Thực Trạng Gây Trồng Và Phát Triển Cây Thảo Quả Ở Thị Trấn Tân Uyên, Huyện Tân Uyên, Tỉnh Lai Châu

Luận văn thạc sĩ phân tích thực trạng gây trồng và phát triển cây thảo quả tại thị trấn tân uyên huyện tân uyên tỉnh lai châu, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Lò Thị Hường
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thoa
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Nông Lâm Kết Hợp
• Đề tài: Thực Trạng Gây Trồng Và Phát Triển Cây Thảo Quả (Amomum Aromaticum) Tại Thị Trấn Tân Uyên, Huyện Tân Uyên – Tỉnh Lai Châu
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Mục đích nghiên cứu
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4. Ý nghĩa của đề tài
• 1.4.1. Ý nghĩa khoa học và trong học tập
• 1.4.2. Ý nghĩa thực tiễn sản xuất
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu
• 2.2. Khái niệm lâm sản ngoài gỗ
• 2.3. Nghiên cứu về lâm sản ngoài gỗ
• 2.4. Đặc điểm sinh thái của cây Thảo quả
• 2.5. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam
• 2.5.1. Những nghiên cứu trên thế giới
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Thực trạng gây trồng cây thảo quả tại Tân Uyên Lai Châu

Cây thảo quả là một loại cây trồng đặc sản có giá trị kinh tế cao tại Tân Uyên, Lai Châu. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc gây trồng cây thảo quả dưới tán rừng tự nhiên đã mang lại hiệu quả kinh tế đáng kể cho người dân địa phương. Thực trạng nông nghiệp tại đây cho thấy diện tích trồng thảo quả đang được mở rộng, đặc biệt là ở các khu vực có điều kiện khí hậu và đất đai phù hợp. Kỹ thuật trồng cây thảo quả được áp dụng bao gồm việc chọn giống, làm đất, và chăm sóc cây theo quy trình khoa học. Tuy nhiên, việc phát triển cây thảo quả cũng gặp phải một số thách thức như sự ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và sâu bệnh hại.

1.1. Diện tích và sản lượng cây thảo quả

Theo số liệu điều tra, diện tích trồng cây thảo quả tại Tân Uyên đạt khoảng 500 ha, với sản lượng hàng năm lên đến hàng trăm tấn. Thị trường cây thảo quả đang ngày càng mở rộng, đặc biệt là xuất khẩu sang các nước như Trung Quốc và Ấn Độ. Hợp tác xã nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, giúp nâng cao thu nhập cho người dân.

1.2. Kỹ thuật trồng và chăm sóc cây thảo quả

Kỹ thuật trồng cây thảo quả tại Tân Uyên được thực hiện theo quy trình khoa học, bao gồm việc chọn giống chất lượng, làm đất kỹ lưỡng, và bón phân hợp lý. Chăm sóc cây thảo quả cũng được chú trọng, đặc biệt là việc phòng trừ sâu bệnh và tưới tiêu đúng cách. Các biện pháp này giúp cây sinh trưởng tốt và cho năng suất cao.

II. Phát triển bền vững cây thảo quả tại Tân Uyên

Phát triển cây thảo quả tại Tân Uyên không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Việc trồng cây thảo quả dưới tán rừng giúp duy trì độ che phủ rừng, chống xói mòn đất, và bảo tồn đa dạng sinh học. Hỗ trợ nông dân trong việc áp dụng các kỹ thuật tiên tiến và tiếp cận thị trường là yếu tố then chốt để đảm bảo sự phát triển lâu dài của cây thảo quả.

2.1. Giải pháp kỹ thuật và chính sách

Để phát triển bền vững cây thảo quả, cần áp dụng các giải pháp kỹ thuật như cải tiến quy trình trồng và chăm sóc, sử dụng giống cây chất lượng cao. Bên cạnh đó, các chính sách hỗ trợ nông dân như cung cấp vốn, đào tạo kỹ thuật, và xây dựng thương hiệu sản phẩm cũng cần được triển khai mạnh mẽ.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang là thách thức lớn đối với việc phát triển cây thảo quả tại Tân Uyên. Sự thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa có thể ảnh hưởng đến sinh trưởng và năng suất của cây. Do đó, cần có các biện pháp thích ứng như trồng cây che bóng, tưới tiêu hợp lý, và sử dụng giống cây chịu hạn.

III. Đặc điểm sinh thái và giá trị kinh tế của cây thảo quả

Cây thảo quả là loài cây ưa bóng, ưa ẩm và chịu lạnh, phát triển tốt dưới tán rừng tự nhiên. Đặc điểm sinh thái của cây thảo quả phù hợp với điều kiện khí hậu và đất đai tại Tân Uyên, Lai Châu. Giá trị kinh tế của cây thảo quả không chỉ nằm ở việc xuất khẩu mà còn trong việc sử dụng làm dược liệu và gia vị. Đây là nguồn thu nhập quan trọng giúp kinh tế nông thôn tại địa phương phát triển.

3.1. Đặc điểm sinh thái học

Cây thảo quả phát triển tốt trong điều kiện khí hậu mát mẻ, độ ẩm cao, và dưới tán rừng có độ che phủ từ 40-70%. Đặc điểm sinh thái này giúp cây thích nghi tốt với môi trường tại Tân Uyên, nơi có nhiệt độ trung bình dưới 20°C và số tháng có sương mù cao.

3.2. Giá trị kinh tế và thị trường

Thị trường cây thảo quả đang ngày càng mở rộng, đặc biệt là trong lĩnh vực dược liệu và gia vị. Giá trị kinh tế của cây thảo quả không chỉ giúp tăng thu nhập cho người dân mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế nông thôn tại Lai Châu.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong chiến lược quản lý tài nguyên rừng nhiệt đới, kinh doanh lâm sản ngoài gỗ (LSNG) dưới tán rừng tự nhiên được xem là giải pháp dung hòa giữa bảo tồn sinh thái và cải thiện sinh kế cho cộng đồng miền núi. Tại tỉnh Lai Châu, Thảo quả (Amomum aromaticum Roxb.) là loài cây dược liệu thân thảo sống lâu năm dưới tán rừng có giá trị kinh tế cao, đóng vai trò cây xóa đói giảm nghèo chủ lực cho đồng bào các dân tộc thiểu số như H'Mông và Dao tại các xã vùng cao. Tuy nhiên, tập quán canh tác tại địa phương chủ yếu mang tính quảng canh, dựa vào kinh nghiệm truyền thống, cây giống không rõ nguồn gốc và kỹ thuật thu hoạch, sấy sơ chế còn thô sơ dẫn đến năng suất và chất lượng chưa tương xứng với tiềm năng. Nhằm cung cấp các luận cứ khoa học thực địa phục vụ công tác quản lý và phát triển loài cây này, đề tài "Thực trạng gây trồng và phát triển cây Thảo quả (Amomum aromaticum) tại thị trấn Tân Uyên huyện Tân Uyên – tỉnh Lai Châu" được thực hiện.

Mục đích nghiên cứu của khóa luận là điều tra, đánh giá thực trạng phân bố, đặc điểm sinh trưởng, phát triển của cây Thảo quả trên địa bàn thị trấn Tân Uyên, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật và tổ chức nhằm nâng cao năng suất, chất lượng loài cây này gắn với mục tiêu xóa đói giảm nghèo và bảo vệ rừng.

Nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu cụ thể được xác định theo 4 nội dung đánh số trong văn bản:

1. Xác định được đặc điểm sinh trưởng của cây Thảo quả.
2. Điều tra được tình hình phân bố, gây trồng và phát triển cây Thảo quả tại thị trấn Tân Uyên, huyện Tân Uyên, tỉnh Lai Châu.
3. Tìm hiểu được kinh nghiệm sử dụng và thị trường của cây Thảo quả.
4. Đề xuất được một số giải pháp nhằm nâng cao kiến thức cho người dân trong việc trồng cây lâm sản dưới tán rừng tự nhiên, bảo vệ rừng và phát triển kinh tế, tăng thu nhập cho người dân sống gần rừng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Cây Thảo quả (Amomum aromaticum Roxb.) gây trồng dưới tán rừng tự nhiên.
• Phạm vi không gian: Địa bàn thị trấn Tân Uyên, huyện Tân Uyên, tỉnh Lai Châu (tập trung khảo sát tại 7 bản có diện tích canh tác phân bố ở 2 khu vực địa lý: sườn phía Tây thuộc dãy Hoàng Liên Sơn và khu vực tiếp giáp dãy Trường Sơn).
• Phạm vi nội dung: Đánh giá thực trạng gây trồng và các nhân tố sinh thái (khí hậu, địa hình, độ cao, độ tàn che, đất đai, tác động sinh vật) ảnh hưởng trực tiếp đến sinh trưởng, phát triển của loài.
• Thời gian tiến hành: Từ tháng 2 năm 2015 đến tháng 5 năm 2015.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng trên hệ thống lý luận về sinh thái học lâm nghiệp và kinh tế lâm sản ngoài gỗ. Tác giả tổng hợp các định nghĩa học thuật về LSNG từ de Beer (1992), định nghĩa của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO, 1994 và 1999), cùng hệ thống phân loại giá trị sử dụng và thị trường tiêu thụ lâm sản ngoài gỗ của Mendelsohn (1989). Về mặt phân loại thực vật, cây Thảo quả được xác định thuộc chi Amomum, họ Gừng (Zingiberaceae), mang tên khoa học Amomum aromaticum Roxb. 1982 (đồng nghĩa: Amomum tsao-ko Crevost & Lemarié, 1917).

Hệ thống phương pháp nghiên cứu thực nghiệm và điều tra lâm sinh được thiết kế đồng bộ:

1. Phương pháp kế thừa tài liệu: Kế thừa số liệu khí tượng quan trắc năm 2014 từ Trạm Khí tượng Mường Than; số liệu thống kê hiện trạng sử dụng đất đai và báo cáo nông lâm nghiệp giai đoạn 2012–2014 của UBND thị trấn Tân Uyên và Trạm Khuyến nông - Khuyến lâm huyện Tân Uyên.
2. Phương pháp điều tra kinh tế - xã hội nông thôn: Ứng dụng công cụ đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA); sử dụng phiếu điều tra bán định hướng phỏng vấn trực tiếp 35 hộ gia đình trồng Thảo quả tại địa phương để thu thập số liệu về diện tích, sản lượng, tập quán canh tác, chất lượng thu hái và kênh tiêu thụ sản phẩm.
3. Phương pháp điều tra lâm sinh trên ô tiêu chuẩn (ÔTC):
   • Lập 18 ÔTC điển hình tạm thời (kích thước 20m x 50m, diện tích 1.000 m²/ô) phân bổ tại 2 khu vực (Hoàng Liên Sơn và dãy Trường Sơn) theo các đai địa hình: 3 ô chân núi, 3 ô sườn núi và 3 ô đỉnh núi tương ứng với 3 hướng phơi khác nhau.
   • Tại mỗi ÔTC, đo đếm toàn bộ tầng cây gỗ: đo đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$ ở vị trí 1,3m), chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$); tính độ tàn che của tán rừng theo công thức $A = (n \times 1,04) / 100$ (với $n$ là số điểm bị tàn cây che khuất).
   • Đánh giá độ nhiều và mức độ che phủ của thảm tươi, cây bụi theo thang 8 cấp của Drude: Soc (75–100%), Cop1 (50–75%), Cop2 (25–50%), Cop3 (5–25%), Sp (<5%), Sol (rải rác), Un (cá biệt), Gr (mọc từng khóm).
4. Phương pháp điều tra cây Thảo quả trên ô dạng bản (ÔDB): Trong mỗi ÔTC 1.000 m², lập 5 ÔDB (kích thước 10m x 10m, diện tích 100 m²/ô; bố trí tại 4 góc và 1 ô ở trung tâm). Tiến hành đếm tổng số bụi, số cây/bụi, số mầm non/bụi, số cụm hoa/bụi; đo đường kính thân, chiều cao vút ngọn của Thảo quả; phân loại phẩm chất cây (cây tốt, trung bình, xấu).
5. Phương pháp điều tra phẫu diện đất: Lựa chọn ÔTC có Thảo quả sinh trưởng tốt nhất, đào phẫu diện đất tại giao điểm 2 đường chéo với kích thước dài 0,8–1,0m, rộng 0,6–0,8m, sâu 1,0–1,2m. Mô tả hình thái phẫu diện (phân tầng đất, độ dày tầng đất, màu sắc, độ ẩm, thành phần cơ giới, độ chặt, tỷ lệ mùn).
6. Phương pháp nội nghiệp và xử lý số liệu:
   • Tính toán cấu trúc tổ thành tầng cây cao bằng chỉ số giá trị quan trọng ($IV%$) của Daniel Marmillod: $$IV% = \frac{N% + G%}{2}$$ (Trong đó: $N%$ là tỷ lệ phần trăm số cây của loài $i$; $G%$ là tỷ lệ phần trăm tiết diện ngang của loài $i$ trong quần xã).
   • Xác định trạng thái diễn thế rừng tự nhiên dựa trên hệ thống phân loại tài nguyên rừng của Loeschau (1963) gồm 4 nhóm trạng thái (Nhóm I: đất chưa có rừng; Nhóm II: rừng phục hồi cây tiên phong; Nhóm III: rừng thứ sinh bị tác động gồm các kiểu phụ IIIA1, IIIA2; Nhóm IV: rừng thứ sinh giàu và rừng nguyên sinh).

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả nêu rõ tầm quan trọng của tài nguyên rừng nhiệt đới, khẳng định vai trò kép của lâm sản ngoài gỗ trong việc bảo vệ đất, duy trì nguồn nước và tạo việc làm cho đồng bào miền núi. Giới thiệu tổng quan tiềm năng xuất khẩu LSNG của Việt Nam (gần 1,6 triệu ha rừng đặc sản, sản lượng hàng chục nghìn tấn mỗi năm). Xác định Thảo quả là loài cây dược liệu, gia vị chủ lực vùng núi cao phía Bắc (Lào Cai, Yên Bái, Hà Giang, Lai Châu), từ đó thiết lập mục đích, 4 mục tiêu nghiên cứu và ý nghĩa lý luận, thực tiễn của đề tài trong việc bảo tồn loài dược liệu quý và nâng cao sinh kế tại địa bàn thị trấn Tân Uyên.

Phần 2: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu Thảo quả trên thế giới và tại Việt Nam:

• Trên thế giới: Thảo quả được ghi chép sớm trong y thư cổ Trung Quốc ("Ẩm thiện chính yếu"), sách "Kỹ thuật gây trồng cây thuốc ở Trung Quốc" (1968), "Bản thảo bức tranh màu Trung Quốc" của Tiền Tín Trung (1996), cùng các khảo sát thương mại LSNG của de Beer (FAO) ghi nhận Lào xuất khẩu khoảng 400 tấn Thảo quả/năm sang Trung Quốc và Thái Lan.
• Tại Việt Nam: Các công trình kinh điển từ "Thực vật chí đại cương Đông Dương" của Lecomte, công trình của Đỗ Tất Lợi (1999) khẳng định cây được trồng từ khoảng năm 1890 và hạt chứa 1–1,5% tinh dầu; các nghiên cứu của Đoàn Thị Nhu (1982), Nguyễn Nghĩa Thìn và Nguyễn Thị Thời (1998) tại Sa Pa; tài liệu khuyến nông năm 2000 của Cục Khuyến nông - Khuyến lâm; ghi nhận của Nguyễn Tập (1990) về việc trồng Thảo quả tại thôn Seo Mí Tỷ (Tả Van, Sa Pa) mang lại 20–40 triệu đồng/hộ/năm, cao gấp 10–20 lần trồng lúa nương.
• Tổng quan địa bàn nghiên cứu: Thị trấn Tân Uyên có tọa độ 21°42'18'' đến 22°18'10" vĩ độ Bắc và 103°32'38" kinh độ Đông, nằm ở vùng lòng chảo cao trên 300m so với mực nước biển, thuộc lưu vực sông Nậm Mu (mật độ suối dày 1,5–1,7 km/km²). Khí hậu qua trạm Mường Than (2014) ghi nhận nhiệt độ trung bình 19,95°C (cao nhất 30,3°C, thấp nhất 8,3°C); lượng mưa trung bình 2.056,7 mm/năm (155 ngày mưa); lượng bốc hơi trung bình 992 mm/năm; độ ẩm 79–86%; thường xuất hiện sương muối, rét đậm đầu mùa đông và gió Lào, mưa đá vào các tháng 2, 3, 4. Tổng diện tích tự nhiên là 7.035,91 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm 2.922,33 ha (41,53%), đất nông nghiệp chiếm 5.165,82 ha (73,42%). Dân số năm 2014 đạt 10.086 người thuộc 10 dân tộc (Kinh 52,2%, Thái 20,4%, K’Mú 13,2%, Mông 8,8%, Dao 4,4%), lao động nông nghiệp chiếm 60%, tỷ lệ hộ nghèo là 21,4% (533 hộ) và hộ cận nghèo là 10,7% (267 hộ).

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết cơ cấu phương pháp nghiên cứu thực địa và xử lý dữ liệu: quy mô khảo sát 35 hộ dân (PRA/RRA); bố trí mạng lưới 18 ÔTC (diện tích 1.000 m²/ô) đại diện cho 2 khu vực địa lý Hoàng Liên Sơn và dãy Trường Sơn tại 3 vị trí địa hình (chân núi, sườn núi, đỉnh núi); thiết lập hệ thống 5 ÔDB (100 m²/ô) trong mỗi ÔTC để đo đếm chi tiết lâm sinh học loài; tiêu chí phân loại cây phẩm chất tốt/trung bình/xấu; quy cách đào và quan trắc phẫu diện đất thổ nhưỡng (0,8–1,0m x 0,6–0,8m x 1,0–1,2m); các công thức toán học tính tiết diện ngang, thể tích thân cây gỗ, trữ lượng lâm phần, mật độ tái sinh, độ che phủ theo Drude, độ tàn che tán rừng và phân loại trạng thái rừng theo Loeschau (1963).

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này tập trung phản ánh các phát hiện thực nghiệm cốt lõi của khóa luận:

• Thực trạng sản xuất: Toàn huyện Tân Uyên năm 2014 có 865 ha Thảo quả với sản lượng 215 tấn. Riêng thị trấn Tân Uyên có 7/27 bản gây trồng Thảo quả (3 bản thuộc dãy Hoàng Liên Sơn, 4 bản thuộc dãy Trường Sơn). Diện tích và sản lượng tăng nhanh từ 47 ha (50 tấn) năm 2012 lên 54 ha (55 tấn) năm 2013 và đạt 199 ha (198 tấn quả tươi) vào năm 2014. Năng suất trung bình đạt gần 1 tấn quả tươi/ha/năm.
• Chất lượng và thị trường: Phân loại 1.000 kg quả tươi vụ 2014 cho thấy tỷ lệ quả tốt chỉ đạt 20% (200 kg), quả trung bình đạt 48% (480 kg) và quả xấu chiếm tới 32% (320 kg). Nguyên nhân quả xấu do chuột cắn phá và nạn thu hoạch non trước 2 tháng vì sợ mất trộm, khiến năng suất giảm 20% và thất thu 10% giá trị do quả non bị óp khi sấy. Về thị trường, giá bán quả tươi bình quân 20.000 VNĐ/kg; 90,1% sản lượng (171 tấn) xuất khẩu sang Trung Quốc qua đường tiểu ngạch, tiêu thụ nội địa làm gia vị chỉ chiếm 5,5% (11 tấn).
• Đặc điểm sinh thái và hình thái học: Cây cao 2–3,5m, mọc thành bụi lớn đường kính 2,5–4m nhờ thân ngầm; rễ tập trung nông ở tầng đất mặt 10–20cm; bụi 7 tuổi sau khi tỉa thưa duy trì trung bình 8 cây/bụi; đường kính thân 3–5cm; cây trưởng thành có 15–17 lá mọc so le, phiến lá dài tới 70cm, rộng 18–25cm. Hoa mọc thành bông từ gốc dài 15–20cm màu đỏ nhạt, mỗi chùm đậu 10–15 quả; quả non hình trứng dài 3–4cm, đường kính 2–3cm; quả tươi nặng trung bình 12g, vỏ dày 5mm, bên trong có 3 ngăn chứa 8–10 hạt/ngăn có mùi thơm đặc trưng.
• Cấu trúc bụi cây qua điều tra ÔTC: Thống kê cấu trúc bụi tại các ÔTC ghi nhận số cây/bụi biến động từ 5 đến 11 cây (trung bình 7,4 cây/bụi), số mầm non từ 2 đến 8 mầm/bụi, số cụm hoa từ 3 đến 9 cụm/bụi, đường kính thân trung bình 3,6 cm và chiều cao vút ngọn đạt 3,3–3,8m.
• Các nhân tố sinh thái ảnh hưởng: Cây sinh trưởng tốt nhất ở điều kiện độ tàn che rừng 40–70%, độ ẩm cao trên 85%, đất ẩm giàu mùn alít núi cao. Động vật gây hại nghiêm trọng nhất là loài chuột cắn phá mầm hoa và quả non; việc phát dọn thực bì cỏ dại trong 4–5 năm đầu giúp hạn chế nơi trú ngụ của chuột; nông dân còn sử dụng lượng củi rừng tự nhiên rất lớn để sấy Thảo quả thủ công, gây áp lực trực tiếp lên hệ sinh thái rừng.

Phần 5: Kết luận và đề nghị

Đưa ra kết luận tổng kết về thực trạng phân bố, đặc điểm sinh trưởng và chuỗi giá trị của Thảo quả tại thị trấn Tân Uyên. Đề xuất đồng bộ 3 nhóm giải pháp: kỹ thuật (chọn lọc giống, bảo vệ hoa và quả non trước chuột hại, hướng dẫn kỹ thuật thu hoạch đúng độ chín thành thục, cải tiến lò sấy tiết kiệm củi); tổ chức (nâng cao năng lực tư vấn chuyên môn cho mạng lưới khuyến nông cơ sở); chính sách (quy hoạch đất lâm nghiệp vùng cao, xúc tiến thương mại chính ngạch và tạo điều kiện vốn vay ưu đãi cho người dân).

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã lượng hóa chi tiết hiện trạng sản xuất, phân loại chất lượng và chuỗi thương mại Thảo quả tại thị trấn Tân Uyên qua các bảng số liệu thực chứng:

Năm điều tra	Tổng diện tích canh tác (ha)	Tổng sản lượng quả tươi (tấn)	Địa bàn phân bố chính
2012	47	50	Nà Cóc (2ha), Hua Pầu (2ha), Hua Chăng (19ha), Nà Nọi Mông (18ha), Nà Nọi Thái (6ha)
2013	54	55	Nà Cóc (3ha), Hua Pầu (3ha), Hua Chăng (20ha), Nà Nọi Mông (20ha), Nà Nọi Thái (8ha)
2014	199	198	Dãy Hoàng Liên Sơn: Nà Cóc (3ha), Hua Pầu (3ha), Hua Chăng (20ha) Dãy Trường Sơn: Nà Nọi Mông (20ha), Nà Nọi Thái (10ha), Hò Be (45ha), Nậm Be (98ha)

Phân hạng chất lượng quả (vụ 2014)	Khối lượng mẫu (kg)	Tỷ lệ cơ cấu (%)	Đặc điểm hình thái và nguyên nhân
Loại tốt	200	20,0	Quả to, kích thước đồng đều, không bị chuột cắn, thu hái khi đạt độ chín sinh lý thành thục
Loại trung bình	480	48,0	Kích thước quả trung bình trở xuống, không bị chuột cắn, đạt độ chín khi thu hái
Loại xấu	320	32,0	Quả nhỏ, dị dạng, bị chuột cắn phá hoặc bị thu hái non trước thời hạn do tâm lý sợ mất trộm

Kênh thị trường tiêu thụ	Sản lượng (tấn)	Tỷ lệ thị phần (%)	Đơn giá bình quân quả tươi (VNĐ/kg)
Xuất khẩu sang Trung Quốc	171	90,1	20.000
Nội địa (chế biến gia vị)	11	5,5	20.000
Tổng sản lượng điều tra	189 (ghi nhận tại biểu)	100,0	20.000

Hệ thống chỉ số sinh học - lâm sinh học của cây Thảo quả được tác giả xác lập cụ thể:

• Cây thân thảo sống lâu năm, chiều cao vút ngọn đạt từ 2,0 đến 3,5m.
• Thân rễ bò ngang nông ở lớp đất mặt 10–20cm, đường kính bụi đạt 2,5–4m. Bụi 7 tuổi sau tỉa thưa duy trì bình quân 7,4–8 cây/bụi; đường kính thân trung bình đạt 3,6 cm (biến động 3,4–3,8 cm).
• Cây từ 1 năm tuổi có 15–17 lá mọc so le, phiến lá dài tới 70cm, rộng 18–25cm.
• Cụm hoa phát sinh từ gốc thân dài 15–20cm, mỗi chùm đậu 10–15 quả; quả tươi dài 3–4cm, đường kính 2–3cm, khối lượng trung bình đạt 12g/quả, vỏ dày 5mm, cấu tạo 3 ngăn chứa 8–10 hạt/ngăn.

Hệ thống giải pháp và đóng góp của đề tài:

1. Giải pháp kỹ thuật: Khuyến cáo nông dân chấm dứt tình trạng thu hái sớm (khiến hao hụt 20% sản lượng và giảm 10% giá trị thương phẩm); hướng dẫn phát quang cỏ dại trong 4–5 năm đầu để triệt tiêu nơi cư trú của chuột hại; thành lập lán trại tuần tra bảo vệ trước mùa thu hoạch 2 tháng; chuyển giao công nghệ lò sấy cải tiến nhằm rút ngắn thời gian sấy và giảm thiểu việc chặt phá củi rừng tự nhiên làm chất đốt.
2. Giải pháp tổ chức và thể chế: Đào tạo, bồi dưỡng kiến thức chuyên sâu về kỹ thuật trồng, sơ chế Thảo quả cho đội ngũ cán bộ khuyến nông xã/thị trấn; thành lập các tổ hợp tác sản xuất nhằm liên kết chuỗi giá trị và giảm thiểu tình trạng bán non cho tư thương.
3. Giải pháp chính sách: Đề nghị chính quyền địa phương quy hoạch chi tiết vùng sản xuất dưới tán rừng phòng hộ theo quy chế quản lý bền vững; hỗ trợ vốn vay ưu đãi và trợ giá cây giống đầu dòng đạt chuẩn cho các hộ nghèo tham gia chương trình 135.
4. Đóng góp khoa học: Khóa luận đã khắc phục tính chất định tính của các tài liệu trước đây bằng việc cung cấp bộ dẫn liệu thực địa đo đếm định lượng (18 ÔTC, 90 ÔDB và đào phẫu diện đất trực tiếp), phản ánh trung thực mối quan hệ giữa sinh trưởng của Thảo quả với cấu trúc lâm phần và điều kiện lập địa vùng lòng chảo Tân Uyên.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tồn tại một số giới hạn do điều kiện khách quan và phạm vi nghiên cứu thực địa:

• Thời gian tiến hành đề tài tương đối ngắn (chỉ kéo dài 4 tháng, từ tháng 2/2015 đến tháng 5/2015), chưa bao quát toàn bộ chu kỳ sinh trưởng, phát dục và mùa thu hoạch thực tế của Thảo quả trong năm (mùa thu hái thường diễn ra vào cuối thu - đầu đông).
• Dung lượng mẫu điều tra xã hội học còn hạn chế (35 hộ gia đình tại 7 bản), chủ yếu tập trung vào các hộ đang canh tác trực tiếp, chưa mở rộng khảo sát đối với hệ thống tư thương thu mua liên tỉnh và các doanh nghiệp xuất nhập khẩu chính ngạch.
• Các giải pháp đề xuất về cải tiến kỹ thuật lò sấy tiết kiệm củi và biện pháp bẫy bắt chuột sinh học chỉ dừng lại ở mức độ định hướng lý thuyết, chưa được bố trí các ô thí nghiệm mô hình đối chứng thực địa để đánh giá hiệu quả kinh tế - kỹ thuật cụ thể.

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung:

• Bố trí thí nghiệm dài hạn nhiều năm theo dõi ảnh hưởng của các công thức độ tàn che tán rừng ($30%$, $50%$, $70%$) và mật độ bụi trồng đến năng suất hạt khô và hàm lượng tinh dầu Thảo quả.
• Nghiên cứu thiết kế và thử nghiệm các mẫu lò sấy nông sản hiệu suất cao sử dụng phụ phẩm nông nghiệp hoặc năng lượng thay thế nhằm chấm dứt triệt để việc khai thác củi từ rừng tự nhiên.
• Nghiên cứu xây dựng chuỗi liên kết giá trị và chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm Thảo quả Tân Uyên nhằm tiếp cận các thị trường xuất khẩu chính ngạch có giá trị kinh tế cao.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tư liệu thực địa có giá trị khoa học và ứng dụng thực tiễn:

• Đối tượng thụ hưởng: Sinh viên, học viên chuyên ngành Nông Lâm Kết Hợp, Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng và Bảo tồn đa dạng sinh học; cán bộ kỹ thuật thuộc Trạm Khuyến nông, Hạt Kiểm lâm và Phòng Nông nghiệp & PTNT các huyện miền núi có điều kiện sinh thái tương đồng.
• Nội dung tham khảo giá trị:
  • Quy trình và phương pháp thiết kế mạng lưới ô tiêu chuẩn (1.000 m²) kết hợp ô dạng bản (100 m²) để điều tra cấu trúc tầng cây gỗ và cây dược liệu dưới tán rừng tự nhiên.
  • Ứng dụng công thức tính chỉ số quan trọng ($IV%$) của Daniel Marmillod và bảng phân cấp độ phong phú thảm tươi Drude trong phân tích sinh thái rừng.
  • Bộ số liệu thực nghiệm về kích thước hình thái thân, cành, lá, cụm hoa và quả Thảo quả làm cơ sở đối sánh cho các nghiên cứu chọn tạo giống LSNG vùng Tây Bắc.

Câu hỏi thường gặp

1. Năng suất và diện tích trồng Thảo quả tại thị trấn Tân Uyên năm 2014 đạt bao nhiêu?
Năm 2014, tổng diện tích gieo trồng Thảo quả toàn thị trấn Tân Uyên đạt 199 ha, sản lượng thu hoạch đạt 198 tấn quả tươi (phân bố tại 7 bản thuộc 2 khu vực dãy Hoàng Liên Sơn và dãy Trường Sơn). Năng suất bình quân đạt gần 1 tấn quả tươi/ha/năm.

2. Tỷ lệ phân loại chất lượng quả Thảo quả tươi vụ 2014 tại địa phương như thế nào và đâu là nguyên nhân dẫn đến tỷ lệ quả xấu cao?
Kết quả phân loại trên mẫu 1.000 kg quả tươi vụ 2014 ghi nhận: quả loại tốt chiếm 20% (200 kg), quả loại trung bình chiếm 48% (480 kg) và quả loại xấu chiếm 32% (320 kg). Tỷ lệ quả xấu cao do hai nguyên nhân chính: chuột cắn phá mầm hoa, quả non và tập quán thu hoạch non trước thời hạn 2 tháng do người dân lo ngại nạn trộm cắp.

3. Tình hình tiêu thụ Thảo quả của thị trấn Tân Uyên phụ thuộc vào thị trường nào và mức giá bán bình quân thời điểm điều tra là bao nhiêu?
Thị trường tiêu thụ phụ thuộc gần như tuyệt đối vào xuất khẩu sang Trung Quốc theo đường tiểu ngạch, chiếm 90,1% tổng sản lượng (171 tấn); tiêu thụ nội địa làm gia vị chỉ chiếm 5,5% (11 tấn). Mức giá bán quả tươi bình quân tại thời điểm điều tra là 20.000 VNĐ/kg.

4. Kích thước hình thái của bụi cây, hoa và quả Thảo quả được ghi nhận trong nghiên cứu có các thông số cụ thể nào?
Bụi Thảo quả 7 tuổi có đường kính tán 2,5–4m, duy trì bình quân 7,4–8 cây/bụi, rễ phân bố nông ở tầng đất 10–20cm; chiều cao vút ngọn đạt 2,0–3,5m; đường kính thân 3–5cm. Cụm hoa dài 15–20cm màu đỏ nhạt, đậu 10–15 quả/chùm. Quả tươi có kích thước dài 3–4cm, đường kính 2–3cm, khối lượng trung bình 12g/quả, vỏ dày 5mm, bên trong chia 3 ngăn chứa 8–10 hạt/ngăn.

5. Tác giả đã sử dụng những phương pháp lâm sinh học nào để đánh giá cấu trúc rừng và thảm thực vật nơi trồng Thảo quả?
Tác giả đã lập 18 ÔTC (diện tích 1.000 m²/ô) trên 2 khu vực địa lý để đo đếm đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$), chiều cao ($H_{vn}$), tính toán chỉ số giá trị quan trọng ($IV%$) theo công thức Daniel Marmillod, xác định trạng thái diễn thế rừng theo hệ thống Loeschau (1963), đo độ tàn che tán rừng và đánh giá độ nhiều của thảm tươi theo thang 8 cấp Drude.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Lò Thị Hường đã phản ánh toàn diện thực trạng canh tác và chuỗi giá trị Thảo quả dưới tán rừng tự nhiên tại thị trấn Tân Uyên trong giai đoạn 2012–2014. Kết quả điều tra thực nghiệm trên 18 ô tiêu chuẩn và 90 ô dạng bản đã xác lập bộ dữ liệu định lượng cụ thể về đặc tính sinh thái, cấu trúc bụi cây và các nhân tố sinh thái tác động đến năng suất loài cây này. Công trình đồng thời chỉ rõ những điểm nghẽn lớn trong thực tiễn như nạn chuột phá hoại, thói quen thu hái non làm giảm phẩm cấp quả và sự phụ thuộc vào kênh xuất khẩu tiểu ngạch sang Trung Quốc. Đây là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị khoa học và ứng dụng thực tiễn cao cho công tác nghiên cứu lâm sinh, khuyến nông và hoạch định chính sách phát triển lâm sản ngoài gỗ bền vững tại khu vực miền núi Tây Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Trong những năm gần đây, vai trò của rừng ngày càng được nhận thức rõ hơn bao giờ hết. Rừng cung cấp gỗ và lâm sản ngoài gỗ phục vụ cho nhu cầu cuộc sống của hàng triệu đồng bào miền núi. Rừng là nơi nuôi dưỡng nguồn nước, bảo vệ đất, chống xói mòn, làm sạch môi trường và mang giá trị văn hóa, tinh thần. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của xã hội, sự bùng nổ của dân số thế giới, rừng càng bị thu hẹp về diện tích, giảm sút về chất lượng.

Nguyên nhân chủ yếu của mất rừng là sự can thiệp thiếu hiểu biết của con người. Với điều kiện sống nghèo đói người ta đã khai thác rừng một cách quá khả năng phục hồi của nó. Nhiều nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng một trong những giải pháp tốt nhất cho bảo vệ và phát triển rừng là kinh doanh lâm sản ngoài gỗ. Nó cho phép tạo được nguồn thu nhập kinh tế ổn định cho người dân miền núi trong khi vẫn bảo vệ và phát triển được rừng.

Kinh doanh lâm sản ngoài gỗ đang nhận được sự hưởng ứng tích cực của người dân miền núi. Lâm sản ngoài gỗ là những sản phẩm không phải là gỗ có nguồn gốc sinh vật, được khai thác từ rừng tự nhiên hoặc rừng trồng có giá trị nhiều mặt, góp phần phát triển kinh tế - xã hội với điều kiện tự nhiên ưu đãi Việt Nam là quốc gia có tiềm năng phát triển lâm sản ngoài gỗ ở khu vực Châu Á, hiện có gần 1,6 triệu ha rừng đặc sản, với tổng sản lượng hàng năm lên đến 40. Trong đó các nhà khoa học đã phát hiện có 2.830 loài cây thuốc, 500 loài cây tinh dầu, 620 loài nấm, 820 loài tảo, 186 loài thực vật đặc hữu chỉ có ở Việt Nam, 823 loài chỉ có ở Đông Dương. Lâm sản ngoài gỗ Việt Nam đã được xuất khẩu sang gần 90 nước và vùng lãnh thổ.

Chế biến lâm sản ngoài gỗ đã thu hút hàng trăm nghìn n 2 lao động, chủ yếu là lao động nông thôn, miền núi góp phần đáng kể vào xóa đói, giảm nghèo ở các địa phương có rừng và đất rừng. Thảo quả là loài cây cho lâm sản ngoài gỗ có giá trị kinh tế cao, thân thảo, sống lâu năm dưới tán rừng. Chiều cao trung bình có thể đạt đến 2-3m. Hạt Thảo quả được dùng làm dược liệu và thực phẩm có giá trị.

Trong những năm gần đây Thảo quả đã được xuất khẩu ra nước ngoài với sản lượng hàng trăm tấn mỗi năm. Nó trở thành nguồn thu nhập quan trọng của nhiều hộ gia đình vùng cao ở các tỉnh Yên Bái, Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu. Một trong những địa phương đó là: thị trấn Tân Uyên – huyện Tân Uyên – tỉnh Lai Châu với mô hình trồng Thảo quả dưới tán rừng đem lại hiệu quả kinh tế cao giúp bà con nơi đây thoát nghèo. Để tìm hiểu sâu thêm về loài cây này tôi tiến hành thực hiện đề tài “Thực trạng gây trồng và phát triển cây Thảo quả tại thị trấn Tân Uyên, huyện Tân Uyên, tỉnh Lai Châu”.

Làm cơ sở khoa học cho việc đánh giá thực trạng gây trồng và phát triển cây Thảo quả tại thị trấn. Từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển tốt cây Thảo quả cho năng xuất, chất lượng cao. Mục đích nghiên cứu Điều tra và đánh giá được thực trạng, tình hình phân bố và đặc điểm sinh trưởng và phát triển của cây Thảo quả trên địa bàn thị trấn. Từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển loài Thảo quả, là cây với mục đích xóa đói giảm nghèo cho người dân.

Mục tiêu nghiên cứu - Xác định được đặc điểm sinh trưởng của cây Thảo quả. - Điều tra được tình hình phân bố, gây trồng và phát triển cây Thảo quả tại thị trấn Tân Uyên, huyện Tân Uyên, tỉnh Lai Châu. - Tìm hiểu được kinh nghiệm sử dụng và thị trường của cây Thảo quả. n 3 - Đề xuất được một số giải pháp nhằm nâng cao kiến thức cho người dân trong việc trồng cây lâm sản dưới tán rừng tự nhiên, bảo vệ rừng và phát triển kinh tế, tăng thu nhập cho người dân sống gần rừng.

Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học và trong học tập Giúp sinh viên bước đầu làm quen với công tác nghiên cứu khoa học, đặc biệt trong lĩnh vực gây trồng và phát triển các loài lâm sản ngoài gỗ dưới tán rừng. Đây là một bước đi mang lại hiệu quả thiết thực, nâng cao đời sống của người dân, đồng thời góp phần bảo vệ đất, bảo vệ rừng. Giúp sinh viên có điều kiện vận dụng các kiến thức đã học được trên ghế nhà trường vào thực tiễn, rèn luyện kĩ năng tiếp xúc và làm việc với người dân.

Đây là điều kiện tốt để sinh viên tiếp xúc và học tập, hiểu biết thêm về kinh nghiệm, kỹ thuật trong thực tiễn tại địa bàn nghiên cứu Có ý nghĩa lớn trong việc bảo tồn, duy trì loài dược liệu quý đồng thời cung cấp nguồn dược liệu y học. Ý nghĩa thực tiễn sản xuất Từ việc tìm hiểu về thực trạng gây trồng giúp nắm rõ hơn về đặc điểm phân bố và sinh trưởng phát triển của loài cây Thảo quả. Thông qua tình hình sinh trưởng của cây Thảo quả, có thể giúp cho người dân địa phương đưa ra các biện pháp chăm sóc hợp lí để nâng cao năng suất, đem lại hiệu quả kinh tế cao. Làm cơ sở đưa ra các biện pháp kĩ thuật phục vụ cho công tác trồng và chăm sóc cây sau này.

Khi nhân rộng được giống cây Thảo quả không những sẽ là nguồn thu đáng kể cho người nông dân, mà còn góp phần bảo vệ rừng, chống sói mòn, cải tạo đất. n 4 Có ý nghĩa lớn trong việc bảo tồn và duy trì các loài cây dược liệu nói chung và cây Thảo quả nói riêng, góp phần phát triển các loài cây lân sản ngoài gỗ tại địa phương. n 5 PHẦN 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu Dân số Việt Nam ngày càng gia tăng, sự phụ thuộc vào tài nguyên rửng rất lớn, đặc biệt ở vùng sâu vùng xa, vùng dân tộc thiểu số.

Để giảm vấn nạn chặt phá rừng tự nhiên phải giúp bà con nơi này có cuộc sống ổn định, thu nhập đều đặn về kinh tế có như vậy diện tích rừng tự nhiên hiện có mới được giữ vững. Đất nông nghiệp dùng để canh tác lương thực, thực phẩm được luân phiên quanh năm nên muốn bổ sung thêm cây trồng thì vấn đề đặt ra là cần có diện tích đất đủ lớn đây là cơ sở của việc trồng cây lâm sản ngoài gỗ dưới tán rừng. Khái niệm lâm sản ngoài gỗ Trước đây, người ta coi gỗ là sản phẩm chính của rừng, còn các lâm sản khác như song, mây, dầu, nhựa, lương thực, thực phẩm, dược liệu, .v… do có khối lượng nhỏ lại ít được khai thác nên thường coi là sản phẩm phụ của rừng. Người ta gọi đó là lâm sản phụ (minor forest products) hoặc đặc sản rừng (special forest products).

Trong thập kỉ gần đây, rừng bị tàn phá mạnh, gỗ trở nên hiếm và sử dụng ít dần, nhiều nguyên liệu khác như kim loại và các chất tổng hợp dần dần thay thế gỗ trong công nghiệp và các ngành khác. Trong khi đó các “Lâm sản phụ” được sử dụng ngày càng nhiều hơn và với những chức năng đa dạng hơn cả gỗ. Vì vậy, để khẳng định vai trò của các “Lâm sản phụ” người ta đã sử dụng một thuật ngữ mới thay cho nó là “Lâm sản ngoài gỗ” “Non- timber forest products” hay “Non- wood forest products” Các nhà khoa học đã đưa ra những khái niệm khác nhau về lâm sản ngoài gỗ. de Beer (1992) [13] “Lâm sản ngoài gỗ được hiểu là toàn bộ động vật, thực vật và những sản phẩm khác ngoài gỗ của rừng được con người n 6 khai thác và sử dụng”.

Năm 1994 [13], trong hội nghị các chuyên gia lâm sản ngoài gỗ của các nước vùng Châu Á - Thái Bình Dương họp tại Bangkok, Thái Lan đã thông qua khái niệm về lâm sản ngoài gỗ như sau: “Lâm sản ngoài gỗ bao gồm tất cả các sản phẩm cụ thể, có thể tái tạo ngoài củi và than. Lâm sản ngoài gỗ được khai thác từ rừng, đất rừng hoặc từ các cây thân gỗ. Vì vậy, các sản phẩm như cát, đá, nước, du lịch sinh thái không phải là các lâm sản ngoài gỗ”. Để có một khái niệm chung và thống nhất, hội nghị do tổ chức Nông lương thế giới tổ chức tháng 6/1999 đã đưa ra khái niệm lâm sản ngoài gỗ như sau: “Lâm sản ngoài gỗ bao gồm những sản phẩm có nguồn gốc sinh vật khác gỗ, được khai thác từ rừng, đất rừng và các cây thân gỗ”.

Sau nhiều năm nghiên cứu về lâm sản ngoài gỗ Jenne. de Beer (1992) [13] đó bổ sung khái niệm lâm sản ngoài gỗ. Theo ông “Lâm sản ngoài gỗ bao gồm các nguyên liệu có nguồn gốc sinh vật, không phải gỗ, được khai thác từ rừng để phục vụ con người. Chúng bao gồm thực phẩm, thuốc, gia vị, tinh dầu, nhựa mủ, ta nanh, thuốc nhuộm, cây cảnh, động vật hoang dã (động vật sống hay các sản phẩm của chúng), củi và các nguyên liệu thô như tre, nứa, mây, song, gỗ nhỏ và sợi”.

Theo các khái niệm này của Jenne. de Beer là đơn giản, dễ sử dụng nhưng khác với hầu hết các khái niệm trước đây là ông đã đưa củi vào nhóm lâm sản ngoài gỗ. Nghiên cứu về lâm sản ngoài gỗ Các nghiên cứu chỉ ra rằng rừng nhiệt đới không chỉ phong phú về tài nguyên gỗ mà còn đa dạng về các loài thực vật cho lâm sản ngoài gỗ. Khi nghiên cứu sự đa dạng lâm sản ngoài gỗ trong phạm vi một bản ở Thakek – Khammouan – Lào người ta đã thống kê được 306 loài lâm sản ngoài gỗ trong đó có 223 loài làm n 7 thức ăn.

Để thuận tiện cho việc nghiên cứu một chuyên gia lâm sản ngoài gỗ của FAO, đã chia lâm sản ngoài gỗ thành 4 nhóm chính như sau: - Cây sống và các bộ phận của cây - Động vật và các sản phẩm của động vật - Các sản phẩm được chế biến (Các gia vị, dầu nhựa thực vật) - Các dịch vụ từ rừng Mendelsohn (1989) [13] đã căn cứ vào giá trị sử dụng của lâm sản ngoài gỗ thành 5 nhóm: Các sản phẩm thực vật ăn được; keo dán và nhựa; thuốc nhuộm và ta nanh; cây cho sợi; cây làm thuốc.