Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Giới thiệu về sữa mẹ và NCBSM 1. Lợi ích của nuôi con bằng sữa mẹ Theo định nghĩa của WHO, nuôi con bằng sữa mẹ là phương pháp nuôi dưỡng trẻ bằng cách cho trẻ trực tiếp bú sữa mẹ hoặc cho ăn sữa mẹ được vắt ra bằng các biện pháp thay thế khác [45]. Nuôi con bằng sữa mẹ là phương pháp nuôi dưỡng tự nhiên gắn liền với sự ra đời và trường tồn của nhân loại.
Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tốt nhất bảo đảm cho sự sống còn và phát triển cho trẻ mà không một loại thức ăn nào có thể thay thế được. Kinh nghiệm thực tế và kết quả của nhiều nghiên cứu đã khẳng định vai trò quan trọng đặc biệt của việc nuôi con bằng sữa mẹ trong những tháng, năm đầu đời và ảnh hưởng lâu dài đối với sức khỏe của mỗi con người về sau. Lợi ích của nuôi con bằng sữa mẹ không những quan trọng đối với trẻ mà còn tác động đến sức khỏe bà mẹ, mang lại lợi ích cho cộng đồng và xã hội bằng những bằng chứng sau đây.2 Sữa mẹ là nguồn thức ăn tốt nhất, hoàn hảo nhất cho sức khỏe, sự lớn lên và phát triển của trẻ Sữa mẹ có đủ tất cả các thành phần dinh dưỡng mà trẻ cần, bao gồm chất béo, đạm, carbohydrates, vitamin, muối khoáng và nước. Các thành phần dinh dưỡng trong sữa mẹ dễ tiêu hóa, dễ hấp thu, có sẵn trong bầu vú mẹ không mất công chuẩn bị.
Trong 6 tháng đầu đời, trẻ chỉ cần bú sữa mẹ là đáp ứng được đủ tất cả nhu cầu về dinh dưỡng cho trẻ, không cần thêm bất cứ thức ăn, nước uống khác kể cả nước lọc [37], [41]. Chất béo có trong sữa mẹ khoảng 3,5g trong 100 ml sữa, chiếm khoảng một nửa năng lượng do sữa cung cấp. Chất béo trong sữa mẹ chứa các acid béo cần thiết, giúp cho quá trình hoàn thiện não bộ, mắt và làm vững bền mạch máu, đặc biệt sữa mẹ có 2 loại axit béo không no là DHA (axit docosahexaenoic) và ARA (axit arachidonic) các vai trò rất quan trọng cho việc phát triển hệ thần kinh cho trẻ. Hai loại axit này không có ở trong bất cứ một loại sữa động vật nào [45].
Sữa mẹ có ít protein hơn sữa động vật nhưng cân bằng giữa các amio axit trong protein sữa mẹ là phù hợp giúp trẻ sự hấp thu tối đa. Cho trẻ ăn sữa với thành phần đạm nhiều hơn sẽ là tăng gánh nặng cho thận của trẻ vì thận của trẻ chưa 6 trưởng thành hoàn toàn, khó đào thải hết các chất dư thừa từ protein của sữa động vật. Sữa mẹ có chứa nhiều các chất giúp cơ thể trẻ phòng chống nhiễm khuẩn như globulin miễn dịch, globulin A có tác dụng bao phủ niêm mạc ruột ngăn không cho vi khuẩn xâm nhập vào ruột. Sữa mẹ có chứa nhiều bạch cầu và whey protein có tác dụng diệt vi khuẩn, vi rút và nấm gây bệnh.
Sữa mẹ còn cung cấp cho trẻ những kháng thể chống bệnh tật giúp trẻ khỏe mạnh, không hay bị tiêu chảy, viêm đường hô hấp và nếu có bị nhiễm bệnh thì cũng nhẹ hơn. Vitamin trong sữa mẹ đủ để cung cấp cho trẻ trong 4-6 tháng đầu khi bà mẹ được ăn uống đầy đủ, trừ vitamin D là vitamin cơ thể trẻ tự tổng hợp khi tiếp xúc với ánh sáng mặt trời. Lượng Fe và Zc trong sữa mẹ tuy ít nhưng có hoạt tính cao, dễ hấp thu nên vẫn thỏa mãn cho nhu cầu của trẻ [45]. Tỉ lệ Ca/P cân đối nên trẻ được nuôi dưỡng sữa mẹ ít bị còi xương và thiếu máu hơn những trẻ được nuôi dưỡng bằng sữa bò [45].
Sữa mẹ có chứa một chất bảo vệ trẻ không tăng cân quá mức, vì thế nuôi con bằng sữa mẹ là giảm nguy cơ thừa cân và béo phì cho trẻ dưới 2 tuổi. Một số nghiên cứu cho thấy nếu trẻ được bú mẹ và ăn bổ sung hợp lý trong 2 năm đầu đời sẽ tạo cơ hội cho sự lớn lên và phát triển phù hợp cho trẻ [48]. Chính vì vậy, lựa chọn nuôi con bằng bằng sữa mẹ là cho trẻ một cơ hội tốt nhất để có một sự khởi đầu cuộc đời tốt đẹp, phát triển đầy đủ về thể lực và trí tuệ. Nuôi con bằng sữa mẹ góp phần bảo vệ sức khỏe cho người mẹ.
Bà mẹ cho con bú ngay sau khi đẻ sẽ giúp tử cung co hồi tốt, giảm nguy cơ chảy máu sau đẻ. Các bà mẹ cho con bú ít có nguy cơ ung thư vú, buồng trứng, loãng xương hơn các bà mẹ không cho con bú. Hơn nữa cho con bú sẽ tăng cường khả năng chuyển hóa nên bà mẹ có thể hấp thu thức ăn một cách tốt nhất giúp bà mẹ phục hồi sức khỏe nhanh sau một thời gian dài tiêu tốn năng lượng cho mang thai và sinh đẻ. Cho con bú làm tăng gắn bó tình cảm mẹ con giảm căng thẳng, lo âu cho bà mẹ.
Cho con bú hoàn toàn trong 6 tháng đầu sẽ làm bà mẹ chậm có kinh trở lại, vì vậy NCBSM còn có tác dụng như một biện pháp tránh thai tự nhiên [2]. Khuyến nghị về nuôi dưỡng trẻ nhỏ Bằng chứng về lợi ích của việc nuôi con bằng sữa mẹ đối với tình trạng dinh dưỡng, sự phát triển của trẻ, giảm bệnh tật, tử vong cho trẻ đã được rất nhiều nghiên cứu khẳng định. Trẻ không được bú mẹ có nguy cơ bị bệnh tiêu chảy và viêm phổi cao gấp 6-10 lần so với trẻ được bú mẹ [19],[43]. Hơn thế nữa, sữa mẹ còn có ảnh hưởng lâu dài giúp trẻ giảm nguy cơ mắc các bệnh mạn tính về sau [24], [44].
Nuôi con bằng sữa mẹ là can thiệp cứu sống trẻ em có hiệu quả nhất trong các chương trình can thiệp vì sự sống còn trẻ em, người ta ước tính rằng chỉ với thực hành cho trẻ bú sớm và bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu có thể phòng được khoảng 1,3 triệu trẻ tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi [34]. Với các bằng chứng của việc nuôi con bằng sữa mẹ trong việc tăng cường sức khỏe, giảm bệnh tật, tử vong cho bà mẹ trẻ em cũng như tạo nền tảng cho cho sự lớn lên và phát triển tối ưu cho trẻ [28], WHO và UNICEF khuyến nghị [46]: - Cho trẻ bú sớm ngay trong vòng 1 giờ đầu sau đẻ. - Bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu: Có nghĩa là chỉ cho trẻ bú mẹ, không cần cho trẻ thêm bất kỳ thức ăn, nước uống nào khác. - Từ tháng thứ 6 trở đi: Cho trẻ ăn thức ăn bổ sung đầy đủ, an toàn, hợp lý và tiếp tục cho con bú sữa mẹ đến 2 tuổi hoặc lâu hơn vì sữa mẹ vẫn đóng vai trò quan trọng trong dinh dưỡng của trẻ.
Vai trò của người chăm sóc bà mẹ và trẻ sơ sinh tại cuộc đẻ đóng vai trò quan trọng quyết định giúp người mẹ cho trẻ bú sớm trong giờ đầu sau sinh. WHO và các tổ chức quốc tế cũng khuyến nghị là cần cho trẻ nằm tiếp xúc da kề da hoặc nằm cạnh mẹ ngay sau khi sinh để tạo điều kiện thuận lợi cho bà mẹ cho con bú. Đối với trẻ sinh ra bình thường, không bị bệnh, cần trì hoãn một số chăm sóc sơ sinh như cân, đo chiều dài, tắm cho trẻ, tiêm phòng sau giờ đầu để tránh trẻ phải tách mẹ làm chậm bữa bú đầu của trẻ. Cho trẻ bú sớm và bú mẹ hoàn toàn Theo WHO, bú sớm sau sinh là trẻ được bú trong vòng 1giờ sau đẻ và bú mẹ hoàn toàn là trẻ chỉ bú mẹ, không ăn thêm bất kỳ thức ăn nước uống nào khác, kể cả nước lọc (trừ vitamin, vac xin và các thứ thuốc cần thiết do chỉ định của thầy thuốc) [45].
Cho bú sớm trong vòng 1 giờ đầu sau sinh đã được WHO và UNICEF khuyến nghị trên toàn cầu từ năm 1989. Các nghiên cứu sau đó đã cung cấp nhiều bằng chứng về lợi ích của việc cho con bú sớm cũng như tạo điều kiện, hỗ trợ bà mẹ thực hiện được cho con bú ngay trong vòng 1 giờ sau sinh, vì thế khuyến nghị này đã được xem xét và cập nhật vào các năm 1998, 2007 cùng với việc khuyến khích cho trẻ tiếp xúc da kề da với mẹ ngay sau khi sinh. Nhiều nghiên cứu đã khẳng định với các chăm sóc này đã giúp trẻ không bị lạnh, ít quấy khóc hơn và tăng cường mối tương tác mẹ - con và kết quả trở lại là giúp việc cho con bú sớm thành công hơn [30], [32]. Cho trẻ bú sớm và bú mẹ hoàn toàn sau khi sinh là tận dụng được nguồn sữa non quí giá từ mẹ.
Sữa non là sữa được tạo ra trước và trong vài ngày đầu sau đẻ. Lượng sữa non không nhiều nhưng đủ về số lượng và các thành phần dinh dưỡng phù hợp với bộ máy tiêu hóa của trẻ ngay khi mới lọt lòng mẹ. Sữa non có màu vàng nhạt, đặc sánh có nhiều kháng thể, bạch cầu hơn sữa trưởng thành giúp trẻ sơ sinh chống nhiễm khuẩn và dị ứng. Hơn thế nữa, các chất giúp phòng nhiễm khuẩn này tiếp tục góp phần vào việc hình thành và hoàn chỉnh hệ thống miễn dịch về sau cho trẻ.
Chính vì vậy người ta coi sữa mẹ như là liều vắc xin đầu tiên giúp trẻ chống đỡ bệnh tật. Sữa non còn có tác dụng xổ nhẹ giúp tống phân su nhanh, kéo theo đào thải bilirubin nhanh. Vì vậy, trẻ được bú sữa non ít vàng da hơn và thời gian vàng da cũng ngắn hơn. Sữa non còn có nhiều yếu tố phát triển giúp bộ máy tiêu hoá non nớt của trẻ nhanh chóng trưởng thành.
Lượng vitamin A trong sữa non rất nhiều giúp giảm nhẹ bệnh khi trẻ mắc bệnh [14]. Đặc biệt sữa non chứa nhiều các yếu tố tăng trưởng giúp phát triển ruột chưa trưởng thành. Bình thường do ruột của trẻ còn chưa phát triển hoàn chỉnh nên có thể các protein trong sữa bò có kích thước phân tử lớn vẫn có thể thấm qua gây hội chứng không dung nạp thức ăn và còn có thể gây dị ứng. Nhờ tác dụng của các yếu tố tăng trưởng trong sữa non mà các mao ruột trưởng thành nhanh.
Các kháng thể có trong sữa non làm cho ruột hấp thu có chọn 9 lọc, nhờ đó mà giúp trẻ không bị dị ứng và không mắc chứng không dung nạp các thức ăn khác [14]. Cho trẻ bú sớm còn có tác động vào cơ tử cung gây co cơ, giảm nguy cơ chảy máu sau đẻ, giảm nguy cơ bế sản dịch trong thời kỳ hậu sản, giảm nguy cơ nhiễm trùng tử cung sau đẻ do cơ chế kích thích vùng dưới đồi sản xuất oxytocin [45].