ĐẶT VẤN ĐỀ Tại Việt Nam, chương trình TCMR bắt đầu được triển khai từ năm 1981 với sự hỗ trợ của Tổ chức Y tế Thế giới và Quỹ nhi đồng Liên hiệp quốc[30]. Từ khi triển khai đến nay, chương trình TCMR được coi là một trong những chương trình mục tiêu quốc gia quan trọng. Ngoài việc làm giảm tỷ lệ mắc bệnh và tử vong, làm cho trẻ em khỏe mạnh phát triển thể chất và trí tuệ. Tiêm chủng còn giúp bảo vệ sức khỏe cho cả người lớn[8].
Ngay từ khi đi vào hoạt động, chương trình TCMR của Việt Nam đã từng bước khắc phục khó khăn, triển khai có hiệu quả và được cộng đồng quốc tế thừa nhận là nước triển khai công tác tiêm chủng mở rộng tốt nhất, hiệu quả nhất. Để duy trì những kết quả đã đạt được và nâng cao chất lượng của chương trình, một trong những yếu tố quan trọng, đó là đảm bảo an toàn tiêm chủng (ATTC). Bộ Y tế và các cơ quan chuyên môn đã ban hành rất nhiều các văn bản chỉ đạo, tăng cường công tác tiêm chủng, thực hiện tốt Quy trình tiêm chủng an toàn. Qua các văn bản chỉ đạo của Bộ Y tế và các cơ quan chuyên môn[4, 6, 31], có thể thấy rõ tầm quan trọng của việc khám sàng lọc và tư vấn tiêm chủng.
Đó là đưa ra quyết định trẻ được tiêm vắc xin hay tạm hoãn, không tiêm. Tư vấn nhằm giúp bà mẹ/người nhà của trẻ có hiểu biết đúng đắn về tiêm chủng, biết rõ con mình sẽ được tiêm vắc xin gì và đảm bảo bà mẹ biết cách nhận biết, phát hiện sớm để đưa trẻ đến cơ sở y tế kịp thời khi trẻ có các biểu hiện bất thường sau khi tiêm vắc xin, đảm bảo an toàn cao nhất, tránh các trường hợp dẫn đến biến cố bất lợi và có thể gây tử vong cho trẻ sau khi tiêm chủng. Bộ Y tế đã đặt ra những mục tiêu hết sức cụ thể về truyền thông, tư vấn tiêm chủng đến năm 2016, đó là: 95% CBYT xã và cán bộ làm công tác tiêm chủng có kỹ năng truyền thông và tư vấn cho cha mẹ, người chăm sóc trẻ về ATTC, theo dõi và xử trí tai biến sau tiêm chủng; 95% nhân viên y tế thôn bản (YTTB) có kỹ năng truyền thông và tư vấn cho cha mẹ về ATTC, hướng dẫn chăm sóc trẻ sau tiêm chủng[8]. Các nghiên cứu gần đây cho thấy tỷ lệ thực hiện đầy đủ các bước khám sàng lọc và tư vấn tiêm chủng còn thấp như thực hiện đầy đủ các bước khám sàng lọc là 71,4%, thực hiện tư vấn đạt là 57,1% tại Hải Dương[22].
2 Tại thành phố Sông Công tỉnh Thái Nguyên, từ nhiều năm nay, công tác tiêm chủng được thực hiện nghiêm túc và tỷ lệ tiêm chủng đầy đủ những năm gần đây đều đạt từ 95% trở lên, công tác tiêm chủng đảm bảo an toàn. Tuy nhiên, sau hai năm thực hiện các Quyết định của Bộ Y tế về việc khám sàng lọc trước tiêm chủng đối với trẻ em, chưa có một nghiên cứu, đánh giá nào về thực trạng khám sàng lọc, tư vấn tiêm chủng trên địa bàn thành phố Sông Công hiện nay như thế nào, những yếu tố nào liên quan, ảnh hưởng tới khám sàng lọc, tư vấn tiêm chủng. Vì vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu “Thực trạng công tác khám sàng lọc tư vấn tiêm chủng tại các trạm y tế xã/phường thành phố Sông Công tỉnh Thái Nguyên, năm 2016”. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1.
Mô tả thực trạng công tác khám sàng lọc, tư vấn tiêm chủng tại các trạm y tế xã/phường, thành phố Sông Công, năm 2016. Mô tả một số yếu tố ảnh hưởng tới công tác khám sàng lọc, tư vấn tiêm chủng của CBYT xã/phường, thành phố Sông Công năm 2016. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm 1.
Vắc xin Vắc xin là chế phẩm chứa kháng nguyên tạo cho cơ thể khả năng đáp ứng miễn dịch, được dùng với mục đích phòng bệnh[23]. Tiêm chủng Tiêm chủng là việc đưa vắc xin vào cơ thể con người với mục đích tạo cho cơ thể khả năng đáp ứng miẽn dịch để dự phòng bệnh tật[9]. Tiêm an toàn Mũi tiêm an toàn là mũi tiêm không gây nguy hại cho người được tiêm, không gây phơi nhiễm cho người tiêm đối với các nguy có khả năng tránh được và không để lại chất thải nguy hại cho cộng đồn [3]. Phản ứng sau tiêm chủng Phản ứng sau tiêm chủng là hiện tượng bất thường về sức khỏe bao gồm các biểu hiện tại chỗ tiêm hoặc toàn thân xảy ra sau tiêm chủng, không nhất thiết do việc sử dụng vắc xin, bao gồm phản ứng thông thường sau tiêm chủng và tai biến nặng sau tiêm chủng[9].
Tai biến nặng sau tiêm chủng là phản ứng bất thường sau tiêm chủng có thể đe dọa đến tính mạng người được tiêm chủng (bao gồm các triệu chứng như khó thở, sốc phản vệ hay sốc dạng phản vệ, hội chứng sốc nhiễm độc, sốt cao co giật, trẻ khóc kéo dài, tím tái, ngừng thở) hoặc để lại di chứng hoặc làm người được tiêm chủng tử vong[9]. Mục đích của khám sàng lọc Nhằm phát hiện các trường hợp bất thường cần lưu ý để quyết định cho trẻ tiêm chủng hay không tiêm chủng vắc xin[9]. 5 Thực hiện chỉ định tiêm vắc xin và tư vấn trước tiêm chủng để đảm bảo an toàn tiêm chủng theo đúng Quy định về sử dụng vắc xin và sinh phẩm y tế trong dự phòng và điều trị[31]. Tiêm chủng an toàn Để đảm bảo tiêm chủng an toàn thì phải đảm bảo các yếu tố cơ sở vật chất, trang thiết bị, vắc xin, nhân lực, thực hành tiêm chủng và giám sát phản ứng sau tiêm chủng[9].
Chương trình tiêm chủng mở rộng 1. Vài nét về lịch sử vắc xin và tiêm chủng trên thế giới Có thể nói, việc tìm ra vắc xin phòng bệnh là một trong những thành tựu y học vĩ đại trong thế kỷ 18. Việc sử dụng vắc xin được đánh dấu bằng thành công vào cuối thế kỷ 18 của bác sỹ thú y E. Jenner người Anh với vắc xin đậu mùa làm từ chủng đậu bò.
Hiện nay, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã công nhận tiêm vắc xin là phương cách bảo vệ hiệu quả, giúp nhân loại tránh được các bệnh truyền nhiễm[17] Trên thế giới, từ năm 1974 WHO đã đề xướng và vận động các nước thành viên thực hiện một chương trình có ích trong khuôn khổ các hoạt động chăm sóc sức khỏe ban đầu nhằm thực hiện mục tiêu “sức khỏe cho mọi người vào năm 2000”, đó là chương trình TCMR. Vắc xin là một công cụ rất hiệu quả trong dự phòng các bệnh nhiễm trùng. Nhờ có vắc xin, thế giới đã thanh toán được bệnh đậu mùa. Trung tâm Phòng và Kiểm soát bệnh tật Hoa Kỳ đã xếp TCMR đứng thứ 4 trong 10 thành tựu lớn nhất về y tế công cộng của thế kỷ 20; Thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 21 được coi là thập kỷ thành công nhất của lịch sử phát triển vắc xin; Theo tổng kết của Liên minh toàn cầu về vắc xin và Tiêm chủng (GAVI), trong thập kỷ vừa qua vắc xin viêm gan B và Hib được đưa vào chương trình TCMR ở nhiều nước đang phát triển đã góp phần dự phòng cho 5 triệu trẻ em khỏi bị tử vong vì các bệnh do hai vi khuẩn và vi rút này gây ra.
Tổ chức Y tế thế giới ước tính rằng nếu tất cả các vắc xin sẵn có hiện 6 nay đều được sử dụng rộng rãi trên thế giới với tỷ lệ bao phủ cao trên 90%, hàng năm dự phòng 2-3 triệu trẻ em nữa không bị chết vì các bệnh nhiễm trùng, góp phần đạt được mục tiêu của thiên niên kỷ làm giảm hai phần ba số trẻ em chết dưới 5 tuổi vào năm 2015 so với năm 1990[10]. Tỷ lệ tiêm chủng phòng chống một số bệnh truyền nhiễm nguy hiểm tăng dần qua các năm đã góp phần giảm rõ rệt tỷ lệ mắc và chết các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm trên quy mô toàn cầu. Duy trì tỷ lệ tiêm chủng trên 80% trên quy mô huyện, mở rộng triển khai vắc xin mới và đảm bảo an toàn tiêm chủng là mục tiêu tiêm chủng toàn cầu giai đoạn 2010 – 2015[18]. Tình hình tiêm chủng tại Việt Nam Chương trình TCMR được triển khai tại Việt Nam từ năm 1981.
Tính đến nay, chương trình TCMR tại Việt Nam được chia làm 4 giai đoạn như sau: Giai đoạn thí điểm (1981 – 1984); Giai đoạn mở rộng dịch vụ tiêm chủng trong cả nước (1985- 1990); Giai đoạn xóa xã trắng về tiêm chủng mở rộng (1991 – 1995); Giai đoạn duy trì và nâng cao chất lượng (1996 – nay)[30]. Sau 30 năm triển khai Chương trình Tiêm chủng mở rộng, Việt Nam đã đạt được những thành tựu to lớn trong công tác chăm sóc và bảo vệ sức khỏe người dân. Nhờ sự nỗ lực không ngừng của ngành y tế trong công tác tiêm chủng, nước ta đã thanh toán được bệnh đậu mùa từ năm 1979, thanh toán bệnh bại liệt từ năm 2000 và loại trừ bệnh uốn ván sơ sinh vào năm 2005. Các bệnh truyền nhiễm khác trong chương trình TCMR như bạch hầu, ho gà, viêm não Nhật bản, sởi đã giảm từ hàng trăm đến hàng nghìn lần so với thời kỳ trước tiêm chủng.
Nhờ tổ chức tiêm chủng thường xuyên và các chiến dịch tỷ lệ miễn dịch trong cộng đồng được duy trì ở mức cao, khống chế không để dịch bùng phát, xóa các vùng “lõm” về tiêm chủng. với mong muốn người dân Việt Nam ngày càng được tiếp cận với nhiều vắc xin tiêm chủng vì chỉ có tiêm vắc xin mới đảm bảo phòng bệnh một cách bền vững và có thể loại trừ hoặc thanh toán các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, một số vắc xin mới đã được đưa vào chương trình TCMR thường xuyên miễn phí như vắc xin phòng bệnh viêm não Nhật bản B, vắc xin sởi – Rubella, vắc xin bại liệt uống 2 týp 7 (bOPV) từ tháng 6/2016, vắc xin bại liệt tiêm (IPV) từ năm 2017 và vắc xin phòng chống tiêu chảy do vi rút Rota sẽ được sử dụng vào năm 2018. Đồng thời tiếp tục nghiên cứu để đưa vắc xin mới vào sử dụng tại Việt Nam dưới hình thức dịch vụ[12].