vào tất cả các biện pháp giáo dục thẩm mỹ khác. Giáo dục thẩm mỹ bằng nghệ thuật phải được thực hiện ở nhiều loại hình nghệ thuật vì "Sự phong phú của thế giới và sự đa dạng của nghệ thuật biểu hiện ở nhiều loại hình, loại thể, mà mỗi loại hình, loại thể đó có những đặc điểm riêng, những mặt mạnh riêng về tác dụng giáo dục, nhất là giáo dục thẩm mỹ " (trang 129). Tác giả cũng đặc biệt lưu ý đến giáo dục thẩm mỹ thông qua các loại hình nghệ thuật dân gian như truyện cổ Việt Nam, Tuồng, Chèo, Rối nước, các điệu múa dân tộc, tranh dân gian. Giáo sư Tiến sĩ Đỗ Huy có khá nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này.
Một số tác phẩm của ông là: - Mỹ học Mác - Lênin (Viết cùng tác giả Đỗ Văn Khang) (Nhà xuất bản Đại học và trung học chuyên nghiệp - Hà Nội - 1985) - Giáo dục thẩm mỹ một số vấn đề lí luận và thực tiễn (Nhà xuất bản Thông tin lí luận - Hà Nội - 1987) - Mỹ học với tư cách là một khoa học (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia - Hà Nội - 1996) - Mỹ học khoa học về các quan hệ thẩm mỹ (Nhà xuất bản Khoa học Xã hội - Hà Nội -2001). Trong những tác phẩm của mình, tác giả đã trình bày những quan niệm tổng quát về giáo dục thẩm mỹ. Tập trung nhiều nhất là xoay quanh các vấn đề về bản chất, nhiệm vụ, các hình thức giáo dục thẩm mỹ cho con người mới. Tác phẩm Mỹ học, khoa học về các quan hệ thẩm mỹ là một công trình mang tính lí luận cao về các vấn đề cơ bản của mỹ học Mác Lênin.
Tác giả đã đi sâu phân tích về bản chất của giáo dục thẩm mỹ, quan điểm toàn diện và các nguyên tắc của mỹ học Mác - Lênin trong giáo dục thẩm mỹ. Bên cạnh đó, tác giả cũng đề cập đến các đặc trưng cơ bản của nghệ thuật cũng như bản chất xã hội của nghệ thuật. 10 Tác phẩm "Thẩm mỹ học của văn hóa Việt Nam hiện đại" của tác giả Hà Chuyên (Nxb Tư tưởng và Văn hóa, Hà Nội, 1992) dành một chương để nói về giáo dục thẩm mỹ ở Việt Nam. Tác giả đã đưa ra quan điểm về giáo dục thẩm mỹ hết sức tiến bộ.
Ông cho rằng "Giáo dục hài hòa trí lực, lao động, thể lực, đạo đức - thẩm mỹ là sự phát triển trong một quá trình thống nhất của sực đào tạo và giáo dục dẫn đến sự tích lũy văn hóa thẩm mỹ của học sinh ". [tr 171 ] Tập sách "Mỹ học" của tác giả Lâm Vinh ( Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, 1997) là tập hợp những bài viết về các vấn đề mỹ học và cái đẹp, mỹ học và nghệ thuật, mỹ học và con người. Đặc biệt, tác giả đã nêu ra một số vấn đề mà cho đến giờ vẫn đang là vấn đề mang tính thời sự như vị trí - mục tiêu của giáo dục thẩm mỹ, giáo dục ý thức và tình cảm thẩm mỹ dân tộc trong thời kì đổi mới. Một công trình khác liên quan đến vấn đề này là luận án Phó Tiến sĩ khoa học triết học "Vai trò của văn học trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay" của tác giả Lê Quang Vinh (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1999).
Xuất phát từ quan niệm cho rằng văn học và nghệ thuật là bộ phận trọng yếu của giáo dục thẩm mỹ, là hình thái ý thức đặc thù, nhạy bén nhất của giáo dục thẩm mỹ, tác giả đã trình bày một số cơ sở lí luận về đặc trưng của giáo dục thẩm mỹ liên quan đến vấn đề xây dựng con người mới ở nước ta. Nội dung trọng tâm của công trình là vai trò của văn học trong giáo dục thẩm mỹ. Tác phẩm "Văn hóa thẩm mỹ và sự phát triển con người Việt Nam trong thế kỉ mới" do phó Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Văn Huyên là chủ biên (Viện Văn hóa và Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 2001) đã đề cao vai trò của nghệ thuật trong việc giáo dục thẩm mỹ đối với con người. Tác giả khẳng định: "Giáo dục thẩm mỹ bằng nghệ thuật là hình thức hấp dẫn, do đó nó đì vào lòng người một cách tự nguyện và vì vậy, có hiệu quả to lớn và lâu bền.
Cái đẹp nghệ thuật làm cho con người say mê, người ta hoàn toàn tự nguyện đi theo định hướng gợi mở của nó. Nếu nghệ thuật là công cụ sắc bén, thì đến lượt mình, giáo dục thẩm mỹ bằng nghệ thuật giúp con người sử dụng công cụ đó làm phong phú thế giới tinh thần của mình, thanh lọc tinh thần và hoàn thiện mình một cách hiệu nghiệm" [tr 501] 11 Gần đây nhất là công trình nghiên cứu khoa học cấp Bộ "Giáo dục thẩm mỹ trong nhà trường phổ thông qua các môn nghệ thuật" của Giáo sư Tiến sĩ Khoa học Lê Ngọc Trà và Tiến sĩ Lâm Vinh. Xem giáo dục thẩm mỹ qua các môn văn học nghệ thuật là vấn đề mấu chốt của mỹ dục đối với tuổi học sinh nên đề tài tập trung nghiên cứu những tư tưởng cơ bản, quan điểm cơ bản về giáo dục và giáo dục thẩm mỹ đã được nhận thức và thực hành như thế nào trong việc điều hành giáo dục ở tầm vĩ mô, ở cơ sở địa phương, trường học trong 40 năm qua, nhất là những năm đổi mới gần đây. Đề tài đã đưa ra bốn vấn đề có ý nghĩa chiến lược cần nghiên cứu và giải quyết, được tìm hiểu từ lịch sử mấy chục năm đồng thời từ thực tiễn đang diễn ra.
Đó là các vấn đề nhận thức - quan điển giáo dục toàn diện, xác định môn học (định vị và đặt tên các môn nghệ thuật nhằm mục tiêu giáo dục thẩm mỹ, mục tiêu giáo dục thẩm mỹ của các môn nghệ thuật), mục tiêu -phương thức - quy mô - nhịp độ đào tạo giáo viên nghệ thuật, đầu tư cơ sở vật chất cho giáo dục thẩm mỹ - nghệ thuật trong nhà trường. Ngoài ra, công trình còn tập hợp được rất nhiều ý kiến đánh giá của các chuyên viên trong ngành giáo dục, các nhạc sĩ, họa sĩ, nhà phê bình nghệ thuật có tên tuổi như Tiến sĩ Nguyễn Trí (Vụ phó vụ Giáo viên Bộ GD và ĐT), nhạc sĩ Hoàng Long, Giáo sư nhạc sĩ Tô Vũ, Nhạc sĩ Ca Lê Thuần, Nhạc sĩ Dương Thụ, Họa sĩ Trịnh Cung, nhà phê bình nghệ thuật Nguyễn Quân. Ngoài các công trình nghiên cứu về giáo dục thẩm mỹ đã nêu trên, từ trước đến nay đã có nhiều bài viết trên các báo hoặc được trình bày trong các cuộc hội thảo khoa học đề cập đến vấn đề này. Một số bài báo tiêu biểu là: - "Giáo viên nhạc, họa: Người ở đâu bây giờ "(Hà Thạch Hãn, Báo Tuổi trẻ chủ nhật, số 537, ra ngày 19.
1993) - "Mỹ dục trong bức tranh giáo dục toàn diện" (Lâm Vinh, Báo Nhân dân chủ nhật, số 36/ 1999) - "Nâng cao hiệu quả giáo dục thẩm mỹ trong nhà trường bắt đầu từ đâu?" (Hồng Quân, Báo Sài Gòn giải phóng, số 8812, ra ngày 12.2002) 12 - "Giáo dục thẩm mỹ - nghệ thuật trong nhà trường cần một chuyển biến mạnh mẽ" (Thuận Thiên, Báo Lao động, số 18/2002, ra ngày 21. Hội thảo khoa học "Thực trạng giáo dục tiểu học và những giải pháp nâng cao chất lượng giảng dạy bậc tiểu học" tổ chức tại Viện nghiên cứu giáo dục, tháng 03.
