Luận án thừa kế theo pháp luật theo bộ luật dân sự nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa việt nam năm 2015

Chuyên khảo luật học phân tích Luận án thừa kế theo pháp luật theo bộ luật dân sự nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa việt nam năm 2015, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất

• Trường học: Trường Đại học Kiểm sát
• Chuyên ngành: Luật Dân sự
• Đề tài: Thừa Kế Theo Pháp Luật Theo Bộ Luật Dân Sự Nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam Năm 2015
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu
• 1.1.2. Các công trình nghiên cứu lý luận về thừa kế theo pháp luật
• 1.2. Khái niệm thừa kế theo pháp luật
• 1.3. Đặc điểm thừa kế theo pháp luật
• 1.4. Ý nghĩa của quy định về thừa kế theo pháp luật
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỪA KẾ THEO PHÁP LUẬT
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ THỪA KẾ THEO PHÁP LUẬT
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ THỪA KẾ THEO PHÁP LUẬT VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về thừa kế theo pháp luật

Chế định thừa kế theo pháp luật là một trong những vấn đề quan trọng trong Bộ luật Dân sự (BLDS) Việt Nam năm 2015. Thừa kế không chỉ là việc chuyển giao tài sản từ người đã mất sang người còn sống mà còn phản ánh các quy định của nhà nước trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội. Theo quy định, có hai hình thức thừa kế: thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật. Trong khi thừa kế theo di chúc phụ thuộc vào ý chí của người để lại di sản, thừa kế theo pháp luật lại được quy định rõ ràng bởi pháp luật. Điều này cho thấy sự cần thiết của việc nghiên cứu và hoàn thiện các quy định liên quan đến thừa kế theo pháp luật nhằm bảo vệ quyền lợi của người thừa kế và đảm bảo tính công bằng trong xã hội.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của thừa kế theo pháp luật

Khái niệm thừa kế theo pháp luật được định nghĩa là việc chuyển giao tài sản từ người đã mất cho những người còn sống theo quy định của pháp luật. Đặc điểm nổi bật của thừa kế theo pháp luật là việc xác định người thừa kế dựa trên mối quan hệ huyết thống, hôn nhân hoặc nuôi dưỡng với người để lại di sản. Điều này có nghĩa là chỉ những người có mối quan hệ gần gũi nhất mới được hưởng di sản. Hơn nữa, việc phân chia di sản phải tuân theo trình tự do pháp luật quy định, đảm bảo tính công bằng và hợp lý trong việc phân chia tài sản thừa kế.

II. Quy định của Bộ luật Dân sự 2015 về thừa kế

BLDS năm 2015 đã có những quy định cụ thể về thừa kế theo pháp luật. Các quy định này không chỉ kế thừa từ các bộ luật trước mà còn được bổ sung, sửa đổi để phù hợp với thực tiễn. Theo đó, quy định thừa kế được chia thành các điều khoản rõ ràng, giúp người dân dễ dàng tiếp cận và hiểu biết về quyền lợi của mình. Một trong những điểm nổi bật là việc quy định rõ ràng về di sản và người thừa kế. Điều này giúp giảm thiểu các tranh chấp phát sinh trong quá trình phân chia tài sản. Hơn nữa, việc quy định về trách nhiệm thừa kế cũng được nhấn mạnh, đảm bảo rằng người thừa kế không chỉ có quyền mà còn có trách nhiệm đối với di sản mà mình nhận được.

2.1. Các hình thức thừa kế

BLDS năm 2015 quy định hai hình thức thừa kế: thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật. Thừa kế theo di chúc cho phép người để lại di sản tự do quyết định ai sẽ là người thừa kế, trong khi thừa kế theo pháp luật được áp dụng khi không có di chúc hoặc di chúc không hợp lệ. Điều này tạo ra sự linh hoạt trong việc phân chia tài sản, đồng thời cũng đảm bảo rằng những người có quyền lợi hợp pháp sẽ được bảo vệ. Việc phân chia tài sản theo thừa kế theo pháp luật thường diễn ra theo hàng thừa kế, từ đó đảm bảo tính công bằng và hợp lý trong xã hội.

III. Thực tiễn áp dụng pháp luật về thừa kế

Thực tiễn cho thấy rằng việc áp dụng các quy định về thừa kế theo pháp luật vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết. Nhiều tranh chấp phát sinh từ việc xác định người thừa kế, cũng như việc phân chia di sản. Các vụ việc này thường liên quan đến việc xác định tư cách người thừa kế, hoặc do di sản bị xác định sai. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có những nghiên cứu sâu hơn về thực tiễn áp dụng pháp luật, từ đó đưa ra các kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định pháp luật. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp mà còn góp phần bảo vệ quyền lợi của người thừa kế.

3.1. Các tranh chấp phổ biến

Trong thực tiễn, các tranh chấp về thừa kế theo pháp luật thường xảy ra do nhiều nguyên nhân khác nhau. Một trong những nguyên nhân chính là sự không rõ ràng trong việc xác định người thừa kế. Nhiều trường hợp, người để lại di sản có lập di chúc nhưng di chúc không phát sinh hiệu lực, dẫn đến tranh chấp giữa những người thừa kế theo di chúc và người thừa kế theo pháp luật. Ngoài ra, việc xác định di sản thừa kế cũng thường gặp khó khăn, đặc biệt là trong các trường hợp có nhiều tài sản hoặc tài sản có giá trị lớn. Điều này đòi hỏi cần có sự can thiệp của pháp luật để giải quyết một cách công bằng và hợp lý.

IV. Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật

Để nâng cao hiệu quả của việc áp dụng pháp luật về thừa kế theo pháp luật, cần có những kiến nghị cụ thể nhằm hoàn thiện các quy định hiện hành. Một số kiến nghị bao gồm việc bổ sung quy định về điều kiện hưởng di sản thừa kế cho con nuôi, cũng như quy định rõ ràng hơn về quyền và nghĩa vụ của người thừa kế. Ngoài ra, cần có các quy định cụ thể về việc từ chối nhận di sản, nhằm bảo vệ quyền lợi của người thừa kế trong các trường hợp đặc biệt. Những kiến nghị này không chỉ giúp giảm thiểu tranh chấp mà còn tạo ra một hành lang pháp lý vững chắc hơn cho việc giải quyết các vấn đề liên quan đến thừa kế.

4.1. Đề xuất cải cách pháp luật

Việc cải cách pháp luật về thừa kế theo pháp luật cần được thực hiện một cách đồng bộ và toàn diện. Cần có sự tham gia của các chuyên gia, nhà lập pháp và các bên liên quan để đưa ra những quy định phù hợp với thực tiễn. Hơn nữa, việc tổ chức các buổi hội thảo, tọa đàm về thừa kế cũng rất cần thiết để nâng cao nhận thức của người dân về quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong lĩnh vực này. Điều này sẽ góp phần tạo ra một môi trường pháp lý minh bạch và công bằng hơn cho tất cả mọi người.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Chế định thừa kế theo pháp luật là trụ cột nền tảng trong hệ thống pháp luật dân sự, đóng vai trò điều chỉnh quá trình chuyển dịch tài sản của cá nhân sau khi qua đời nhằm bảo đảm sự tiếp nối của quyền sở hữu và duy trì ổn định kinh tế - xã hội. Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Thừa kế theo pháp luật theo Bộ luật Dân sự nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2015" được triển khai trong bối cảnh Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015 chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2017, thay thế BLDS năm 2005 với nhiều sửa đổi, bổ sung mang tính bước ngoặt.

Tính tiên phong của công trình thể hiện ở việc hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật về thừa kế theo pháp luật dưới hiệu lực của BLDS năm 2015 trong mối tương quan với các luật chuyên ngành như Luật Doanh nghiệp năm 2014 và Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2009).

                      ┌─────────────────────────────────────────┐
                      │    HỌC THUYẾT PHỎNG ĐOÁN Ý CHÍ          │
                      │  (Presumed Will & Legal Positivism)     │
                      └────────────────────┬────────────────────┘
                                           │
               ┌───────────────────────────┴───────────────────────────┐
               ▼                                                       ▼
┌──────────────────────────────┐                       ┌──────────────────────────────┐
│     BA MỐI QUAN HỆ CỐT LÕI   │                       │      QUY TẮC PHÂN BỔ DI SẢN  │
│  - Hôn nhân (Vợ/Chồng)       │                       │  - Thứ tự ưu tiên hàng       │
│  - Huyết thống (Cha mẹ/Con)  │                       │  - Phân chia kỷ phần bằng nhau│
│  - Nuôi dưỡng (Con nuôi)     │                       │  - Loại trừ liên hàng        │
└──────────────┬───────────────┘                       └──────────────┬───────────────┘
               │                                                       │
               └───────────────────────────┬───────────────────────────┘
                                           │
                                           ▼
                      ┌─────────────────────────────────────────┐
                      │     CHUẨN HÓA VÀ THỰC THI BLDS 2015     │
                      │  - Xử lý xung đột tài sản mới (SHTT, DN)│
                      │  - Lập trình pháp lý công nghệ sinh học │
                      │  - Hoàn thiện thừa kế thế vị & từ chối  │
                      └─────────────────────────────────────────┘

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ nét: Các công trình nghiên cứu quy mô lớn trước đây, tiêu biểu như luận án tiến sĩ của Phùng Trung Tập (2002) hay Nguyễn Minh Tuấn (2007), chủ yếu tiếp cận dựa trên nền tảng BLDS năm 1995 và BLDS năm 2005. Do đó, các công trình này chưa thể giải quyết những xung đột pháp lý phát sinh từ thực tiễn xét xử giai đoạn 2014–2019, cũng như chưa dự liệu được sự xuất hiện của các dạng di sản phi truyền thống (quyền tài sản từ sở hữu trí tuệ, phần vốn góp doanh nghiệp) và các vấn đề nhân thân phức tạp do sự phát triển của y sinh học (xác định tư cách thừa kế của trẻ sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản sau khi người để lại di sản đã chết).

Luận án xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ sở lý luận về thừa kế theo pháp luật gồm những yếu tố cấu thành nào và sự khác biệt bản chất giữa thừa kế theo pháp luật với thừa kế theo di chúc được biểu hiện ra sao?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Quy định của BLDS năm 2015 bộc lộ những điểm nghẽn, bất cập nào khi đối chiếu với các luật chuyên ngành và thực tiễn xét xử các tranh chấp thừa kế?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những định hướng và giải pháp lập pháp nào cần được thực thi nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về thừa kế theo pháp luật tại Việt Nam?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Thừa kế theo pháp luật không chỉ phản ánh ý chí đơn thuần của nhà nước mà là cơ chế mô phỏng pháp lý dựa trên "học thuyết phỏng đoán ý chí" của người để lại di sản gắn liền với trật tự luân lý gia đình Á Đông.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Sự phát triển của các quan hệ tài sản hiện đại dẫn đến sự không tương thích giữa các quy phạm định danh di sản truyền thống trong BLDS năm 2015 với tính chất vận động của quyền tài sản doanh nghiệp và sở hữu trí tuệ.
• Giả thuyết nghiên cứu 3 (H3): Việc hoàn thiện quy định về diện thừa kế, hàng thừa kế và thừa kế thế vị sẽ trực tiếp kéo giảm tỷ lệ án bị hủy, sửa và giải tỏa tình trạng tắc nghẽn tài sản trong nền kinh tế.

Khung lý thuyết của nghiên cứu được định hình từ chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin (mối quan hệ biện chứng giữa hạ tầng cơ sở và kiến trúc thượng tầng, nguồn gốc của tư hữu và gia đình), kết hợp với Lý thuyết quyền tài sản (Property Rights Theory), Lý thuyết bình đẳng pháp lý và Học thuyết phỏng đoán ý chí (Presumed Will Doctrine).

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian pháp lý lãnh thổ Việt Nam (không nghiên cứu thừa kế có yếu tố nước ngoài), thời gian nghiên cứu bao quát từ trước năm 1945 đến giai đoạn thực thi BLDS năm 2015, kết hợp dữ liệu thống kê tranh chấp dân sự từ năm 2014 đến năm 2019.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu ghi nhận ba dòng chảy học thuật (scholarly streams) chính trong và ngoài nước:

Dòng nghiên cứu lý luận nền tảng và lịch sử lập pháp: Phùng Trung Tập (2004, 2017) với công trình "Thừa kế theo pháp luật của công dân Việt Nam từ năm 1945 đến nay" đã phác thảo quá trình tiến hóa của các quy phạm từ Sắc lệnh 97, Thông tư 1742/BTP, Thông tư 594/TANDTC, Pháp lệnh Thừa kế 1990 đến các BLDS. Phạm Văn Tuyết và Lê Kim Giang (2017) trong "Pháp luật về thừa kế và thực tiễn giải quyết tranh chấp" đã làm sâu sắc tính chất dịch chuyển tài sản theo ý chí của nhà làm luật. Nguyễn Văn Huy (2017) xác lập ba đặc trưng cốt lõi của thừa kế theo pháp luật: dịch chuyển theo hàng luật định, dựa trên ba mối quan hệ cơ bản và nguyên tắc phân chia kỷ phần bằng nhau.

Dòng nghiên cứu thực tiễn xét xử và án lệ: Tưởng Duy Lượng (2009, 2017) qua các công trình "Pháp luật dân sự và thực tiễn xét xử" và "Thời hiệu, thừa kế và thực tiễn xét xử" phân tích chuyên sâu các vướng mắc về thời hiệu mở thừa kế (Điều 623 BLDS 2015) và tranh chấp quyền sử dụng đất. Đỗ Văn Đại (2010, 2016) qua "Tuyển tập các bản án, quyết định của tòa án Việt Nam về quyền sử dụng đất" và "Luật thừa kế Việt Nam - Bản án và bình luận bản án" tập trung giải mã các xung đột pháp lý thông qua việc giải thích án lệ. Hà Thị Mai Hiên (1995, 1998) tập trung vào khía cạnh bảo vệ quyền tài sản của phụ nữ và trẻ em trong quan hệ thừa kế.

Dòng nghiên cứu so sánh quốc tế: Carole Shammas, Marylyn Salmon, Michel Dililin (1987) trong "Inheritance in America from colonial times to the present" đã chứng minh sự biến đổi của luật thừa kế thích ứng với cấu trúc xã hội. Eric P. trong "A survey of Canadian and German Succession Law" chỉ ra sự đối lập trong kỹ thuật phân chia hàng thừa kế giữa hệ thống Common Law và Civil Law. Trần Thị Huệ (2006) khảo sát khái niệm di sản trong BLDS Pháp, Nhật Bản, Thái Lan và Quebec (Canada).

                   MA TRẬN ĐỊNH VỊ HỌC THUẬT (LITERATURE POSITIONING)
┌──────────────────────────────────────┬────────────────────────────────────────┬────────────────────────────────────────┐
│         NHÓM NGHIÊN CỨU              │          TRỌNG TÂM LÝ THUYẾT           │          KHOẢNG TRỐNG CÒN LẠI          │
├──────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────────┤
│ Phùng Trung Tập (2004, 2017);        │ Tiến hóa lịch sử quy phạm; Khái niệm   │ Chưa bao quát toàn diện BLDS 2015 và   │
│ Phạm Văn Tuyết & Lê Kim Giang (2017) │ định danh thừa kế theo luật.           │ các loại tài sản số, quyền SHTT.       │
├──────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────────┤
│ Tưởng Duy Lượng (2009, 2017);        │ Án lệ, thời hiệu mở thừa kế Điều 623;   │ Tập trung vào di sản đất đai, chưa liên│
│ Đỗ Văn Đại (2010, 2016)              │ Tranh chấp thực tế tại Tòa án.         │ ngành với Luật Doanh nghiệp 2014.      │
├──────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────────┤
│ Carole Shammas (1987);               │ Luật so sánh quốc tế (Hoa Kỳ, Đức,     │ Chưa đối chiếu trực tiếp với đặc thù   │
│ Eric P.; Trần Thị Huệ (2006)         │ Canada, Thái Lan, Nhật Bản).           │ văn hóa và gia đình học Việt Nam.      │
├──────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────────┤
│ LUẬN ÁN NÀY                          │ Tích hợp học thuyết phỏng đoán ý chí,  │ Lấp đầy khoảng trống thực thi BLDS 2015│
│ (Vị trí đột phá)                     │ liên ngành Dân sự - DN - SHTT - Y sinh.│ và tranh chấp giai đoạn 2014-2019.     │
└──────────────────────────────────────┴────────────────────────────────────────┴────────────────────────────────────────┘

Trong bức tranh tổng quan đó, hai cuộc tranh luận học thuật (academic debates) nổi bật nhất bao gồm:

Tranh luận 1: Quyền thừa kế thế vị khi người thừa kế trực tiếp bị tước hoặc truất quyền thừa kế. Phùng Trung Tập (2004) và Nguyễn Hải An (2004) tranh luận gay gắt về việc Điều 680 BLDS năm 1995 không đề cập trường hợp cha mẹ chết cùng thời điểm hoặc bị truất quyền thừa kế thì con/cháu có được hưởng thế vị hay không. Quan điểm thứ nhất cho rằng thế vị là quyền độc lập của cháu/chắt thay thế vị trí của cha mẹ; quan điểm thứ hai khẳng định thế vị phái sinh từ quyền của người trực tiếp, nếu người trực tiếp bị tước quyền thì người thế vị không thể kế thừa một quyền năng đã bị triệt tiêu.

Tranh luận 2: Cơ chế bảo đảm quyền lợi của người phối ngẫu (vợ/chồng). Pháp luật Việt Nam xếp vợ/chồng vào hàng thừa kế thứ nhất và hưởng kỷ phần ngang bằng với con đẻ, cha mẹ đẻ. Ngược lại, pháp luật Thái Lan (Điều 1629 BLDS & Thương mại Thái Lan) và pháp luật Nhật Bản quy định phần chia của vợ/chồng biến thiên linh hoạt tùy thuộc vào việc họ cùng thừa kế với hàng thứ nhất, thứ hai hay thứ ba.

Vị trí của luận án được xác lập rõ ràng: Đây là công trình tiến sĩ đầu tiên nghiên cứu toàn diện, đa chiều về chế định thừa kế theo pháp luật theo BLDS năm 2015, xử lý triệt để khoảng trống giữa quy định pháp luật dân sự thuần túy với các luật chuyên ngành trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng học thuyết Mác - Lênin về quan hệ sở hữu tư nhân và quy luật kế thừa kinh tế trong thời kỳ quá độ. Luận án chỉ ra rằng thừa kế không đơn thuần là sự chuyển dịch cơ học tài sản vật chất mà là phương thức pháp lý tái cấu trúc nguồn lực xã hội.

Bên cạnh đó, luận án làm sâu sắc và phát triển Học thuyết phỏng đoán ý chí (Doctrine of Presumed Will): Thừa kế theo pháp luật thực chất là một "bản di chúc mặc định mang tính chuẩn tắc" (default statutory will) do nhà nước thiết lập. Bản thiết kế này dựa trên ba mối quan hệ cơ bản: quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống và quan hệ nuôi dưỡng.

Mô hình lý thuyết của luận án thiết lập các mệnh đề (propositions):

• Mệnh đề 1 (P1): Mức độ ưu tiên của các hàng thừa kế tỷ lệ thuận với cường độ liên kết nghĩa vụ chăm sóc và tình cảm phỏng đoán giữa người để lại di sản và người thừa kế.
• Mệnh đề 2 (P2): Sự bình đẳng về kỷ phần thừa kế trong cùng một hàng phản ánh nguyên tắc công bằng phân phối (distributive justice) của luật tư.
• Mệnh đề 3 (P3): Giới hạn của quyền tự do định đoạt di chúc thông qua chế định kỷ phần bắt buộc (Điều 644 BLDS 2015 quy định 2/3 suất thừa kế theo luật) là sự can thiệp công quyền cần thiết để bảo toàn chức năng an sinh gia đình.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được kiến tạo thông qua sự tích hợp tam giác lý thuyết (theoretical triangulation):

1. Chủ nghĩa duy vật lịch sử (giải thích tính tất yếu của thừa kế gắn với hình thái kinh tế);
2. Lý thuyết quyền tài sản và tự do ý chí cá nhân (giải thích ranh giới định đoạt tài sản);
3. Xã hội học pháp luật (phân tích sự tương thích giữa quy phạm pháp luật với truyền thống văn hóa "tứ đại đồng đường" và biến đổi nhân khẩu học).

             KHUNG PHÂN TÍCH TAM GIÁC PHÁP LÝ (TRIPLE-NEXUS FRAMEWORK)
                              
                                Chủ nghĩa duy vật lịch sử
                                (Sở hữu tư & Hình thái KT)
                                       ▲
                                      ╱ ╲
                                     ╱   ╲
                                    ╱     ╲
                                   ╱       ╲
                                  ╱  LUẬN   ╲
                                 ╱    ÁN     ╲
                                ╱             ╲
     Lý thuyết quyền tài sản   ◄───────────────►  Xã hội học pháp luật
     (Tự do ý chí & Di sản mới)                  (Luân lý gia đình & Án lệ)

Cách tiếp cận phân tích mới của luận án thể hiện ở việc thiết lập ma trận đối chiếu liên ngành (BLDS 2015 – Luật Doanh nghiệp 2014 – Luật Sở hữu trí tuệ 2005/2009). Luận án minh chứng rằng "di sản" trong xã hội số và kinh tế tri thức không còn bị đóng khung trong các tài sản hữu hình truyền thống mà mở rộng sang quyền tài sản vô hình, đòi hỏi khung quy phạm tương ứng phải có tính mở và tương thích cao.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích: Áp dụng trong phạm vi quyền tài sản dân sự của công dân Việt Nam, loại trừ các giao dịch thừa kế có yếu tố nước ngoài (đối tượng của tư pháp quốc tế) và tài sản đặc thù thuộc sở hữu toàn dân không thể chuyển quyền thừa kế.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận (epistemological stance) kết hợp giữa Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa hiện thực pháp lý phê phán (Critical Legal Realism).

Nghiên cứu sử dụng thiết kế phương pháp hỗn hợp trong khoa học pháp lý (mixed-method legal research design), tích hợp giữa phương pháp nghiên cứu quy phạm chuẩn tắc (doctrinal legal research) và nghiên cứu thực nghiệm án lệ (empirical case-law study). Thiết kế đa cấp độ (multi-level design) bao gồm:

• Cấp độ vĩ mô: Phân tích cấu trúc hệ thống quy phạm BLDS năm 2015 và các đạo luật chuyên ngành;
• Cấp độ trung gian: Phân tích thực tiễn xét xử của hệ thống Tòa án nhân dân các cấp thông qua các số liệu thống kê tranh chấp dân sự giai đoạn 2014–2019;
• Cấp độ vi mô: Phân tích từng bản án cụ thể, mổ xẻ các lập luận pháp lý của Thẩm phán khi giải thích và áp dụng luật.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược thu thập dữ liệu tuân thủ các tiêu chí bao hàm (inclusion) và loại trừ (exclusion) nghiêm ngặt:

• Tiêu chuẩn bao hàm: Các tranh chấp thừa kế theo pháp luật được thụ lý, xét xử sơ thẩm, phúc thẩm và giám đốc thẩm tại các Tòa án nhân dân tại Việt Nam từ năm 2014 đến năm 2019; các văn bản pháp luật thừa kế từ năm 1945 đến nay.
• Tiêu chuẩn loại trừ: Các vụ án tranh chấp thừa kế hoàn toàn theo di chúc hợp pháp không phát sinh yếu tố thừa kế theo luật; các tranh chấp thừa kế có đương sự hoặc tài sản ở nước ngoài.

Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation) được triển khai thông qua:

• Tam giác hóa dữ liệu: Đối chiếu báo cáo tổng kết của Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC), các tập san án lệ của TANDTC, hệ thống công bố bản án trực tuyến và các bài viết phân tích chuyên sâu của các chuyên gia đầu ngành.
• Tam giác hóa lý thuyết: Kiểm chứng quy định pháp luật dưới lăng kính đồng thời của luật học thực chứng, kinh tế học pháp luật và đạo đức học gia đình.

                           QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU RIGOROUS
┌───────────────────────────┐     ┌───────────────────────────┐     ┌───────────────────────────┐
│     THU THẬP DỮ LIỆU      │     │    TAM GIÁC HÓA PHÁP LÝ   │     │    PHÂN TÍCH & ĐỀ XUẤT    │
│ - BLDS 1995, 2005, 2015   │     │ - Doctrinal Analysis      │     │ - Mã hóa án lệ 2014-2019  │
│ - Luật DN, Luật SHTT      │ ──► │ - Empirical Case Study    │ ──► │ - Ma trận so sánh quốc tế │
│ - Thống kê TANDTC         │     │ - Comparative Law Matrix  │     │ - Kiến nghị sửa đổi điều  │
│   (Bảng 4: 2014-2019)     │     │   (Pháp, Thái, Mỹ, Đức)   │     │   khoản cụ thể BLDS 2015  │
└───────────────────────────┘     └───────────────────────────┘     └───────────────────────────┘

Data và phân tích

Dữ liệu thực nghiệm của luận án dựa trên Bảng số liệu thống kê: "Số liệu các tranh chấp thừa kế so với tranh chấp dân sự chung ở Việt Nam từ năm 2014 đến năm 2019" (Bảng 4 trong luận án). Dữ liệu phản ánh tính chất gia tăng liên tục và mức độ phức tạp của các xung đột thừa kế trong xã hội Việt Nam đương đại.

Các công cụ phân tích tiên tiến được ứng dụng:

• Phương pháp Luật học so sánh chức năng (Functional Comparative Law): So sánh cấu trúc hàng thừa kế giữa Việt Nam (3 hàng), Cộng hòa Pháp (4 hàng), Vương quốc Thái Lan (6 hàng theo Điều 1629 BLDS & Thương mại) và Nhật Bản.
• Kỹ thuật phân tích diễn ngôn pháp lý (Legal Discourse Analysis) và phân tích án lệ có hệ thống để phát hiện các lỗ hổng lập pháp (lacunae).
• Luận án khai thác dữ liệu nhân khẩu học xã hội: Phân tích sự chuyển biến tuổi thọ trung bình của người Việt Nam từ 40 tuổi (năm 1960) lên 73,2 tuổi (hiện nay, với tỷ lệ người trên 65 tuổi chiếm gần 7% dân số) và dự báo đạt 80,4 tuổi vào năm 2050 để luận giải tính khoa học của trật tự ba hàng thừa kế gắn với cấu trúc gia đình 4 thế hệ ("tứ đại đồng đường").

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Bản chất nhị nguyên và sự dịch chuyển từ ý chí cá nhân sang ý chí nhà nước. Luận án chứng minh rằng: "Thừa kế theo pháp luật là phương thức dịch chuyển di sản của người chết cho những người còn sống mà giữa họ với người để lại di sản có một trong ba mối quan hệ (hoặc hôn nhân, hoặc nuôi dưỡng hoặc huyết thống) theo điều kiện thừa kế, hàng thừa kế và trình tự thừa kế mà pháp luật đã quy định". Việc áp dụng thừa kế theo luật không làm triệt tiêu quyền sở hữu tư nhân mà là cơ chế bảo vệ tối ưu khi ý chí cá nhân khuyết thiếu hoặc không hợp pháp.

Phát hiện 2: Khoảng trống quy phạm đối với quyền tài sản mới và công nghệ y sinh. BLDS năm 2015 chưa dự liệu đầy đủ quy chế pháp lý cho người thừa kế sinh ra sau thời điểm mở thừa kế bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản từ vật liệu di truyền của người đã chết. Khi đối chiếu với luật pháp bang California (Hoa Kỳ), Điều 249.5 Bộ luật Di chúc California (California Probate Code) quy định giới hạn nghiêm ngặt trong vòng 2 năm kể từ khi người để lại di sản chết, vật liệu di truyền phải được sử dụng và có văn bản đồng ý trước khi chết thì người con sinh ra mới được công nhận quyền thừa kế. Tại Việt Nam, khoảng trống này đang tạo ra sự bất định pháp lý lớn.

Phát hiện 3: Bất cập trong cấu trúc thừa kế thế vị (Điều 652 BLDS 2015). Luận án phát hiện lỗ hổng nghiêm trọng trong việc áp dụng điều luật khi cha mẹ chết cùng thời điểm với ông bà, hoặc trường hợp con nuôi thế vị nhận di sản của cha mẹ đẻ của cha mẹ nuôi, cũng như khi người ở hàng thứ nhất bị người để lại di sản truất quyền thừa kế. Thực tiễn xét xử cho thấy sự lúng túng của các Tòa án cấp cơ sở dẫn đến tình trạng cùng một tình tiết nhưng có cách tuyên án đối lập.

Phát hiện 4: Xung đột giữa quan hệ nuôi dưỡng và quan hệ huyết thống thực tế. Điều kiện hưởng di sản giữa cha dượng, mẹ kế với con riêng của vợ/chồng (Điều 654 BLDS 2015) dựa trên tiêu chí "có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con" mang tính định tính cao, tạo ra sự tùy nghi lớn trong công tác xét xử do thiếu các tiêu chí định lượng về thời gian sống chung và nghĩa vụ tài chính cụ thể.

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                        TỔNG HỢP CÁC PHÁT HIỆN ĐỘT PHÁ CỦA LUẬN ÁN                      │
├────────────────────────────────┬───────────────────────────────────────────────────────┤
│ PHÁT HIỆN KHOA HỌC             │ BẰNG CHỨNG PHÁP LÝ & THỰC NGHIỆM TỪ NỘI DUNG          │
├────────────────────────────────┼───────────────────────────────────────────────────────┤
│ 1. Bản chất dịch chuyển        │ Khẳng định 3 mối quan hệ gốc: Hôn nhân - Huyết thống - │
│    di sản theo luật định       │ Nuôi dưỡng; bảo đảm di sản luôn có chủ sở hữu quản lý.│
├────────────────────────────────┼───────────────────────────────────────────────────────┤
│ 2. Lỗ hổng công nghệ y sinh    │ Đối chiếu California Probate Code (giới hạn 2 năm);   │
│    (vật liệu di truyền)        │ Việt Nam chưa có khung xử lý trẻ sinh sau khi cha chết│
├────────────────────────────────┼───────────────────────────────────────────────────────┤
│ 3. Xung đột thừa kế thế vị     │ Vướng mắc khi chết cùng thời điểm, bị truất quyền,    │
│    (Điều 652 BLDS 2015)        │ và quan hệ thế vị của con nuôi trong gia tộc.         │
├────────────────────────────────┼───────────────────────────────────────────────────────┤
│ 4. Tiêu chí cha dượng/mẹ kế    │ Thiếu định lượng tiêu chí "nuôi dưỡng như cha mẹ con";│
│    với con riêng (Điều 654)    │ gây tùy nghi và xung đột tài sản trong xét xử sơ thẩm.│
└────────────────────────────────┴───────────────────────────────────────────────────────┘

Implications đa chiều

• Học thuật & Lý luận: Bổ sung vào kho tàng lý luận luật dân sự Việt Nam hệ thống luận cứ vững chắc về "ý nghĩa của quy định về thừa kế là thiết lập một trật tự xác định người nào có thể thay thế người đã chết tham gia vào các quan hệ tài sản và bằng cách đó bảo đảm sự vận hành bình thường quá trình phát triển kinh tế xã hội" (Hà Thị Mai Hiên, 1995). Đồng thời, xác quyết vai trò của chế định thừa kế như "một trong những phương tiện pháp lý cần thiết để bảo toàn và gia tăng sự tích lũy của cải xã hội" (Tưởng Duy Lượng, 2009).
• Thực tiễn xét xử: Cung cấp cẩm nang giải thích luật cho Thẩm phán, Thẩm tra viên, Hội thẩm nhân dân và Kiểm sát viên nhằm chuẩn hóa quy trình phân định di sản, hạn chế tối đa các bản án bị hủy, sửa trong giai đoạn giám đốc thẩm.
• Hoàn thiện chính sách & Lập pháp: Đề xuất lộ trình sửa đổi, bổ sung BLDS năm 2015:
  1. Bổ sung quy định công nhận và giới hạn thời gian mở thừa kế đối với trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản sau khi người để lại di sản chết;
  2. Bổ sung điều kiện cụ thể để con nuôi được hưởng di sản thừa kế của cha mẹ đẻ của cha mẹ nuôi;
  3. Chuẩn hóa quy định về hình thức và hậu quả pháp lý của hành vi từ chối nhận di sản nhằm ngăn chặn hành vi tẩu tán tài sản trốn tránh nghĩa vụ trả nợ.

Limitations và Future Research

• Giới hạn nghiên cứu:
  1. Luận án chủ động không nghiên cứu quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài để tập trung chuyên sâu vào nội luật;
  2. Dữ liệu thực nghiệm tập trung giai đoạn 2014–2019, là giai đoạn giao thời chuyển tiếp giữa BLDS 2005 và những năm đầu thực thi BLDS 2015;
  3. Chưa lượng hóa toàn diện các tác động tài chính từ thuế thừa kế do pháp luật thuế Việt Nam chưa có luật thuế thừa kế độc lập.
• Định hướng nghiên cứu tương lai:
  1. Nghiên cứu chế định thừa kế đối với tài sản số (digital assets), bao gồm tài khoản dữ liệu số, tiền mã hóa và tài sản ảo trên không gian mạng;
  2. Nghiên cứu xung đột pháp luật về thừa kế trong tư pháp quốc tế bối cảnh công dân toàn cầu và di chuyển lao động quốc tế;
  3. Nghiên cứu chuyên biệt về cơ chế quản trị và chuyển giao doanh nghiệp gia đình (family business succession) thông qua sự kết hợp giữa luật thừa kế và luật doanh nghiệp.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Dự kiến tạo lập nguồn trích dẫn nền tảng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên luật học trong việc tiếp cận chuyên sâu chế định thừa kế theo pháp luật tại Việt Nam.
• Tác động lập pháp và tư pháp: Luận án cung cấp luận cứ trực tiếp cho Ủy ban Pháp luật của Quốc hội và Tòa án nhân dân tối cao trong quá trình tổng kết thi hành BLDS năm 2015, xây dựng Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC hướng dẫn áp dụng các quy định về thừa kế và ban hành các Án lệ dân sự mới.
• Lợi ích xã hội: Góp phần ổn định trật tự xã hội, ngăn ngừa tình trạng "băng hoại đạo đức, phong tục, truyền thống dân tộc" xuất phát từ các tranh chấp phân chia tài sản trong gia đình; thúc đẩy cá nhân yên tâm lao động sản xuất, gia tăng của cải vật chất khi biết rằng quyền sở hữu và thành quả lao động của mình được pháp luật bảo hộ và chuyển giao trật tự cho người thân thích.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Học giả chuyên ngành: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp và hệ thống tài liệu tham khảo đồ sộ bao quát toàn bộ lịch sử lập pháp thừa kế Việt Nam và luật so sánh quốc tế.
• Thẩm phán & Luật sư, Công chứng viên: Nắm vững các tiêu chí phân định di sản phức tạp, kỹ năng giải quyết các vụ án thừa kế thế vị, tranh chấp con nuôi, con riêng và người thừa kế không phụ thuộc vào di chúc (kỷ phần 2/3).
• Cơ quan hoạch định chính sách & Lập pháp: Sử dụng các kiến nghị lập pháp cụ thể, có đối chiếu quốc tế để soạn thảo các văn bản hướng dẫn thi hành và sửa đổi luật trong tương lai.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng và tái cấu trúc Học thuyết phỏng đoán ý chí (Presumed Will) trong bối cảnh văn hóa pháp lý Việt Nam. Thay vì xem thừa kế theo pháp luật là sự can thiệp áp đặt thuần túy của ý chí nhà nước, luận án chứng minh rằng các quy phạm về hàng thừa kế thực chất là sự thể chế hóa ý chí ngầm định của người đã chết dựa trên trật tự luân lý gia đình Á Đông (hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng) kết hợp với nguyên tắc công bằng xã hội hiện đại.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với công trình của Phùng Trung Tập (2004) và Nguyễn Minh Tuấn (2007) vốn thuần túy sử dụng phương pháp giải thích quy phạm truyền thống, luận án này đã tích hợp nghiên cứu quy phạm với phân tích thực nghiệm dữ liệu án lệ (giai đoạn 2014–2019) và phương pháp luật học so sánh chức năng đa chiều với 4 hệ thống pháp luật tiêu biểu (Pháp, Thái Lan, Nhật Bản, Hoa Kỳ).

3. Phát hiện bất ngờ nhất với bằng chứng dữ liệu hỗ trợ?

Sự gia tăng nhanh chóng của tuổi thọ trung bình người Việt Nam (từ 40 tuổi năm 1960 lên 73,2 tuổi hiện nay và dự báo 80,4 tuổi vào năm 2050 theo WHO) đã tạo ra một hiện tượng xã hội học pháp lý mới: sự tồn tại đồng thời của 4 thế hệ trong một gia đình. Điều này chứng minh rằng quy định dừng lại ở ba hàng thừa kế (đến thế hệ cụ và chắt) trong BLDS năm 2015 là hoàn toàn phù hợp với quy luật nhân khẩu học và cấu trúc gia đình "tứ đại đồng đường" của Việt Nam.

4. Quy trình nhân rộng và kiểm chứng (Replication Protocol) có được cung cấp không?

Có. Luận án xây dựng quy trình mã hóa bản án minh bạch, tiêu chí chọn mẫu rõ ràng từ nguồn công bố của Tòa án nhân dân tối cao, cùng hệ thống bảng biểu đối chiếu quy phạm qua các thời kỳ (BLDS 1995, 2005, 2015) cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và tái lập kết quả phân tích.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Chương trình nghị sự 10 năm tới tập trung vào ba trụ cột:

1. Thể chế hóa quyền thừa kế tài sản ảo, tài sản số và dữ liệu cá nhân;
2. Hoàn thiện quy chế pháp lý về công nghệ hỗ trợ sinh sản và xác định tư cách thừa kế sau khi chết;
3. Xây dựng khung pháp lý thừa kế bảo toàn giá trị doanh nghiệp gia đình trong nền kinh tế số.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sâu sắc cơ sở lý luận về thừa kế theo pháp luật, định vị chế định này như một phương thức bảo vệ đồng thời quyền sở hữu tư nhân và trật tự an sinh gia đình.
2. Công trình đã luận giải một cách khoa học bản chất của thừa kế theo pháp luật dựa trên sự kết hợp giữa ý chí nhà nước và học thuyết phỏng đoán ý chí người để lại di sản.
3. Luận án đã rà soát toàn diện thực trạng quy định của BLDS năm 2015, chỉ ra các điểm nghẽn tương tác với Luật Doanh nghiệp 2014 và Luật Sở hữu trí tuệ 2005/2009.
4. Nghiên cứu đã phân tích thực tiễn áp dụng pháp luật thông qua dữ liệu tranh chấp giai đoạn 2014–2019, nhận diện nguyên nhân sâu xa của các tranh chấp phức tạp trong xã hội đương đại.
5. Luận án đã đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp đột phá, bao gồm việc bổ sung quy định về tư cách thừa kế của trẻ sinh ra bằng kỹ thuật y sinh học sau khi người để lại di sản chết, hoàn thiện quy định về thừa kế thế vị và chuẩn hóa điều kiện thừa kế giữa cha dượng, mẹ kế với con riêng.
6. Mở ra ba dòng nghiên cứu mới đầy tiềm năng: pháp luật thừa kế tài sản số, cơ chế chuyển giao vốn doanh nghiệp gia đình và giải quyết xung đột pháp luật thừa kế xuyên biên giới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và các vấn đề liên quan đến đề tài Chương 2: Một số vấn đề lý luận về thừa kế theo pháp luật Chương 3: Thực trạng quy định của pháp luật về thừa kế theo pháp luật Chương 4: Thực tiễn áp dụng pháp luật về thừa kế theo pháp luật và một số kiến nghị 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu lý luận về thừa kế theo pháp luật Thừa kế nói chung và thừa kế theo pháp luật nói riêng là một vấn đề có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời.

Một người lúc còn sống có tài sản thuộc sở hữu hợp pháp của mình đều có quyền để lại di sản thừa kế sau khi họ chết cho những người còn sống, không phụ thuộc vào việc người đó có năng lực hành vi dân sự đầy đủ hay không. Tương tự, một người hoàn toàn có thể trở thành người nhận di sản thừa kế, khi người đó được chỉ định trong di chúc, hoặc đáp ứng những điều kiện pháp luật quy định về người thừa kế theo pháp luật. Đề tài về thừa kế là một trong những đề tài nhận được sự quan tâm của rất nhiều nhà khoa học, nhất là các nhà khoa học trong lĩnh vực khoa học pháp lý. Trên cơ sở nghiên cứu các công trình về thừa kế nói chung và thừa kế theo pháp luật nói riêng, qua đó nhìn nhận được những vấn đề đã được nghiên cứu, cũng như các vấn đề còn bỏ ngỏ về nội dung thừa kế theo pháp luật, nghiên cứu sinh nhận thấy các tài liệu tham khảo về nội dung này rất đa dạng và phong phú về thể loại như sách, đề tài nghiên cứu khoa học, các luận văn, luận án, các bài viết trong các tạp chí, hội thảo khoa học.

Các công trình đó đã nghiên cứu về khái niệm thừa kế theo pháp luật, về ý nghĩa của quy định về thừa kế theo pháp luật, những trường hợp thừa kế theo pháp luật, về hàng thừa kế và phạm vi người thừa kế theo pháp luật ở nhiều góc độ và cách nhìn khác nhau, mỗi một công trình có cách nghiên cứu, tiếp cận riêng nhưng nhìn chung đều đã phân tích và phản ánh được những nét cơ bản nhất về các vấn đề nghiên cứu, cụ thể như sau: * Về khái niệm thừa kế theo pháp luật: Khái niệm thừa kế theo pháp luật đã được một số tác giả nghiên cứu trong các công trình như sách “Thừa kế theo pháp luật của công dân Việt Nam từ năm 1945 đến nay” của tác giả Phùng Trung Tập, do Nxb Tư pháp xuất bản năm 2004, sách “Pháp luật về thừa kế và thực tiễn giải quyết tranh chấp”, Nxb Tư pháp Hà Nội xuất bản năm 2017 của tác 7 giả Phạm Văn Tuyết và Lê Kim Giang, tác giả Nguyễn Văn Huy trong cuốn sách “Thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam”, Nxb. Tư pháp, Hà Nội 2017, cho thấy có sự thống nhất cao và đều dựa trên quy định của các BLDS như Điều 677 BLDS 1995, Điều 674 BLDS 2005, Điều 649 BLDS 2015: “Thừa kế theo pháp luật là thừa kế theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy định”. * Về đặc điểm thừa kế theo pháp luật Trong các công trình nghiên cứu về thừa kế nói chung và thừa kế theo pháp luật nói riêng, có rất ít công trình nghiên cứu có đề cập tới đặc điểm của thừa kế theo pháp luật. Cụ thể: Sách: Pháp luật về thừa kế và thực tiễn giải quyết tranh chấp của tác giả Phạm Văn Tuyết, Lê Kim Giang (2017) [83] là một trong số rất ít cuốn sách đề cập tới đặc điểm của thừa kế theo pháp luật.

Trong cuốn sách này, tác giả đã thông qua việc so sánh thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật để nêu lên những đặc điểm của thừa kế theo pháp luật như sau: Thứ nhất, việc dịch chuyển di sản trong thừa kế theo pháp luật phải được dịch chuyển theo hàng thừa kế mà pháp luật đã quy định trước. Hay nói cách khác là trong thừa kế theo di chúc thì di sản được định đoạt dựa theo ý chí của người có tài sản, nhưng trong thừa kế theo pháp luật thì những ai sẽ được hưởng di sản thừa kế do pháp luật dự liệu trước trong mọi trường hợp, mọi gia đình là như nhau, tức là được định đoạt theo ý chí của nhà làm luật [83, tr. Thứ hai, người thừa kế theo pháp luật chỉ được hưởng di sản khi có đủ hai điều kiện: thứ nhất không thuộc các trường hợp không được hưởng di sản quy định tại Khoản 1, Điều 643, BLDS 2005 và không bị người để lại di sản truất quyền thừa kế. Trong khi người thừa kế theo di chúc chỉ cần điều kiện là không thuộc một trong các trường hợp không được hưởng di sản theo quy định tại Khoản 1, Điều 643, BLDS 2005 vì khi người để lại di sản đã thể hiện ý chí của mình trong di chúc bằng việc định đoạt cho người được hưởng di sản đồng nghĩa với việc họ không tước quyền hưởng di sản của người được hưởng di sản Trường hợp người thừa kế theo di chúc thuộc một trong các trường hợp 8 không được hưởng di sản [46, Khoản 1, Điều 643] nhưng người để lại di sản biết mà vẫn cho họ hưởng di sản thì họ vẫn được hưởng [46, Khoản 2, Điều 643] Thứ ba, trong thừa kế theo pháp luật, việc dịch chuyển di sản từ người để lại di sản sang những người được hưởng di sản phải theo trình tự do pháp luật quy định.

Đó là người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng di sản khi tất cả những người ở hàng thừa kế trước không còn ai hoặc không được hưởng, bị tước quyền hưởng hoặc từ chối nhận di sản. Còn trong thừa kế theo di chúc thì chỉ cần căn cứ vào ý chí của người để lại di sản định đoạt cho ai thì người đó sẽ được nhận, không cần theo trình tự nào [83, tr. 270 - 271] Sách: “Giáo trình Luật Dân sự Việt Nam” của Trường Đại học Kiểm sát do tác giả Vũ Thị Hồng Vân làm chủ biên (2016) cũng nêu lên đặc điểm của thừa kế theo pháp luật so với thừa kế theo di chúc là người thừa kế theo pháp luật chỉ có thể là cá nhân có một trong ba mối quan hệ hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng với người để lại di sản, nhưng người thừa kế theo di chúc có thể là cá nhân, cơ quan, tổ chức và không cần có mối quan hệ gì với người để lại di sản. Trong Nguyễn Văn Huy (2017), Thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam, Nxb.

Tư pháp, Hà Nội, tác giả Nguyễn Văn Huy nêu ba đặc điểm của thừa kế theo pháp luật là: Một là về dịch chuyển tài sản, đồng quan điểm với tác giả Phạm Văn Tuyết và Lê Kim Giang (2013) trong Pháp luật về thừa kế và thực tiễn giải quyết tranh chấp, tác giả Nguyễn Văn Huy nêu rõ: “Việc dịch chuyển tài sản theo hàng thừa kế do pháp luật quy định mà không theo ý chí của người để lại di sản. Việc dịch chuyển tài sản phải theo trình tự căn cứ vào hàng thừa kế. Người thừa kế ở hàng sau chỉ được hưởng nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước” [23, tr.85] Hai là, “căn cứ xác định người thừa kế: Người thừa kế phải thuộc diện thừa kế theo pháp luật, có quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng với người để lại di sản” [23, tr. Đây là điểm khác biệt rất lớn của thừa kế theo pháp luật so với thừa kế theo di chúc.

Trong thừa kế theo di chúc thì vấn đề này hoàn toàn không được đặt ra. Ba là, đối với phần di sản được hưởng thì “những người thừa kế theo pháp luật được hưởng những kỷ phần bằng nhau” [23, tr.85] nhưng trong thừa kế theo di chúc thì các kỷ phần có giá trị lớn nhỏ phụ thuộc vào ý chí của người để lại di sản. 9 Tóm lại, dù đặc điểm mà các tác giả nêu lên là khác nhau nhưng các tác giả đều xuất phát từ nguyên nhân dẫn đến việc áp dụng thừa kế theo pháp luật là do người để lại di sản không thể hiện ý chí của mình đối với khối tài sản mà họ có trước khi chết nên pháp luật thay cho ý chí của người để lại di sản để định đoạt khối tài sản của họ sau khi họ chết. Pháp luật phân chia cho những người gần gũi nhất với người để lại di sản dựa trên ba mối quan hệ: hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng theo những điều kiện và trình tự luật định.

* Về ý nghĩa của quy định về thừa kế theo pháp luật Về ý nghĩa của quy định về thừa kế theo pháp luật, đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập tới ý nghĩa của quy định về thừa kế như sau: Bài viết: “Một số vấn đề về chế định quyền thừa kế trong Luật Dân sự” của tác giả Hà Thị Mai Hiên Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 5 năm 1995. Trong bài viết này, tác giả đã đề cập tới ý nghĩa của quy định pháp luật về thừa kế là “thiết lập một trật tự xác định người nào có thể thay thế người đã chết tham gia vào các quan hệ tài sản và bằng cách đó bảo đảm sự vận hành bình thường quá trình phát triển kinh tế xã hội” [17, tr. Sách: “Bình luận khoa học một số vấn đề cơ bản của BLDS”, Viện nghiên cứu khoa học pháp lý (1997), do tác giả Hoàng Thế Liên làm chủ biên, đã dành toàn bộ chương 5 viết về thừa kế. Tác giả nêu lên ý nghĩa của các quy định về thừa kế có ý nghĩa “đáp ứng được những yêu cầu, đòi hỏi của đời sống trong lĩnh vực này, tạo điều kiện cũng như khuyến khích mọi cá nhân tích cực lao động sản xuất, tăng thêm của cải vật chất cho gia đình và xã hội” [93, tr.

Luận án Tiến sĩ luật học: “Thừa kế theo pháp luật của công dân Việt Nam từ 1945 đến nay”, tác giả Phùng Trung Tập (2002), trong Luận án này, tác giả đã đưa ra ý nghĩa của các quy định về thừa kế là “điều chỉnh kịp thời các quan hệ trong lĩnh vực thừa kế, cũng như tạo cơ sở pháp lý cơ bản cho việc giải quyết những tranh chấp phát sinh từ quan hệ thừa kế” [53]. Sách: “Thừa kế theo pháp luật của công dân Việt Nam từ năm 1945 đến nay” của tác giả Phùng Trung Tập (2004).