ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh tai mũi họng là một nhóm bệnh phổ biến hay gặp ở tuyến y tế cơ sở. Bệnh ảnh hƣởng đến chất lƣợng cuộc sống và để lại những hậu quả, di chứng nặng nề nếu không đƣợc phát hiện sớm và điều trị kịp thời [44], [50], [87]. Các nghiên cứu trên Thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam đều cho thấy bệnh tai mũi họng chiếm tỉ lệ cao trong cộng đồng [41], [75], [88]. Nghiên cứu tại Ấn Độ (2012) cho thấy tỉ lệ các bệnh về tai chiếm 46,64%, bệnh về mũi chiếm 18,30% và bệnh về họng là 12,05 % [65].
Nghiên cứu ở Nigeria (2013) cho kết quả các bệnh về tai chiếm 62,7%, tiếp theo là các bệnh về mũi (23,0%) và các bệnh về họng (9,6%) [75]. Việt Nam là một nƣớc đang phát triển và thuộc vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa. Do đặc thù khí hậu và phát triển kinh tế mà tỉ lệ bệnh tai mũi họng cũng chiếm tƣơng đối cao [41], [45]. Nghiên cứu của Trần Duy Ninh (1998) cho tỉ lệ bệnh tai mũi họng ở vùng dân tộc 7 tỉnh miền núi phía Bắc là 63,61% [45].
Nghiên cứu của Phùng Minh Lƣơng (2010) thấy tỉ lệ mắc bệnh tai mũi họng ở cộng đồng ngƣời dân tộc Ê - đê là 58,9% [41]. Nghiên cứu của Nguyễn Thanh Hà (2013) cho tỉ lệ bệnh tai mũi họng chiếm 65,0% [17]. Những kết quả nghiên cứu trên là minh chứng r ràng cho nhu cầu thực tiễn về chăm sóc bệnh tai mũi họng trong cộng đồng. Để việc chăm sóc bệnh tai mũi họng trong cộng đồng đạt hiệu quả cao thì hoạt động khám chữa bệnh tại tuyến y tế cơ sở phải đảm bảo chất lƣợng.
Thực tế đặt ra đối với tuyến y tế cơ sở tại Việt Nam là tình trạng thiếu một số lƣợng lớn bác sỹ [9], [46]. Tại một số tỉnh miền núi phía Bắc, nhiều cơ sở y tế tuyến xã, huyện không tuyển đƣợc bác sỹ [8], [9]. Bên cạnh đó là tỉ lệ cán bộ y tế tuyến cơ sở có kiến thức và kỹ năng đúng trong sơ cấp cứu, ch n đoán, điều trị, xử trí bệnh dịch không cao [9], [58]. Đây chính là những yếu tố ảnh hƣởng đến công tác khám chữa 2 bệnh nói chung và khám chữa bệnh tai mũi họng nói riêng tại cộng đồng.
Huyện Mèo Vạc, Hà Giang là một huyện thuộc vùng núi phía Bắc Việt Nam, địa hình phức tạp, khí hậu lạnh, độ m cao, tạo điều kiện thuận lợi cho các bệnh tai mũi họng phát triển. Dân tộc Mông ở Mèo Vạc nói riêng và ở Hà Giang nói chung là dân tộc có số dân đông ở địa bàn [2], [32]. Ngƣời Mông thƣờng sống ở trên các sƣờn núi cao, ít có điều kiện vệ sinh thân thể cũng nhƣ vệ sinh mũi họng, kèm theo với nhiều phong tục tập quán lạc hậu trong chăm sóc sức khỏe… là những yếu tố thuận lợi cho sự phát triển bệnh tai mũi họng [34]. Bên cạnh đó, hệ thống y tế cơ sở tại tỉnh Hà Giang còn một số thách thức nhƣ thiếu cán bộ y tế trình độ cao, khoảng cách từ trạm y tế xã đến bệnh viện tuyến huyện và tuyến tỉnh xa, địa hình hiểm trở gây không ít khó khăn trong việc chuyển tuyến bệnh nhân hay việc tập huấn cho cán bộ y tế [48].
Câu hỏi đặt ra là thực trạng tỉ lệ bệnh tai mũi họng của ngƣời Mông ở Hà Giang hiện nay nhƣ thế nào? Năng lực khám chữa bệnh tai mũi họng của cán bộ y tế tuyến y tế cơ sở ở Mèo Vạc, Hà Giang hiện nay ra sao? Liệu hoạt động can thiệp nâng cao năng lực về khám chữa bệnh tai mũi họng thông qua hƣớng dẫn thực hành tại chỗ cho cán bộ y tế tuyến y tế cơ sở ở khu vực đặc biệt khó khăn huyện Mèo Vạc, Hà Giang có hiệu quả? Để trả lời những câu hỏi này, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “T ực trạ bệ tai mũ họ ở ƣờ Mô v ệu quả ả p áp ca t ệp cộ đồ tạ u ệ Mèo Vạc, tỉ H Ga ” nh m các mục tiêu sau: 1. Mô tả thực trạng bệnh tai mũi họng của người Mông huyện Mèo Vạc, tỉnh à Giang năm 2013. Đánh giá năng lực của cán bộ y tế tuyến cơ sở về khám chữa bệnh tai mũi họng tại địa điểm nghiên cứu. Đánh giá hiệu quả giải pháp nâng cao năng lực cán bộ y tế về chẩn đoán và điều trị bệnh tai mũi họng tại huyện Mèo Vạc.
Đặc đ ểm c u về bệ ta mũ ọ Tai, mũi, họng (TMH) là những hốc tự nhiên của cơ thể, đảm bảo những chức năng nhƣ: nghe, thăng b ng, phát âm, và thở; đồng thời cũng là cửa ng đầu tiên của cơ thể khi vi khu n xâm nhập. Bởi vậy, bệnh TMH rất hay gặp ở mọi lứa tuổi, chiếm một t lệ tƣơng đối cao và thƣờng gặp ở mùa xuân, hè. Khi các cơ quan TMH bị bệnh, nó có ảnh hƣởng không nhỏ tới các cơ quan, bộ phận trong toàn bộ cơ thể [44], [50]. Giải ph u sinh l tai Tai gồm 3 phần: tai ngoài, tai giữa và tai trong.
Tai ngoài gồm có: vành tai và ống tai ngoài. Tai giữa gồm có: hòm nh , vòi nh và các xoang chũm. Tai trong: n m trong xƣơng đá, đi từ hòm nh tới lỗ ống tai trong; bao gồm 2 phần là mê nh xƣơng bao bọc bên ngoài và mê nh màng ở trong [44], [50]. Tai có hai chức năng: nghe và thăng b ng.
Tai ngoài: vành tai thu và định hƣớng sóng âm, ống tai truyền sóng âm tới màng nh. Tai giữa: dẫn truyền và khuyếch đại cƣờng độ âm thanh (vòi nh , màng nh , chuỗi xƣơng con). Sau đó các tín hiệu này đƣợc biến đổi thành các điện thế và luồng thần kinh, các luồng thần kinh đƣợc thần kinh tiền đình đƣa đến các trung tâm ở não tạo nên các phản xạ điều chỉnh thăng b ng của cơ thể [44], [50]. Giải ph u sinh l mũi Giải phẫu mũi gồm có tháp mũi và hốc mũi.
Tháp mũi nhƣ một mái che kín hốc mũi, có khung là xƣơng chính mũi, ngành lên xƣơng hàm trên, sụn cánh mũi và sụn uốn quanh lỗ mũi. Hốc mũi có vách ngăn chia hốc mũi thành hốc mũi phải và hốc mũi trái, là hai khoảng thông từ trƣớc ra sau. Phía trƣớc 4 có hai lỗ mũi, phía sau có hai cửa mũi sau. Mũi có chức năng: hô hấp, phát âm và ngửi.
Hô hấp là chức năng chính của mũi, thành bên của hốc mũi giữ vai trò cơ bản trong trong sinh lý thở vào. Ngoài ra, mũi còn làm ấm, m và làm sạch không khí thực hiện đƣợc là nhờ niêm mạc mũi. Phát âm là do mũi có tác động đến giọng nói, tạo âm sắc, độ vang của giọng. Khi hốc mũi bị bịt kín hoặc tịt lỗ mũi sau hay trƣớc, giọng nói s mất độ vang, thay đổi âm sắc đƣợc gọi là giọng mũi kín [44], [50].
Giải ph u sinh l họng Giải phẫu họng: họng là một ống cơ và màng ở trƣớc cột sống cổ, đi từ mỏm nền tới đốt sống cổ thứ IV, là ngã tƣ của đƣờng ăn và đƣờng thở, nối liền mũi ở phía trên, miệng ở phía trƣớc với thanh quản và thực quản ở phía dƣới. Họng giống nhƣ một cái phễu phần trên loe rộng, phần dƣới thu h p. Thành họng đƣợc cấu trúc bởi lớp cân, cơ, niêm mạc. Họng chia làm 3 phần: họng mũi (t hầu); họng miệng (kh u hầu) và họng thanh quản (thanh hầu).
Họng có các tổ chức lympho tạo thành một vòng bao quanh gọi là vòng Waldeyer, bao gồm: amidan kh u cái, amidan lƣỡi, amidan vòm và amidan vòi (Gerlach). Mô học của amidan giống nhƣ cấu trúc của hạch bạch huyết. Chức năng của amidan là sinh ra các kháng thể để bảo vệ cơ thể. Sinh lý của họng: họng là ngã tƣ đƣờng ăn và đƣờng thở, nên giữ các chức năng sau: (i) chức năng nuốt; (ii) chức năng thở; (iii) chức năng phát âm; (iv) chức năng nghe; (v) chức năng vị giác; (vi) chức năng bảo vệ cơ thể.
Cá bện lý t i mũi n t ờn ặp 1. Bệnh về tai Viêm tai giữa: Do vi khu n, virus từ các ổ viêm ở mũi họng đi lên tai qua vòi nh Eustache. Bệnh nhân có thể biểu hiện b ng các triệu chứng nhƣ đau tai, ù tai, nghe kém, chảy mủ tai. Nhƣng nhiều khi không có biểu hiện triệu chứng r rệt.
Nếu đƣợc phát hiện sớm, điều trị kịp thời, tích cực và đúng 5 phƣơng pháp, bệnh s khỏi, không để lại di chứng. Đối với những bệnh nhân chảy mủ tai cần đến tuyến có chuyên khoa để khám và điều trị [40], [50]. Bệnh về mũi * Viêm mũi xoang (VMX) Bệnh do nhiễm trùng thứ phát sau viêm V.A, amidan, sau bệnh nhƣ cúm, sởi, dị ứng với các yếu tố kích thích, các yếu tố lý hóa học. Bệnh thƣờng biểu hiện các triệu chứng: sốt nh (hoặc không sốt), đau đầu, tắc mũi, chảy mũi kéo dài, ngửi kém.
Bệnh có thể điều trị tại tuyến y tế cơ sở (YTCS) và cần đƣợc điều trị triệt để đúng phác đồ khi viêm mũi, viêm xoang cấp tránh gây biến chứng. Khi có chảy mũi kéo dài phải đến cơ sở chuyên khoa khám, điều trị [44], [87], [103]. * Chảy máu mũi Nguyên nhân của chảy máu mũi thƣờng do chấn thƣơng, do phẫu thuật, do VMX, viêm V.A, do khối u mũi xoang hoặc do các bệnh lý nội khoa. Biểu hiện bệnh: máu chảy ra cửa mũi trƣớc hoặc chảy ra cửa mũi sau, xuống họng.
Trƣờng hợp chảy máu nặng bệnh nhân có thể nuốt máu, sau đó nôn ra máu đen, có thể có dấu hiệu choáng do mất máu. trẻ em thƣờng chảy máu mức độ nh (do tổn thƣơng tại điểm mạch Kisselbach), số lƣợng ít, có xu hƣớng tự cầm, hay tái phát. Nghiên cứu cho thấy chảy máu mũi là nguyên nhân gặp hàng đầu trong các trƣờng hợp cấp cứu TMH [88]. Xử trí cầm máu tại chỗ (tuỳ mức độ nặng nh có cách xử trí cầm máu khác nhau) [44], [50].
Bệnh về họng * Viêm họng - Viêm amidan - Viêm V.A Các bệnh viêm họng, viêm amidan, viêm V.A thƣờng do nhiễm vi khu n, virus tại họng hoặc do viêm nhiễm kế cận: răng, miệng, mũi, xoang. Trong đợt cấp tính bệnh thƣờng biểu hiện sốt, ngƣời mệt mỏi, nhức đầu, kém ăn. Bệnh nhân có cảm giác khô, rát, nóng trong họng, sau đó đau họng. Khi bị 6 mạn tính thƣờng biểu hiện b ng chảy mũi và ngạt mũi kéo dài.
Bệnh có thể gây ra các biến chứng: viêm tai giữa; VMX; abces quanh amidan; viêm tấy hạch dƣới hàm, viêm nội tâm mạc, viêm khớp, viêm cầu thận [50].