Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm bắc bộ

Bài viết phân tích chiến lược thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài nhằm chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.

• Tác giả: Phạm Đức Minh
• Người hướng dẫn: PGS,TS. Phạm Quốc Trung
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Thu Hút Vốn Đầu Tư Nước Ngoài Trong Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế Ở Vùng Kinh Tế Trọng Điểm Bắc Bộ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TRONG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ Ở VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM BẮC BỘ
• 1.1. Các nghiên cứu của nước ngoài liên quan tới luận án
• 1.2. Các nghiên cứu trong nước có liên quan tới luận án
• 1.3. Đánh giá khái quát kết quả các công trình đã công bố và vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TRONG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ Ở VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM
• 2.1. Bản chất và vai trò của thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm
• 2.2. Các yếu tố ảnh hưởng và tiêu chí đánh giá thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm
• 2.3. Kinh nghiệm và bài học từ nước ngoài về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế đối với vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TRONG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ Ở VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM BẮC BỘ
• 3.1. Tiềm năng, lợi thế và khó khăn, thách thức đối với thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ
• 3.2. Thực trạng thu hút và tác động của vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ
• 3.3. Đánh giá thực trạng về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TRONG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ Ở VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM BẮC BỘ
• 4.1. Định hướng thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ
• 4.2. Giải pháp và kiến nghị nhằm thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thu Hút FDI Cơ Hội và Thách Thức Hiện Nay

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, thu hút vốn đầu tư nước ngoài (FDI) đóng vai trò then chốt trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế (CDCCKT) của Việt Nam, đặc biệt là tại các vùng kinh tế trọng điểm. FDI không chỉ bổ sung nguồn vốn mà còn thúc đẩy đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo ra nhiều việc làm. Tuy nhiên, việc thu hút và sử dụng hiệu quả nguồn vốn này cũng đặt ra không ít thách thức, đòi hỏi sự chủ động và linh hoạt trong chính sách và quản lý. Theo luận án của Phạm Đức Minh, CDCCKT cần huy động tổng thể các nguồn lực, trong đó FDI đóng vai trò quan trọng như một "cú huých" từ bên ngoài. Vùng KTTĐBB với vị trí chiến lược và tiềm năng lớn cần tận dụng tối đa cơ hội này để phát triển bền vững.

1.1. Vai Trò Của FDI Trong Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế Vùng

FDI đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy CDCCKT theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Nó không chỉ bổ sung nguồn vốn mà còn mang lại công nghệ tiên tiến, kỹ năng quản lý hiện đại và cơ hội tiếp cận thị trường quốc tế. Điều này giúp các doanh nghiệp trong nước nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Khu vực FIE ở vùng đã có những đóng góp tích cực vào CDCCKT và phát triển KT-XH của vùng.

1.2. Thách Thức Trong Thu Hút Vốn Đầu Tư Nước Ngoài Hiện Nay

Bên cạnh những cơ hội, việc thu hút FDI cũng đối mặt với nhiều thách thức. Đó là sự cạnh tranh gay gắt từ các quốc gia khác trong khu vực, yêu cầu ngày càng cao về chất lượng nguồn nhân lực, cơ sở hạ tầng và môi trường đầu tư. Ngoài ra, còn có những rủi ro liên quan đến biến động kinh tế toàn cầu, thay đổi chính sách và các vấn đề về an ninh, chính trị. Việc thu hút vốn FDI và hoạt động của khu vực FIE ở VKTTĐBB chưa tương xứng với tiềm năng và đã, đang xuất hiện có những biểu hiện tiêu cực, ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển.

II. Phân Tích Thực Trạng Thu Hút FDI Tại Vùng Kinh Tế Trọng Điểm

Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ (VKTTĐBB) là một trong những khu vực năng động nhất cả nước, thu hút lượng lớn vốn FDI. Tuy nhiên, hiệu quả sử dụng vốn và tác động lan tỏa đến các ngành kinh tế khác vẫn còn hạn chế. Cần có đánh giá khách quan, toàn diện về thực trạng thu hút FDI, xác định rõ những điểm nghẽn và tiềm năng chưa được khai thác để có giải pháp phù hợp. Theo luận án, VKTTĐBB là một trong hai VKTTĐ của cả nước luôn dẫn đầu về thu hút vốn FDI cả về số lượng dự án và qui mô vốn đầu tư. Tuy nhiên, việc thu hút vốn FDI và hoạt động của khu vực FIE ở VKTTĐBB chưa tương xứng với tiềm năng và đã, đang xuất hiện có những biểu hiện tiêu cực, ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển, vai trò của vốn FDI trong CDCCKT còn hạn chế.

2.1. Số Lượng Dự Án Và Quy Mô Vốn Đầu Tư FDI Thực Tế

VKTTĐBB đã thu hút được một lượng lớn dự án FDI với tổng vốn đăng ký đáng kể. Tuy nhiên, tỷ lệ vốn thực hiện so với vốn đăng ký còn chưa cao, cho thấy hiệu quả triển khai dự án còn chậm. Cần phân tích sâu hơn về cơ cấu vốn đầu tư theo ngành, lĩnh vực và địa phương để có cái nhìn toàn diện về tình hình thu hút FDI.

2.2. Cơ Cấu Ngành Nghề Thu Hút Vốn Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài

Cơ cấu ngành nghề thu hút FDI tại VKTTĐBB có sự chuyển dịch theo hướng công nghiệp chế biến, chế tạo và dịch vụ. Tuy nhiên, tỷ trọng các ngành công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn còn thấp. Cần có chính sách khuyến khích thu hút FDI vào các ngành này để nâng cao năng lực cạnh tranh của vùng.

2.3. Đánh Giá Tác Động Của FDI Đến Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế

FDI đã có những tác động tích cực đến CDCCKT của VKTTĐBB, thể hiện qua sự tăng trưởng của các ngành công nghiệp và dịch vụ, sự chuyển dịch cơ cấu lao động và sự gia tăng kim ngạch xuất khẩu. Tuy nhiên, tác động lan tỏa đến các doanh nghiệp trong nước còn hạn chế, cần có giải pháp để tăng cường liên kết giữa khu vực FDI và khu vực kinh tế trong nước.

III. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Thu Hút FDI Phân Tích SWOT

Việc thu hút FDI chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm cả yếu tố bên trong và bên ngoài. Phân tích SWOT (Điểm mạnh, Điểm yếu, Cơ hội, Thách thức) giúp xác định rõ những lợi thế cạnh tranh, những hạn chế cần khắc phục, những cơ hội cần nắm bắt và những rủi ro cần phòng tránh để có chiến lược thu hút FDI hiệu quả. Theo luận án, cần làm rõ các yếu tố ảnh hưởng tới thu hút vốn FDI trong CDCCKT ở VTTĐBB.

3.1. Điểm Mạnh Strengths Của Vùng Kinh Tế Trọng Điểm Bắc Bộ

VKTTĐBB có nhiều điểm mạnh như vị trí địa lý thuận lợi, cơ sở hạ tầng phát triển, nguồn nhân lực dồi dào và chính sách ưu đãi đầu tư hấp dẫn. Đây là những yếu tố quan trọng thu hút các nhà đầu tư nước ngoài.

3.2. Điểm Yếu Weaknesses Cần Khắc Phục Để Thu Hút FDI

Bên cạnh những điểm mạnh, VKTTĐBB cũng còn tồn tại một số điểm yếu như chất lượng nguồn nhân lực chưa cao, thủ tục hành chính còn phức tạp, liên kết vùng còn yếu và ô nhiễm môi trường. Cần có giải pháp để khắc phục những điểm yếu này để nâng cao năng lực cạnh tranh.

3.3. Cơ Hội Opportunities Để Tăng Cường Thu Hút Vốn FDI

VKTTĐBB có nhiều cơ hội để tăng cường thu hút FDI như hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, xu hướng chuyển dịch đầu tư từ các nước phát triển, sự phát triển của các ngành công nghiệp mới và nhu cầu ngày càng tăng về dịch vụ chất lượng cao.

3.4. Thách Thức Threats Cần Đối Mặt Trong Thu Hút FDI

VKTTĐBB cũng phải đối mặt với nhiều thách thức trong thu hút FDI như cạnh tranh gay gắt từ các quốc gia khác, biến động kinh tế toàn cầu, thay đổi chính sách và các vấn đề về an ninh, chính trị.

IV. Giải Pháp Thu Hút FDI Hiệu Quả Định Hướng Đến Năm 2030

Để thu hút FDI hiệu quả và bền vững, VKTTĐBB cần có chiến lược rõ ràng, phù hợp với bối cảnh mới. Chiến lược này cần tập trung vào việc nâng cao năng lực cạnh tranh, cải thiện môi trường đầu tư, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và tăng cường liên kết vùng. Theo luận án, cần đề xuất định hướng và giải pháp nhằm tăng cường thu hút vốn FDI trong CDCCKT ở VKTTĐBB giai đoạn đến 2020 và tầm nhìn đến năm 2030.

4.1. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Của Vùng Kinh Tế Trọng Điểm

Nâng cao năng lực cạnh tranh của VKTTĐBB thông qua việc cải thiện cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, giảm chi phí kinh doanh và tạo môi trường kinh doanh thuận lợi.

4.2. Cải Thiện Môi Trường Đầu Tư Để Thu Hút Vốn FDI

Cải thiện môi trường đầu tư thông qua việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và giải quyết tranh chấp nhanh chóng.

4.3. Phát Triển Nguồn Nhân Lực Chất Lượng Cao Cho FDI

Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao thông qua việc nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, tăng cường liên kết giữa các trường đại học, cao đẳng và doanh nghiệp, và thu hút nhân tài từ nước ngoài.

4.4. Tăng Cường Liên Kết Vùng Để Phát Huy Tác Động Lan Tỏa

Tăng cường liên kết vùng thông qua việc xây dựng các dự án hạ tầng kết nối, phát triển các chuỗi giá trị liên vùng và chia sẻ thông tin, kinh nghiệm.

V. Chính Sách Ưu Đãi FDI Cần Thay Đổi Để Thích Ứng Tình Hình Mới

Chính sách ưu đãi đầu tư đóng vai trò quan trọng trong việc thu hút FDI. Tuy nhiên, cần rà soát và điều chỉnh chính sách này để đảm bảo tính cạnh tranh, hiệu quả và bền vững. Cần tập trung vào việc tạo ra môi trường đầu tư minh bạch, công bằng và ổn định hơn là chỉ tập trung vào các ưu đãi về thuế và tài chính. Theo luận án, cần có những thay đổi chủ yếu trong chính sách thu hút FDI trong các thời kỳ sửa đổi Luật ĐTNN tại Việt Nam.

5.1. Rà Soát Các Chính Sách Ưu Đãi Đầu Tư Hiện Hành

Rà soát các chính sách ưu đãi đầu tư hiện hành để đánh giá hiệu quả và tính cạnh tranh, từ đó đề xuất các điều chỉnh phù hợp.

5.2. Tập Trung Vào Tạo Môi Trường Đầu Tư Minh Bạch Công Bằng

Tập trung vào việc tạo ra môi trường đầu tư minh bạch, công bằng và ổn định hơn là chỉ tập trung vào các ưu đãi về thuế và tài chính.

5.3. Khuyến Khích Đầu Tư Vào Các Ngành Công Nghệ Cao Giá Trị Gia Tăng Lớn

Khuyến khích đầu tư vào các ngành công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn thông qua các chính sách hỗ trợ nghiên cứu và phát triển, đào tạo nguồn nhân lực và tiếp cận thị trường.

VI. Kinh Nghiệm Quốc Tế Về Thu Hút FDI Bài Học Cho Việt Nam

Nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia thành công trong việc thu hút FDI có thể cung cấp những bài học quý giá cho Việt Nam. Cần phân tích những yếu tố thành công và thất bại của các quốc gia này để áp dụng phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam. Theo luận án, cần hệ thống hóa các lý thuyết và đúc rút kinh nghiệm về thu hút vốn FDI ở một số quốc gia để bổ sung lý luận về FDI trong CDCCKT ở VKTTĐBB.

6.1. Nghiên Cứu Kinh Nghiệm Của Các Quốc Gia Thành Công Trong Thu Hút FDI

Nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia thành công trong thu hút FDI như Singapore, Hàn Quốc, Đài Loan và Trung Quốc.

6.2. Phân Tích Các Yếu Tố Thành Công Và Thất Bại Của Các Quốc Gia Này

Phân tích các yếu tố thành công và thất bại của các quốc gia này để rút ra những bài học kinh nghiệm.

6.3. Áp Dụng Kinh Nghiệm Quốc Tế Phù Hợp Với Điều Kiện Của Việt Nam

Áp dụng kinh nghiệm quốc tế phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam để nâng cao hiệu quả thu hút FDI.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu kinh tế dưới tác động của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) giữ vị trí trung tâm trong chiến lược công nghiệp hóa, hiện đại hóa của Việt Nam. Luận án tiến sĩ kinh tế chính trị với đề tài "Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ" của tác giả Phạm Đức Minh (Mã số: 62 31 01 02, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, người hướng dẫn khoa học: PGS,TS. Phạm Quốc Trung) là công trình khoa học tiên phong tiếp cận vấn đề thu hút FDI dưới góc độ tái cấu trúc kinh tế không gian vùng. Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ (VKTTĐBB) – với hạt nhân là Thủ đô Hà Nội cùng 6 tỉnh, thành phố vệ tinh: Hải Phòng, Quảng Ninh, Hải Dương, Hưng Yên, Bắc Ninh và Vĩnh Phúc – giữ vai trò động lực tăng trưởng kinh tế then chốt của cả nước nhưng đang đối mặt với bài toán tối ưu hóa cơ cấu ngành và giải quyết sự phân mảnh liên kết vùng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được luận án nhận diện là: Các công trình trước đây (như Mai Ngọc Cường, 2002; Lê Xuân Bá và Nguyễn Thị Tuệ Anh, 2006; Vũ Văn Hưởng, 2010) chủ yếu xem xét FDI như một biến số ngoại sinh bổ sung vốn cho tăng trưởng GDP vĩ mô trên phạm vi toàn quốc, hoặc tiếp cận thuần túy dưới góc độ quản trị vi mô dự án, mà bỏ ngỏ cơ chế tác động tương hỗ giữa cơ cấu vốn FDI với sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành và theo không gian lãnh thổ cấp vùng trọng điểm trong bối cảnh tái cơ cấu kinh tế hậu gia nhập WTO.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết đồng bộ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ chế kinh tế chính trị nào chi phối tác động của thu hút FDI đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành, cơ cấu thành phần kinh tế và cơ cấu lao động tại vùng kinh tế trọng điểm?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng thu hút FDI tại VKTTĐBB giai đoạn 2000–2014 đã tác động tích cực và tiêu cực như thế nào đến sự thay đổi tỷ trọng ngành, giá trị gia tăng nội địa và năng suất lao động xã hội?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những rào cản thể chế, hạ tầng và liên kết cụm ngành nào đang làm suy giảm hiệu ứng lan tỏa của FDI, và giải pháp đột phá nào cho giai đoạn đến năm 2020, tầm nhìn 2030?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được kiểm định bao gồm:

• Giả thuyết 1 (H1): Dòng vốn FDI đóng vai trò "cú huých" vật chất tái phân bổ nguồn lực xã hội, làm tăng nhanh tỷ trọng công nghiệp chế biến - chế tạo và dịch vụ, đẩy nhanh tốc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại.
• Giả thuyết 2 (H2): Hiệu ứng lan tỏa công nghệ (spillover) và năng suất từ các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FIEs) sang khu vực doanh nghiệp nội địa tại VKTTĐBB bị triệt tiêu một phần do rào cản về năng lực hấp thụ công nghệ, mức độ nhập khẩu linh phụ kiện cao và hiện tượng chuyển giá.
• Giả thuyết 3 (H3): Sự cạnh tranh thu hút FDI phân tán giữa các địa phương làm gia tăng tính đứt gãy không gian kinh tế vùng, đòi hỏi cơ chế điều phối thể chế liên kết vùng thống nhất.

Khung lý thuyết tổng quát tích hợp học thuyết Mác-xít về phân công lao động xã hội và tái sản xuất mở rộng, mô hình OLI (Dunning), lý thuyết đường dẫn phát triển đầu tư (IDP) và mô hình tăng trưởng Harrod-Domar ($G = S / ICOR$). Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu kinh tế - xã hội của 7 tỉnh, thành phố VKTTĐBB trong giai đoạn 2000–2014 (trọng tâm từ năm 2008 sau khi mở rộng địa giới hành chính Hà Nội theo Nghị quyết số 15/2008/NQ-QH), xây dựng tầm nhìn định hướng chính sách đến năm 2020 và 2030.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu quốc tế và trong nước phản ánh ba dòng lý thuyết lớn:

1. Lý thuyết về động cơ luân chuyển vốn quốc tế và lợi thế sở hữu: Mô hình tân cổ điển của MacDougall (1960) giả định dòng vốn di chuyển từ quốc gia thừa vốn (tỷ suất sinh lời biên thấp) sang quốc gia thiếu vốn (tỷ suất sinh lời biên cao) để tối ưu hóa phúc lợi toàn cầu. John H. Dunning (1977, 1988) nâng cấp thành Lý thuyết chiết trung OLI (Ownership, Locational, Internalisation advantages) và mô hình IDP (Investment Development Path), khẳng định việc thu hút FDI phụ thuộc vào sự tương tác giữa nhân tố "đẩy" của chủ đầu tư và nhân tố "kéo" từ lợi thế địa điểm của nước sở tại. Moosa (2002) và UNCTAD (2012, 2013) mở rộng OLI vào mạng lưới chuỗi giá trị toàn cầu (Global Value Chains - GVCs) do các tập đoàn xuyên quốc gia (TNCs) dẫn dắt.
2. Lý thuyết về hiệu ứng lan tỏa năng suất và công nghệ (Spillover Effects): Richard Caves (1974) tại Úc và Blomström & Wolff (1994) tại Mexico chứng minh FDI tạo ra tác động dương lên năng suất doanh nghiệp nội địa thông qua hiệu ứng lan tỏa công nghệ và cạnh tranh thị trường. Ngược lại, Aitken & Harrison (1999) khi nghiên cứu thực nghiệm tại Venezuela giai đoạn 1975–1989 đã chỉ ra rằng FDI tạo hiệu ứng chèn ép (crowding-out), làm giảm thị phần và năng suất của doanh nghiệp bản địa. Ari Kokko (1994) chỉ ra rằng hiệu ứng tràn chỉ xuất hiện khi khoảng cách công nghệ giữa FIEs và doanh nghiệp nội địa không quá lớn.
3. Lý thuyết chuyển dịch cơ cấu kinh tế: Học thuyết Mác-xít (Karl Marx, V.I. Lenin) phân tích chuyển dịch cơ cấu kinh tế thông qua mối quan hệ cung - cầu, cạnh tranh liên ngành và chuyển dịch lao động từ khu vực năng suất thấp sang khu vực có giá trị gia tăng cao. W. Rostow (1960) với mô hình 5 giai đoạn tăng trưởng (xã hội truyền thống, chuẩn bị cất cánh, cất cánh, trưởng thành, tiêu dùng cao) và Soubbotina (2000) phân kỳ chuyển dịch kinh tế từ nông nghiệp sang công nghiệp và hậu công nghiệp.

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa quan điểm tân tự do (khuyến khích mở cửa tối đa bằng ưu đãi thuế và tài chính) và quan điểm phát triển bền vững (nhấn mạnh sàng lọc công nghệ, bảo vệ môi trường và chống chuyển giá). So sánh với nghiên cứu của Jo (1980) tại Hàn Quốc và Newfarmer & Marsh (1981) tại Brazil – nơi FIEs duy trì tỷ lệ nhập khẩu đầu vào áp đảo do công nghiệp phụ trợ nội địa yếu kém – luận án xác định thực trạng tại VKTTĐBB có tính tương đồng sâu sắc.

Positioning của luận án: Khác với các nghiên cứu kinh tế lượng thuần túy chỉ đo lường tăng trưởng GDP, luận án định vị tại điểm giao thoa giữa Kinh tế chính trị học và Địa lý kinh tế học, làm rõ bản chất kinh tế của mối quan hệ giữa dòng vốn FDI và quá trình tái cấu trúc ngành - lãnh thổ trong mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào hệ thống lý luận kinh tế bằng việc phát triển và bổ sung các luận điểm khoa học:

1. Mở rộng lý thuyết OLI và IDP trong không gian kinh tế chuyển đổi: Bổ sung nhân tố thể chế phân cấp quản lý đầu tư và quy hoạch cụm công nghiệp vào biến số "Lợi thế địa điểm" (Locational Advantage), giải thích nguyên nhân dịch chuyển dòng vốn FDI vào các tỉnh vệ tinh xung quanh đô thị trung tâm.
2. Làm rõ nội hàm kinh tế chính trị của thu hút FDI trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế vùng: Khái niệm hóa bản chất của quá trình này: "Thu hút vốn FDI trong CDCCKT ở VKTTĐ là các hoạt động nhằm tăng cường thu hút các nguồn vốn đầu tư của nhà ĐTNN vào VKTTĐ của nước sở tại, đáp ứng yêu cầu về quy hoạch, định hướng phát triển và CDCCKT của vùng đó. Hoạt động của vốn FDI có tác động tới quá trình CDCCKT và sự phát triển không chỉ đối với sự phát triển VKTTĐ, mà còn tác động lan tỏa đến các vùng khác."
3. Vận dụng mô hình Harrod-Domar và sơ đồ tái sản xuất Mác-xít vào phân tích ICOR vùng: Luận giải mối quan hệ giữa tốc độ tăng trưởng kinh tế vùng ($G$), tỷ lệ tích lũy/đầu tư ($S$) và hệ số hiệu quả sử dụng vốn ($ICOR$) thông qua công thức $G = S / ICOR$, chỉ ra rằng việc phụ thuộc vào FDI thâm dụng vốn nhưng công nghệ trung bình sẽ đẩy hệ số ICOR lên cao, làm giảm chất lượng chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Hệ thống mệnh đề lý thuyết (propositions) được xác lập:

• Mệnh đề 1 (P1): Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành dưới tác động của FDI chỉ đạt hiệu quả chất lượng cao khi đi kèm với sự gia tăng giá trị sản xuất ròng (Value Added - VA) thay vì chỉ gia tăng tổng giá trị sản xuất danh nghĩa (Gross Output - GO).
• Mệnh đề 2 (P2): Mức độ thâm nhập của FDI vào công nghiệp chế biến chế tạo có quan hệ phi tuyến với năng suất lao động xã hội, phụ thuộc vào hệ số liên kết ngược (backward linkages) với các nhà cung cấp nội địa.
• Mệnh đề 3 (P3): Thiếu vắng cơ chế điều phối kinh tế vùng sẽ dẫn tới hiện tượng "chạy đua xuống đáy" (race to the bottom) giữa các địa phương trong việc cấp ưu đãi thuế và đất đai, gây méo mó cơ cấu không gian kinh tế.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba trường phái lý thuyết (Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Mô hình OLI/IDP của Dunning và Lý thuyết Lan tỏa công nghệ của Caves - Kokko). Cách tiếp cận này đánh giá chuyển dịch cơ cấu kinh tế trên ba trục cấu trúc đồng bộ:

• Trục cơ cấu ngành (Sectoral Structure): Chuyển dịch tỷ trọng giữa ba nhóm ngành lớn Nông - Lâm - Thủy sản (NL-TS), Công nghiệp - Xây dựng (CN-XD) và Dịch vụ theo phân ngành kinh tế chuẩn VSIC.
• Trục cơ cấu thành phần kinh tế (Ownership Structure): Tương quan tỷ trọng đóng góp vào GDP, vốn đầu tư toàn xã hội và thu ngân sách giữa Kinh tế nhà nước, Kinh tế ngoài nhà nước và Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FIEs).
• Trục cơ cấu không gian và lao động (Spatial & Labor Structure): Phân bổ địa bàn đầu tư (vùng trung tâm Hà Nội vs. vùng duyên hải Hải Phòng - Quảng Ninh vs. vùng bán sơn địa Bắc Ninh - Vĩnh Phúc) gắn liền với dịch chuyển cơ cấu lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp và nâng cao năng suất lao động xã hội.

Boundary conditions (Điều kiện biên) của khung phân tích được xác định rõ: Áp dụng trong bối cảnh nền kinh tế đang phát triển, chuyển đổi sang kinh tế thị trường, có sự tham gia sâu của các chuỗi giá trị toàn cầu và chịu sự điều tiết của Nhà nước định hướng xã hội chủ nghĩa.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan và phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp với trường phái Thực chứng (Positivism) trong phân tích kinh tế lượng và thống kê mô tả.

Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level research design) được triển khai:

• Tầng vĩ mô (Macro level): Đánh giá động thái luân chuyển vốn FDI toàn quốc và cơ chế chính sách của Chính phủ qua các thời kỳ sửa đổi Luật Đầu tư nước ngoài (1987, 1990, 1992, 1996, 2000, 2005, 2014).
• Tầng trung mô (Meso level): Đánh giá thực trạng phân bổ vốn FDI và chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại 7 tỉnh, thành phố thuộc VKTTĐBB.
• Tầng vi mô (Micro level): Khảo sát hành vi của các dự án FIEs quy mô lớn (như Samsung, Canon, Honda, Toyota, Kenmark...) trong việc thiết lập chuỗi cung ứng phụ trợ và chuyển giao công nghệ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ chuẩn mực học thuật:

• Chiến lược chọn mẫu dữ liệu thứ cấp: Thu thập dữ liệu toàn diện từ Tổng cục Thống kê (GSO), Cục Đầu tư nước ngoài (FIA - Bộ Kế hoạch và Đầu tư), Niên giám thống kê của 7 tỉnh, thành phố (Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Hải Dương, Hưng Yên, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc), báo cáo của Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội giai đoạn 2000–2014.
• Phương pháp tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa số liệu vốn FDI đăng ký và vốn FDI thực hiện; kiểm chứng dữ liệu xuất nhập khẩu của Tổng cục Hải quan với báo cáo tài chính của các FIEs; kết hợp đánh giá chuyên gia và các báo cáo khảo sát độc lập của JICA, UNCTAD, VCCI (chỉ số PCI).
• Kiểm định độ tin cậy và chuẩn hóa: Toàn bộ dữ liệu giá trị sản xuất và GDP được quy đổi đồng nhất theo giá so sánh và giá hiện hành theo chuẩn Hệ thống tài khoản quốc gia (SNA) và hệ thống phân ngành kinh tế Việt Nam (VSIC).

Data và phân tích

Dữ liệu được phân tích qua hệ thống chỉ tiêu định lượng chuyên sâu:

• Phân tích động thái và cơ cấu: Sử dụng ma trận dịch chuyển tỷ trọng ngành, tốc độ tăng trưởng bình quân hàng năm ($AAGR$), tỷ lệ đóng góp của khu vực FDI vào GDP và tổng vốn đầu tư toàn xã hội.
• Phân tích hệ số ICOR và năng suất lao động: Đo lường hiệu quả sử dụng vốn đầu tư và mức trang bị tài sản cố định trên một lao động trong khu vực FIEs so với các thành phần kinh tế khác.
• Kiểm tra độ vững (Robustness Checks): Phân tích độ nhạy của cơ cấu kinh tế trước và sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, kiểm soát tác động của biến cố mở rộng địa giới hành chính Thủ đô Hà Nội năm 2008 (sáp nhập tỉnh Hà Tây và huyện Mê Linh).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua quá trình phân tích thực chứng sâu sắc, luận án rút ra 5 phát hiện cốt lõi với bằng chứng định lượng thuyết phục:

1. Khu vực FDI là động lực bù đắp thiếu hụt vốn đầu tư và nâng cao tỷ trọng GDP: Trong giai đoạn 2001–2011, khu vực FDI đã bổ sung $69,47$ tỷ USD, chiếm $22,75%$ tổng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội của vùng. Tỷ lệ đóng góp của khu vực FDI vào GDP toàn quốc tăng vọt từ $12,7%$ (năm 2000) lên $14,9%$ (năm 2005) và đạt $21,7%$ vào năm 2014. Đóng góp ngân sách nhà nước của FDI tăng trưởng bình quân $18,1%$/năm (giai đoạn 2000–2013), năm 2014 đạt $5,58$ tỷ USD, chiếm $21,25%$ tổng thu nội địa và $14,4%$ tổng thu ngân sách quốc gia (không kể dầu thô).
2. Sự tập trung thái quá vào công nghiệp chế biến - chế tạo và mất cân đối cơ cấu ngành: Lũy kế đến 31/12/2014, FDI tại Việt Nam tập trung chủ yếu vào công nghiệp chế biến, chế tạo với hơn $9.600$ dự án, tổng vốn đăng ký đạt $141,41$ tỷ USD (chiếm $54%$ tổng số dự án và $56%$ tổng vốn đăng ký). Lĩnh vực kinh doanh bất động sản đứng thứ hai với $453$ dự án, tổng vốn $48,3$ tỷ USD ($19,1%$). Ngược lại, FDI vào nông - lâm - thủy sản chỉ chiếm dưới $2%$ tổng vốn đầu tư. Hàn Quốc dẫn đầu với $4.190$ dự án và $37,73$ tỷ USD ($23,6%$ số dự án, $14,9%$ tổng vốn), tiếp theo là Nhật Bản với $2.531$ dự án và $37,33$ tỷ USD ($14,2%$ số dự án, $14,8%$ tổng vốn).
3. Giá trị xuất khẩu tăng trưởng vượt bậc nhưng thâm hụt giá trị gia tăng nội địa lớn: Năm 1991, kim ngạch xuất khẩu của khối FDI chỉ đạt $4%$ tổng xuất khẩu cả nước ($2$ tỷ USD), nhưng đến năm 2014 đã vọt lên $101,2$ tỷ USD (bao gồm dầu thô), chiếm tới $67%$ tổng kim ngạch xuất khẩu toàn quốc. Tuy nhiên, giá trị gia tăng thực nhận rất khiêm tốn do khu vực FIEs thâm dụng nhập khẩu nguyên vật liệu đầu vào: Năm 2014, kim ngạch nhập khẩu của FIEs đạt $84,5$ tỷ USD (chiếm $57,09%$ tổng kim ngạch nhập khẩu quốc gia), phản ánh tính chất lắp ráp gia công thuần túy.
4. Hiệu ứng lan tỏa công nghệ (Technology Spillover) bị nghẽn mạch: Thống kê từ năm 1993 đến 2014, cả nước có 951 hợp đồng chuyển giao công nghệ được phê duyệt/đăng ký thì khu vực FIEs chiếm tới 605 hợp đồng ($63,6%$). Tuy nhiên, hoạt động chuyển giao chủ yếu diễn ra nội bộ giữa công ty mẹ và công ty con. Mối liên kết dọc giữa FIEs và doanh nghiệp tư nhân trong nước vô cùng lỏng lẻo (điển hình như trường hợp tổ hợp Samsung Bắc Ninh gặp khó khăn trong việc tuyển chọn nhà cung ứng phụ trợ cấp 1 đạt chuẩn tại địa phương).
5. Mặt trái thể chế và hiện tượng chuyển giá tinh vi: Tình trạng "lỗ giả, lãi thật" diễn ra phổ biến thông qua hai thủ thuật: bóp méo giá đầu vào (nâng chi phí khấu hao, quản lý, bản quyền, nguyên vật liệu nhập khẩu) và bán rẻ sản phẩm đầu ra cho các công ty liên kết tại các thiên đường thuế. Điển hình như sự cố dự án Công ty TNHH Đầu tư Kenmark (Hải Dương) bỏ hoang để lại khoản nợ xấu ngân hàng lên tới hơn 50 triệu USD, bộc lộ lỗ hổng nghiêm trọng trong khâu thẩm định năng lực tài chính và giám sát hoạt động FDI.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Chứng minh rằng mô hình IDP trong nền kinh tế chuyển đổi có thể bị bẫy ở giai đoạn thâm dụng lao động nếu thiếu vắng chính sách can thiệp có chủ đích nhằm thúc đẩy năng lực công nghệ nội sinh.
• Về mặt phương pháp luận: Khẳng định sự cần thiết phải kết hợp giữa chỉ số tăng trưởng giá trị sản xuất (GO) với giá trị tăng thêm (VA) và hệ số liên kết liên ngành (Input-Output) khi đánh giá tác động thực của FDI.
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Chuyển dịch trục thu hút FDI: Chuyển từ thu hút số lượng bằng mọi giá sang thu hút FDI có chọn lọc, ưu tiên công nghệ cao, công nghệ thông tin, cơ khí chính xác, vật liệu mới và dịch vụ logistics chất lượng cao.
  • Kiểm soát chuyển giá và thanh tra thuế: Hoàn thiện hành lang pháp lý chống chuyển giá, chuẩn hóa quy định về giá giao dịch liên kết (Transfer Pricing regulations), siết chặt công tác thẩm định giá công nghệ và máy móc thiết bị nhập khẩu.
  • Phát triển công nghiệp hỗ trợ: Xây dựng chương trình tài trợ và kết nối doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) nội địa tham gia vào chuỗi cung ứng của các TNCs như Samsung, Canon, Honda, Toyota.
  • Thể chế điều phối liên kết vùng: Thành lập Ban điều phối phát triển VKTTĐBB có thực quyền nhằm chấm dứt tình trạng cạnh tranh ưu đãi tiêu cực giữa 7 tỉnh, thành phố, quy hoạch thống nhất hệ thống KCN, khu chế xuất và hạ tầng giao thông kết nối liên tỉnh.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn về nguồn dữ liệu vi mô: Nguồn dữ liệu thống kê thứ cấp chưa bóc tách triệt để số liệu tài chính chi tiết của từng doanh nghiệp FIE, gây khó khăn cho việc định lượng chính xác quy mô chuyển giá và lợi nhuận chuyển ra nước ngoài.
• Giới hạn biến động không gian hành chính: Sự kiện sáp nhập tỉnh Hà Tây vào Hà Nội năm 2008 tạo ra sự đứt gãy nhất định trong chuỗi số liệu thống kê so sánh liên tục của các địa phương giai đoạn 2000–2014.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda):

1. Ứng dụng mô hình kinh tế lượng vi mô bảng (Micro-panel data) phân tích dữ liệu điều tra doanh nghiệp hàng năm để đo lường chính xác hiệu ứng tràn năng suất theo chiều ngang và chiều dọc.
2. Vận dụng mô hình Địa lý kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) để lượng hóa mức độ lan tỏa công nghệ giữa các tỉnh trong vùng KTTĐBB.
3. Nghiên cứu tác động của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA) và dòng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu đến tái cấu trúc FDI vùng.
4. Đánh giá tính bền vững môi trường của các KCN FDI thông qua mô hình Khu công nghiệp sinh thái (Eco-Industrial Parks).

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án cung cấp hệ thống luận cứ kinh tế chính trị vững chắc và khung tiêu chí đánh giá khoa học cho các nghiên cứu tiếp theo về kinh tế vùng và FDI, dự kiến đóng góp tài liệu tham khảo cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Kinh tế chính trị và Kinh tế phát triển.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Ban Kinh tế Trung ương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, và UBND 7 tỉnh VKTTĐBB trong việc rà soát quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, điều chỉnh tiêu chí cấp phép dự án FDI và xây dựng Chiến lược thu hút FDI thế hệ mới.
• Chuyển đổi ngành công nghiệp: Thúc đẩy quá trình tái cấu trúc ngành công nghiệp tại các thủ phủ FDI như Bắc Ninh, Hải Phòng, Vĩnh Phúc chuyển từ lắp ráp gia công đơn thuần sang nâng cao hàm lượng nội địa hóa và đổi mới sáng tạo.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích kinh tế chính trị chuyên sâu, mô hình lý thuyết tích hợp và chuỗi dữ liệu thực chứng 15 năm của VKTTĐBB.
• Các nhà hoạch định chính sách cấp trung ương và địa phương: Nắm bắt cơ chế tác động của FDI, nhận diện kẽ hở chuyển giá và áp dụng các giải pháp điều phối liên kết vùng cụ thể.
• Cộng đồng doanh nghiệp trong nước: Hiểu rõ yêu cầu chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia để chủ động nâng cấp năng lực cạnh tranh, tiếp cận chuyển giao công nghệ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết chiết trung OLI và Lý thuyết đường dẫn phát triển đầu tư (IDP) của John Dunning trong điều kiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN tại Việt Nam, chứng minh rằng "Lợi thế địa điểm" (L) không phải là yếu tố tĩnh mà bị chi phối mạnh mẽ bởi chất lượng thể chế quản trị vùng và mức độ quy hoạch liên kết cụm ngành (Industrial Clusters).

2. Điểm cải tiến phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu của Lê Xuân Bá & Nguyễn Thị Tuệ Anh (2006) hay Vũ Văn Hưởng (2010), luận án không chỉ dùng mô hình kinh tế lượng đo lường GDP bình quân mà kết hợp phân tích tương quan cơ cấu ba chiều (Ngành - Thành phần kinh tế - Không gian lãnh thổ), đồng thời tích hợp chỉ số ICOR và tỷ suất giá trị gia tăng ròng (VA/GO) để bóc tách thực chất chất lượng dòng vốn.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Tỷ trọng xuất khẩu của khu vực FIEs chiếm tới $67%$ tổng kim ngạch cả nước ($101,2$ tỷ USD năm 2014), nhưng nhập khẩu của chính khu vực này lên tới $84,5$ tỷ USD (chiếm $57,09%$), vạch trần bản chất gia công giá trị gia tăng thấp và cho thấy hiệu ứng lan tỏa sang khu vực chế tạo nội địa gần như bị cô lập.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Toàn bộ nguồn số liệu thứ cấp, hệ thống phân loại ngành VSIC, công thức tính toán ICOR ($G = S / ICOR$), cùng các bảng biểu tổng hợp 15 năm tại 7 tỉnh, thành phố được hệ thống hóa chi tiết trong danh mục 29 phụ lục, đảm bảo khả năng tái lập và kiểm chứng dữ liệu độc lập.

5. Khuyến nghị chính sách nào có tính đột phá nhất cho tầm nhìn 10 năm?

Thành lập Ủy ban Điều phối Vùng Kinh tế Trọng điểm Bắc Bộ có thẩm quyền phê duyệt quy hoạch công nghiệp tích hợp, ban hành "Bộ lọc FDI" với các tiêu chí định lượng bắt buộc về tỷ lệ nội địa hóa ($>30-40%$), cam kết thành lập trung tâm R&D tại chỗ và áp dụng cơ chế giám sát giao dịch liên kết để triệt tiêu chuyển giá.

Kết luận

Luận án của tác giả Phạm Đức Minh đã đúc kết các luận điểm nền tảng:

1. Xác lập hệ thống lý luận hoàn chỉnh về thu hút FDI trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế vùng trọng điểm từ góc độ Kinh tế chính trị học.
2. Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện về thực trạng thu hút FDI tại VKTTĐBB giai đoạn 2000–2014 với các số liệu và sự kiện điển hình.
3. Chỉ rõ nghịch lý giữa quy mô thu hút vốn danh nghĩa cao và giá trị gia tăng nội địa thấp do đứt gãy liên kết phụ trợ và hiện tượng chuyển giá.
4. Chứng minh vai trò tất yếu của việc hoàn thiện thể chế kinh tế vùng nhằm khắc phục tình trạng cạnh tranh phân tán giữa các địa phương.
5. Đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp chiến lược đồng bộ đến năm 2020, tầm nhìn 2030, mở ra hướng tiếp cận bền vững cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo. Nội dung chính của luận án kết cấu thành 4 chƣơng 11 tiết. 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN THU HÖT VỐN ĐẦU TƢ TRỰC TIẾP NƢỚC NGOÀI TRONG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ Ở VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM BẮC BỘ 1. CÁC NGHIÊN CỨU CỦA NƢỚC NGOÀI LIÊN QUAN TỚI LUẬN ÁN 1.

Đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài và các yếu tố ảnh hƣởng - Các nhà kinh tế cho rằng nguyên nhân của sự gia tăng dòng vốn ra nƣớc ngoài và diễn ra các chiều khác nhau, các nhà đầu tƣ đã tìm thấy lợi nhuận ở nƣớc ngoài lớn hơn lợi nhuận ở nội địa để thúc đẩy các hoạt động đầu tƣ. Mac-Dougall đƣa ra mô hình lí thuyết dựa trên các điều kiện giả định [164]: 1) Thế giới chỉ có hai quốc gia; 2) Thị trƣờng cạnh tranh hoàn hảo, quốc gia có lƣợng vốn đầu tƣ lớn (thừa vốn) nhƣng tỷ suất sinh lời của đồng vốn thấp (quốc gia 1- QG1), quốc gia có lƣợng vốn nhỏ (thiếu vốn) nhƣng tỷ suất sinh lời của đồng vốn cao (quốc gia 2- QG2). Dòng vốn đầu tƣ di chuyển từ QG1 sang QG2; 3) Vốn di chuyển tự do giữa các quốc gia; 4) Thông tin hoàn hảo, nhập khẩu và xuất khẩu vốn đều có thông tin đầy đủ về các hoạt động đầu tƣ. Việc xuất, nhập khẩu vốn sẽ đƣợc thực hiện cho đến khi lợi nhuận biên bằng tỷ suất lợi nhuận bình quân của thế giới; 5) Không có rủi ro và môi trƣờng đầu tƣ đƣợc giữ ổn định.

Từ quan điểm coi thế giới là một tổng thể gồm hai quốc gia cấu thành, đầu tƣ quốc tế (trong đó có FDI) làm cho tổng sản phẩm ở từng ngành tăng dẫn đến GDP của nơi tiếp nhận vốn FDI cũng tăng - đây chính là hiệu quả phúc lợi của FDI. FDI đã làm tăng khả năng phân phối tiềm lực KTQT và làm tăng phúc lợi và sản phẩm quốc tế. Hoạt động di chuyển vốn quốc tế trong thập kỷ 50-60 đã khẳng định những xu hƣớng mà giả định của Mac - Dougall đƣa ra. Sau đó các số liệu thống kê, thực nghiệm đã không đƣa ra đƣợc những bằng chứng rõ rệt để kiểm chứng.

Nhƣợc điểm của mô hình này là không giải thích đƣợc sự vận động nhiều chiều của FDI và sự sụp đổ của hệ thống tiền tệ Bretton Woods vào đầu thập kỷ 70 của thế kỷ XX trở đi với những biến động và rủi ro, khía cạnh thể chế tác động tới FDI. Không giải thích đƣợc các yếu tố chi phối tình trạng một nƣớc vừa có dòng vốn di chuyển vào, vừa có dòng vốn di chuyển ra, nghĩa là nó không đƣa ra đƣợc sự giải thích đầy đủ về FDI. - Dunning đã đƣa ra “lí thuyết chiết trung” hay mô hình OLI về FDI, theo Dunning hoạt động FDI cần hội tụ đủ ba lợi thế đó là: lợi thế về sở hữu (O - Ownership advantages), về địa điểm (L - Locational advantages) và lợi thế về nội vi hoá (I - 7 Internalisation advantages). Những lợi thế đó cho thấy những gì mà nƣớc đầu tƣ thực hiện FDI, những gì mà địa phƣơng tiếp nhận vốn FDI và sự kết hợp giữa hai thứ đó có đƣợc hay không tuỳ thuộc vào lợi thế thứ ba.

Dunning đã kiểm định lí thuyết dựa trên số liệu của các công ty của Mỹ trong 14 ngành công nghiệp tại một số nƣớc [158]. Những nhân tố “đẩy” bắt nguồn từ lợi thế sở hữu và nội vi hoá, còn lợi thế địa điểm tạo ra các nhân tố “kéo” đối với thu hút FDI nhằm CDCCKT. Lợi thế này không cố định mà biến đổi theo thời gian, không gian và sự phát triển. Lợi thế địa điểm và nhân tố “kéo” đã giải thích vì sao luồng vào FDI ở từng nƣớc, từng thời kì là khác nhau và phụ thuộc vào sự chủ động đối với việc thu hút nguồn vốn FDI.

Sự khác nhau này bắt nguồn từ việc các nƣớc này đang ở giai đoạn nào của quá trình phát triển. Lý thuyết này đã định hƣớng về mặt lý luận là cần xác định rõ những nhân tố “kéo” và nhân tố “đẩy” trong thu hút FDI hƣớng vào CDCCKT của VKTTĐBB, từ đó phân tích nguyên nhân để có những định hƣớng và giải pháp. Tuy nhiên, theo tác giả lí thuyết này chƣa giải thích đƣợc vì sao có luồng FDI từ các nƣớc đang phát triển (nghèo vốn) vào các nƣớc phát triển (vốn dồi dào)? - I.Moosa [165] đã phân tích mô hình “chiết trung” của Dunning và đƣa ra các điều kiện ảnh hƣởng đến FDI, với giả định đã có cầu về một loại hàng hóa cụ thể mà một hãng ở trong nƣớc có lợi thế (O), lúc đó chỉ còn yếu tố ảnh hƣởng là (L) và (I): Nếu không đạt đƣợc lợi thế (I) thì hãng sẽ cho phép lợi thế (O) của mình cho một hãng khác, đặc biệt là khi yếu tố địa điểm tạo thuận lợi cho việc mở rộng ra nƣớc ngoài; Nếu có lợi thế (I) và yếu tố địa điểm là thuận lợi cho việc mở rộng trong nƣớc (nội địa hóa) thì hãng sẽ mở rộng trong nƣớc và xuất khẩu; Nếu đạt đƣợc lợi thế (I) và yếu tố địa điểm là thuận lợi cho việc mở rộng ra nƣớc ngoài thì FDI sẽ xảy ra. Có thể nói, trƣờng phái “lý thuyết chiết trung” là mô hình lý thuyết tiêu biểu với sự giải thích tƣơng đối đầy đủ về FDI.

- Lý thuyết về các bƣớc phát triển đầu tƣ (Investment Development Path - IDP) Đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài không tự nhiên chảy vào một nƣớc hay địa phƣơng mà nó phải dựa trên khả năng hấp thụ nguồn vốn FDI của nền kinh tế sở tại. Nhiều yếu tố đầu vào không thể lấy đƣợc từ bên ngoài mà các nƣớc sở tại phải cung cấp nhƣ: các yếu tố hạ tầng nhƣ điện, nƣớc, kĩ năng chuyên môn ngƣời lao động. Vì vậy, những địa phƣơng tiếp nhận vốn FDI phải phát triển trƣớc nhiều lĩnh vực để có thể thu hút FDI. “Các bƣớc phát triển đầu tƣ”[158] đã bàn về khả năng, định hƣớng, cơ cấu, những điều kiện cần và đủ của việc tiếp nhận và hình thái đầu tƣ theo sự phát triển của địa phƣơng tiếp nhận vốn FDI.

Có năm giai đoạn hay những bƣớc mà dòng FDI 8 vào một địa phƣơng phải đi với những nỗ lực của địa phƣơng sở tại nhằm hấp thụ đƣợc vốn đầu tƣ. Các địa phƣơng cũng phải giải quyết các vấn đề: đảm bảo công ăn, việc làm trong nƣớc, phải bảo vệ các DN và thị trƣờng nội địa. Thu hút vốn FDI hƣớng vào CDCCKT không thể đƣợc hình thành một cách tuỳ tiện mà cần phải có định hƣớng. Thúc đẩy CDCCKT trên cơ sở tiếp nhận vốn FDI trong quá trình phát triển kinh tế của địa phƣơng sở tại với cơ cấu ngành, nghề trong quan hệ đáp ứng những nhu cầu nội tại và hƣớng ra bên ngoài theo từng bƣớc phát triển đầu tƣ.

Lí thuyết “các bƣớc phát triển đầu tƣ” và “mô hình OLI” cho rằng: các quốc gia, địa phƣơng có lợi thế về địa điểm và các điều kiện thuận lợi khác là nhân tố quan trọng và dễ dàng thu hút vốn đầu tƣ. FDI có ảnh hƣởng tới CCKT trong từng giai đoạn phát triển khác nhau của các địa phƣơng ở nƣớc sở tại. Trong giai đoạn đầu, FDI chủ yếu tập trung vào các ngành khai thác tài nguyên thiên nhiên và các ngành công nghiệp sản xuất thay thế nhập khẩu. Tiếp theo đó, FDI mới chuyển sang các ngành khác.

Đây đƣợc coi là cơ sở lý luận quan trọng cho việc hoạch định chính sách để thu hút vốn FDI nhằm CDCCKT ở VKTTĐBB.Bevan and Saul Estrin đã nghiên cứu ảnh hƣởng của các yếu tố nhƣ: rủi ro của nƣớc sở tại, chi phí đơn vị của lao động, quy mô thị trƣờng và các yếu tố hấp dẫn FDI khác tại các nền kinh tế chuyển đổi ở khu vực Trung và Tây Âu. Kết quả của việc sử dụng mô hình kiểm định là FDI chịu ảnh hƣởng lớn bởi các yếu tố trên, trong đó rủi ro của nƣớc sở tại gồm cả kinh tế và chính trị [152]. - Maitena Duce, Banco de Espana tiến hành nghiên cứu các yếu tố ảnh hƣởng đến FDI ở các nƣớc vùng Đông Nam Tây Âu và khẳng định FDI phụ thuộc vào các yếu tố nhƣ: chính sách của nƣớc nhận đầu tƣ, mức độ hấp dẫn, quy mô của nền kinh tế, nguồn lực quốc gia, mức độ mở cửa đối với thƣơng mại và tiếp cận thị trƣờng quốc tế, chất lƣợng tài chính và cơ sở hạ tầng của nƣớc sở tại [157]. - Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản – JICA trong “Nghiên cứu về chiến lược xúc tiến FDI tại nước Cộng hòa XHCN Việt Nam” đã nghiên cứu xu hƣớng vận động của dòng FDI trên thế giới và khu vực Đông Nam Á.

Báo cáo đã tập trung nghiên cứu đánh giá năng lực cạnh tranh môi trƣờng đầu tƣ của Việt Nam trên cơ sở xem xét một số chính sách đối với một số ngành công nghiệp và đƣa ra một số khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động FDI là chính sách về “xúc tiến đầu tƣ””[38]. - Shaukat Ali, Wei Guo đã nghiên cứu các yếu tố ảnh hƣởng đến FDI vào Trung Quốc là quy mô của thị trƣờng (yếu tố tác động mạnh đến dòng FDI, nhất là đối với các hãng của Mỹ) và giá nhân công rẻ (yếu tố hấp dẫn các hãng đầu tƣ Trung Quốc) [168]. 9 - Công trình nghiên cứu: “Implementing industrial ecology? Planning for eco-industrial parks in the USA” của D. Deutz [156] đã cho rằng mặc dù nhận đƣợc sự đồng thuận rộng rãi của vấn đề phát triển bền vững trong các diễn đàn quốc tế nhƣng trên thực tế, việc đạt mục tiêu về kịch bản “win – win – win” (cùng thắng) về các mặt phát triển KT-XH và môi trƣờng vẫn là một vấn đề nan giải.

Các tác giả đề cập tới vấn đề trên trong giai đoạn phát triển các KCN ở Mỹ. Hiện nay, mặc dù tỷ trọng vốn cũng nhƣ các dự án FDI vào các KCN lớn hơn các FIEs ở ngoài KCN và có xu hƣớng tăng. Nhƣng tiếp cận đối với toàn bộ FIE thì vẫn cần phải nghiên cứu tiếp, hơn nữa nếu chỉ lấy nghiên cứu đó làm căn cứ để đánh giá tác động tới CDCCKT đối với VKTTĐBB, với các dự án trong và ngoài các KCN ở các địa phƣơng thì các nghiên cứu trên chƣa thỏa đáng. - Nghiên cứu của Nick J.Feeman: “20 năm ĐTNN tại Việt Nam: Một chặng đường nhìn lại và hướng tới tương lai” đã phân tích dƣới góc nhìn đa chiều về khu vực kinh tế năng động - FIE của Việt Nam.