PHẦN HAI THỰC TRẠNG QUẢN LÝ THU - CHI CỦA BHXH VIỆT NAM I. MỘT VÀI NÉT VỀ CHÍNH SÁCH BHXH Ở VIỆT NAM QUA CÁC GIAI ĐOẠN 1. Giai đoạn từ sau Cách mạng tháng Tám đến năm 1995 Sau khi Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, Nhà nước ta đã sớm quan tâm tới chính sách BHXH, việc thực hiện chính sách BHXH được triển khai khá sớm. Những văn bản pháp luật về BHXH được lần lượt ban hành như: Sắc lệnh số 54/SL ngày 3/11/1945 của Chủ tịch chính phủ lâm thời quy định những căn cứ, điều kiện để công chức nhà nước được hưởng chế độ hưu trí; Sắc lệnh số 105/SL ngày 14/06/1946 của Chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ấn định việc cấp hưu bổng cho công chức Nhà nước; Sắc lệnh số 76/SL ngày 20/05/1950 của Chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng hoà trong đó có quy định cụ thể về chế độ thai sản, chăm sóc y tế, tai nạn lao động, trợ cấp hưu trí và tử tuất đối với công chức Nhà nước; Sắc lệnh số 29/SL ngày 13/03/1947 và Sắc lệnh 77/SL ngày 22/05/1950 quy định các chế độ trợ cấp ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, hưu trí, tử tuất đối với công nhân.
Đối tượng BHXH lúc này chỉ bao gồm hai đối tượng là công nhân và viên chức Nhà nước, chính sách BHXH bao gồm các chế độ: thai sản, ốm đau, tai nạn lao động, hưu trí và tử tuất. Sau khi hoà bình được lập lại ở miền Bắc, thi hành Hiến phápnăm 1959, Hội đồng Chính phủ ban hành Điều lệ tạm thời về các chế độ BHXH đối với công nhân, viên chức Nhà nước (kèm theo Nghị định 218/CP ngày 27/12/1961). Theo Điều lệ tạm thời, quỹ BHXH được chíh thứuc thành lập và thuộc vào Ngân sách Nhà nước. Các cơ quan, doanh nghiệp Nhà nước phải nộp một tỉ lệ phần trăm nhất định so với tổng quĩ lương, công nhân viên chức Nhà nước không phải đóng góp cho quỹ BHXH.
Các chế độ BHXH được thực hiện gồm: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, mất sức lao động, hưu trí và tử tuất. Luan van Trong thời kỳ từ năm 1950 tới năm 1995, có thể chia ra làm ba giai đoạn sau: - Thời kỳ 1950 tới năm 1962: tình hình kinh tế, tài chính giai đoạn này khó khăn nên quỹ BHXH chưa được thành lập; về chế độ BHXH chỉ mới được thực hiện hai chế độ là: hưu trí và nghỉ mất sức. Mức hưởng còn mang tính bình quân với tinh thần chủ yếu là "đồng cam, cộng khổ", chưa mang tính chất lâu dài. Các khoản chi về hưu trí và mất sức lao động còn lẫn lộn với tiền lương nên còn rất khó khăn trong công tác hạch toán.
Toàn bộ chi phí cho hoạt động BHXH được lấy từ nguồn chi Ngân sách Nhà nước, công nhân viên chức khi được hưởng trợ cấp BHXH chỉ được hưởng trợ cấp một lần, với mức hưởng bằng 1 năm công tác được một tháng lương, tối đa không quá 6 tháng lương (theo điều 35 Sắc lệnh 77/SL quy định). - Thời kỳ từ năm 1962 cho tới quý II năm 1964: giai đoạn này được đánh dấu bằng việc ban hành Điều lệ tạm thời gắn liền với việc quản lý sự nghiệp BHXH của Tổng Công đoàn Việt Nam (hiện nay là Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam), theo quy định thì Tổng Công đoàn Việt Nam chịu trách nhiệm thực hiện sự nghiệp BHXH, quản lý việc thực hiện 6 chế độ theo Điều lệ tạm thời (bao gồm các chế độ: ốm đau, hưu trí, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tử tuất và mất sức lao động). Cũng theo Điều lệ tạm thời này, quỹ BHXH đã được chính thức thành lập và thuộc vào Ngân sách Nhà nước, những người lao động tham gia BHXH không phải đóng góp vào quỹ BHXH, những đơn vị sử dụng lao động chỉ phải nộp một tỷ lệ nhất định so với tổng quỹ lương tháng dùng để chi trả cho những người lao động trong đơn vị. - Thời kỳ từ quý II năm 1964 tới năm 1995: giai đoạn này được đánh dấu bằng việc Chính phủ ban hành Nghị định 31/CP ngày 20/3/1963 giao trách nhiệm quản lý sự nghiệp BHXH cho 2 tổ chức là: Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam tổ chức và thực hiện 3 chế độ ngắn hạn là: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp; Bộ Nội vụ (nay là bộ Lao động - Luan van Thương binh và Xã hội) quản lý và thực hiện 3 chế độ dài hạn còn lại.
Ngày 10/07/1965, Hội đồng Chính phủ ra Quyết định số 62/CP giao trách nhiệm quản lý một phần quỹ BHXH cho Bộ Nội vụ. Chính phủ ban hành Nghị định 43/SL ngày 22/06/1993, quy định tạm thời về các chế độ BHXH, đây là một bước đệm để trước hết nhằm xoá bỏ tư duy bao cấp trong hoạt động của BHXH. Nghị định này đã quy định rõ đối tượng tham gia, đối tượng được hưởng, các chế độ, nguồn hình thành quỹ BHXH; Nghị định này ra đời phù hợp với nguyện vọng của người lao động ở các thành phần kinh tế và phù hợp với công cuộc đổi mới kinh tế ở nước ta. Tuy nhiên, do tình hình kinh tế còn gặp nhiều khó khăn, số lượng đối tượng được hưởng chính sách BHXH lại đông, vì vậy chính sách BHXH này còn nhiều hạn chế, thể hiện ở một số điểm sau đây: + Các chế độ, chính sách BHXH được quản lý vẫn phân tán cho hai hệ thống thực hiện.
Hệ thống thứ nhất quản lý các chế độ ngắn hạn do Tổng Công đoàn Việt Nam quản lý với ba chế độ (ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp); hệ thống thứ hai quản lý các chế độ dài hạn do ngành Lao động - Thương binh và Xã hội quản lý với ba chế độ (hưu trí, tử tuất, mất sức lao động). + Nhà nước hỗ trợ lớn từ Ngân sách do thu không đủ chi, cơ chế quản lý chưa tập trung thống nhất, đã phát sinh một số kẽ hở trong cơ chế quản lý tài chính, quản lý đối tượng tham gia BHXH như: các đối tượng tham gia BHXH thường đóng không đủ, tình trạng khai man về tuổi và thời gian công tác, tình trạng tính toán quy đổi thời gian công tác không hợp lý, quản lý các chế độ thai sản, ốm đau, tai nạn lao động và bệnh nghè nghiệp còn lỏng lẻo và theo cơ chế khoán nên gây ra sự lãng phí cho Ngân sách Nhà nước, thất thoát tài sản của Nhà nước. + Đối tượng tham gia BHXH còn bị bó hẹp (mới chỉ thực hiện ở thành phần là công nhân, viên chức Nhà nước), chưa được mở rộng ra cho các thành phần kinh tế khác. Luan van + Mối quan hệ giữa người lao động và người sử dụng lao động và các cơ quan tiến hành BHXH bị tách rời, thiếu thống nhất, thiếu sự chặt chẽ và phối hợp giữa các cơ quan, ban ngành.
+ Các chính sách BHXH mang nặng tính bao cấp, chưa thể hiện được bản chất của hoạt động BHXH, do đó việc thực hiện BHXH gần như là một đặc ân của Nhà nước đối với người lao động của mình, cơ chế tạo nguồn quỹ riêng chưa có, việc thực hiện các chế độ BHXH thực sự là gánh nặng đối với Ngân sách Nhà nước. Giai đoạn từ năm 1995 cho đến nay 2. Về chính sách BHXH Trước sự đổi mới kinh tế - xã hội mạnh mẽ về nhiều mặt, một thưc tế khách quan được đặt ra là công tác BHXH cũng cầng cần có được sự đổi mới, điều chỉnh cho phù hợp với những yêu cầu của giai đoạn mới. Do đó, trong thời gian từ năm 1995 trở lại đây, Nhà nước đã ban hành các văn bản về BHXH, bao gồm: - Nghị định số 12/CP ngày 26/01/1995 của Chính phủ ban hành Điều lệ BHXH áp dụng đối với công nhân, viên chức Nhà nước và mọi người lao động theo loại hình BHXH bắt buộc để thực hiện thống nhất trong cả nước.
Các chế độ BHXH được qui định trong Nghị định 12/CP bao gồm: chế độ trợ cấp ốm đau, thai sản, hưu trí, tử tuất, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp; như vậy, so với chính sách BHXH cũ, Điều lệ BHXH mới này chỉ còn thực hiện năm chế độ thay vì sáu chế độ, việc bỏ chế độ trợ cấp mất sức lao động được cả người sử dụng lao động và người lao động đều đồng tình ủng hộ. Theo quy định của Điều lệ BHXH mới thì những đối tượng sau đây phải tham gia BHXH bắt buộc là: + Người lao động làm việc trong các doanh nghiệp Nhà nước. + Người lao động làm việc trong các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế ngoài quốc doanh có sử dụng từ 10 lao động trở lên. Luan van + Người lao động Việt Nam làm việc trong các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, khu chế xuất, khu công nghiệp, trong các tổ chức, cơ quan nước ngoài hoặc tổ chức quốc tế tại Việt Nam, trừ trường hợp Điều ước quốc tế mà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam tham gia ký kết có quy định khác.
+ Người lao động làm việc trong các tổ chức kinh doanh dịch vụ thuộc cơ quan hành chính, sự nghiệp, cơ quan Đảng, đoàn thể. + Người lao động làm việc trong các doanh nghiệp, các tổ chức dịch vụ thuộc lực lượng vũ trang. + Người giữ chức vụ dân cử, bầu cử làm việc trong các cơ quan quản lý Nhà nước, Đảng, đoàn thể từ Trung ương đến cấp huyện. + Công chức, viên chức Nhà nước làm việc trong các cơ quan hành chính sự nghiệp; người làm việc trong các cơ quan Đảng, đoàn thể từ Trung ương đến cấp huyện.
Các đối tượng đi học, thực tập, công tác điều dưỡng trong và ngoài nước mà vẫn hưởng tiền lương hoặc tiền công thì cũng thuộc đối tượng thực hiện BHXH bắt buộc. - Nghị định 19/CP ngày 16/02/1995 của Chính phủ về việc thành lập cơ quan BHXH Việt Nam. Từ ngày 1/10/1995, hệ thống BHXH Việt Nam bước vào hoạt động trên phạm vi toàn quốc, sự ra đời và hình thành của BHXH Việt Nam là một bước ngoặt lớn, quan trọng trong quá trình phát triển của BHXH Việt Nam trong giai đoạn mới. - Nghị định số 45/CP ngày 15/07/1995 của Chính phủ ban hành Điều lệ BHXH đối với sỹ quan, quân nhân chuyên nghiệp, hạ sỹ quan, binh sỹ quân đội nhân dân và công an nhân dân.
Các chế độ trong Điều lệ BHXH áp dụng cho lực lượng vũ trang này gồm có: chế độ trợ cấp ốm đau, chế độ thai sản, chế độ tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, chế độ hưu trí và chế độ tử tuất.