Chương 1: TỔNG QUAN VỀ CẠNH TRANH, PHÁP LUẬT CẠNH TRANH VÀ THỎA THUẬN HẠN CHẾ CẠNH TRANH 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn trong việc bảo vệ cạnh tranh 1. Khái niệm cạnh tranh Cùng với sự thay đổi của các hình thái kinh tế xã hội trong lịch sử phát triển của xã hội loài người, con người luôn đi tìm động lực phát triển trong các hình thái kinh tế xã hội. Động lực của sự phát triển đối với nền kinh tế thị trường chính là cạnh tranh.
Cạnh tranh là một khái niệm rộng, xuất hiện ở hầu hết các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội. Trong kinh tế, cạnh tranh liên quan đến mọi lĩnh vực thị trường và chủ thể kinh doanh. Tuy vậy, cạnh tranh chỉ xuất hiện và tồn tại trong một cơ chế kinh tế nhất định – cơ chế kinh tế thị trường. Cạnh tranh là một trong những quy luật cơ bản, đồng thời là thuộc tính của nền kinh tế thị trường, vì vậy nó hiện diện trong nền kinh tế như một yếu tố tất yếu [12, tr.
Cạnh tranh một mặt mang lại cho thị trường và cho đời sống xã hội diện mạo mới, linh hoạt, đa dạng, phong phú và ngày càng phát triển, nhưng đồng thời cũng làm nảy sinh nhiều vấn đề xã hội như phá sản, kinh doanh gian dối, cạnh tranh không lành mạnh. Do tính chất đa dạng và phức tạp của quá trình cạnh tranh trong nền kinh tế hiện đại, các định nghĩa hay khái niệm về cạnh tranh mặc dù đã nêu được trong một chừng mực nhất định những đặc điểm căn bản của cạnh tranh nhưng còn có những hạn chế nhất định. Cho đến nay, các nhà khoa học dường như chưa thể thoả mãn với bất cứ khái niệm nào về cạnh tranh. Bởi lẽ với tư cách là một hiện tượng xã hội riêng có của nền kinh tế thị trường, cạnh tranh xuất hiện ở mọi lĩnh vực, mọi công đoạn của quá trình kinh doanh và gắn liền với tất cả các chủ thể đang hoạt động trên thị trường.
Vì vậy, cạnh tranh được nhìn nhận ở nhiều góc độ khác nhau tùy thuộc vào ý định và hướng tiếp cận của các nhà khoa học [29, tr. Nhìn nhận cạnh tranh là động lực nội tại của mỗi chủ thể kinh doanh, cuốn Black’Law Dictionary diễn tả cạnh tranh là sự nỗ lực hoặc hành vi của hai hay nhiều thương nhân nhằm tranh giành những lợi ích giống nhau từ chủ thể thứ ba hoặc là sự đấu tranh để giành các lợi thế thương mại trên thị trường [39, tr. Với cách tiếp cận là một hiện tượng xã hội, cạnh tranh là sự ganh đua, sự kình địch giữa các chủ thể kinh doanh nhằm tranh giành cùng một loại tài nguyên hoặc cùng một loại khách hàng về phía mình [8, tr. Còn cuốn Từ điển tiếng Việt định nghĩa cạnh tranh là tranh đua giữa những cá nhân, tập thể có chức năng như nhau, nhằm giành phần hơn, phần thắng về phía mình [32, tr.
Với cách tiếp cận cụ thể hơn, tổ chức WB và OECD định nghĩa cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường được dùng để chỉ một hoàn cảnh trong đó các doanh nghiệp hoặc người bán cố gắng một cách độc lập giành được sự quan tâm, chú ý của người mua để đạt được một mục tiêu kinh doanh nhất định như lợi nhuận, doanh thu, thị phần [1, tr. Theo cách tiếp cận từ định nghĩa này, cạnh tranh là một sự đối đầu giữa các đối thủ kinh doanh về giá cả, số lượng, dịch vụ hoặc kết hợp các yếu tố này và các yếu tố khác nhằm thu hút khách hàng. Mặc dù được tiếp cận ở những góc độ khác nhau nhưng về cơ bản cạnh tranh được biểu hiện thông qua những dấu hiệu riêng vốn có của nó. Thứ nhất, cạnh tranh là hiện tượng xã hội diễn ra giữa các chủ thể kinh doanh, cạnh tranh chỉ có thể tồn tại nếu như các chủ thể kinh doanh có quyền tự do hành xử trên thị trường.
Thứ hai, cạnh tranh thể hiện sự ganh đua, kình địch giữa các doanh nghiệp hay nói cách khác cạnh tranh là phương thức giải quyết mâu thuẫn về lợi ích tiềm năng giữa các nhà kinh doanh với vai trò quyết định của người tiêu dùng. Thứ ba, mục đích của cạnh tranh là tranh giành thị trường mua hoặc bán sản phẩm hàng hóa, dịch vụ. Và như vậy, cạnh tranh được hiểu một cách chung nhất là hành vi của các chủ thể kinh doanh trên thị trường với mục đích giành cho mình những ưu thế cao nhất so với các chủ thể khác. Những đặc trưng cơ bản của cạnh tranh Mặc dù được nhìn nhận dưới những góc độ khác nhau, song theo các lý thuyết về kinh tế, cạnh tranh là sản phẩm riêng có của nền kinh tế thị trường, là linh hồn và là động lực cho sự phát triển của thị trường.
Từ đó, cạnh tranh được mô tả bởi ba đặc trưng căn bản sau: 9 z Thứ nhất, cạnh tranh là hiện tượng xã hội diễn ra giữa các chủ thể kinh doanh [29]. Cạnh tranh chỉ xuất hiện khi tồn tại những tiền đề nhất định sau: Một là, có sự tồn tại của nhiều doanh nghiệp thuộc nhiều thành phần kinh tế với các hình thức sở hữu khác nhau. Kinh tế học đã chỉ rõ cạnh tranh là hoạt động của các chủ thể kinh doanh nhằm tranh giành, mở rộng thị trường nên đòi hỏi phải có sự tồn tại của nhiều doanh nghiệp trên thị trường. Một khi trên một thị trường nào đó chỉ có một doanh nghiệp hoạt động thì chắc chắn nơi đó cạnh tranh không thể nảy sinh và phát triển.
Mặt khác, khi có sự tồn tại của nhiều doanh nghiệp nhưng chỉ thuộc một thành phần kinh tế duy nhất thì sự cạnh tranh không còn ý nghĩa. Cạnh tranh chỉ thực sự trở thành động lực thúc đẩy các doanh nghiệp kinh doanh tốt hơn nếu các doanh nghiệp thuộc những thành phần kinh tế khác nhau với lợi ích và tính toán khác nhau [29, tr. Hai là, cạnh tranh chỉ có thể tồn tại nếu như các chủ thể có quyền tự do hành xử trên thị trường. Với việc tự do khế ước, tự do lập hội và tự chịu trách nhiệm sẽ đảm bảo cho các doanh nghiệp có thể chủ động tiến hành cạnh tranh để tìm cơ hội phát triển trên thương trường.
Mọi kế hoạch để sắp đặt các hành vi ứng xử, cho dù được thực hiện với mục đích gì đi nữa, đều hạn chế khả năng sáng tạo trong kinh doanh. Khi đó, mọi sinh hoạt trong đời sống kinh tế sẽ giống như những động thái của các diễn viên đã được đạo diễn sắp đặt trong khi sự tự do, tính độc lập và tự chủ của các doanh nghiệp trong quá trình tìm kiếm khả năng tồn tại và phát triển trên thương trường không được đảm bảo [29, tr. Thứ hai, về mặt hình thức, cạnh tranh là sự ganh đua, sự kình địch giữa các doanh nghiệp [29]. Nói cách khác, cạnh tranh suy cho cùng là phương thức giải quyết mâu thuẫn về lợi ích tiềm năng giữa các nhà kinh doanh với vai trò quyết định của người tiêu dùng [18].
Trong kinh doanh, lợi nhuận là động lực cho việc gia nhập thị trường, là thước đo sự thành đạt và là mục đích hướng đến của các doanh nghiệp kinh doanh trên thị trường. Kinh tế chính trị Mác-xít đã chỉ ra nguồn gốc của lợi nhuận là giá trị thặng dư mà nhà tư bản tìm kiếm được trong các chu trình của quá trình sản xuất, 10 z chuyển hoá giữa tiền - hàng. Trong chu trình đó, khách hàng và người tiêu dùng có vai trò là đại diện cho thị trường, quyết định giá trị thặng dư của xã hội thuộc về ai. Ở đó mức thụ hưởng về lợi nhuận của mỗi nhà kinh doanh sẽ tỷ lệ thuận với năng lực của bản thân họ trong việc đáp ứng nhu cầu của khách hàng, người tiêu dùng trong xã hội.
Hình ảnh cạnh tranh được minh họa bằng quan hệ tay ba giữa các doanh nghiệp với nhau và với khách hàng. Các doanh nghiệp đua nhau lấy lòng khách hàng. Khách hàng là người có quyền lựa chọn người sẽ cung ứng các sản phẩm hoặc dịch vụ cho mình. Quan hệ này cũng sẽ được mô tả tương tự khi các doanh nghiệp cùng nhau tranh giành một nguồn nguyên liệu.
Hiện tượng tranh đua như vậy được kinh tế học gọi là cạnh tranh trong thị trường. Từng thủ đoạn được sử dụng để ganh đua được gọi là hành vi cạnh tranh của doanh nghiệp. Kết quả của cạnh tranh làm cho người chiến thắng mở rộng được thị phần và tăng lợi nhuận, làm cho kẻ thua cuộc chịu mất khách hàng và phải rời khỏi thị trường [29, tr. Thứ ba, mục đích của các doanh nghiệp tham gia cạnh tranh là cùng tranh giành thị trường mua hoặc bán sản phẩm [29].
Với sự giục giã của lợi nhuận, nhà kinh doanh khi tham gia vào thị trường luôn ganh đua để có thể tranh giành các cơ hội tốt nhất nhằm mở rộng thị trường. Với sự giúp đỡ của người tiêu dùng, thị trường sẽ chọn ra người thắng cuộc và trao cho họ lợi ích mà họ mong muốn. Cạnh tranh chỉ xảy ra giữa các doanh nghiệp có chung lợi ích tiềm năng về nguồn nguyên liệu đầu vào hay còn gọi là cạnh tranh mua, hoặc về thị trường đầu ra hay còn gọi cạnh tranh bán. Việc có cùng chung lợi ích để tranh giành làm cho các doanh nghiệp trở thành đối thủ của nhau.
Lý thuyết cạnh tranh xác định sự tồn tại của cạnh tranh giữa các doanh nghiệp theo hướng xác định sự tồn tại của thị trường liên quan đối với các doanh nghiệp. Việc có cùng một thị trường liên quan làm cho các doanh nghiệp có cùng mục đích kinh doanh và trở thành đối thủ cạnh tranh của nhau [29, tr. Mục đích lợi nhuận và chiếm lĩnh thị trường phản ánh bản chất kinh tế của hiện tượng cạnh tranh. Từ đó có thể phân biệt cạnh tranh với các hiện tượng xã hội khác có cùng biểu hiện ganh đua như thi đấu thể thao hay các cuộc thi đua để tranh 11 z dành danh hiệu khác trong đời sống kinh tế - xã hội.
Các doanh nghiệp tham gia vào quá trình cạnh tranh luôn nhắm đến chiếm lĩnh thị trường, khách hàng và các yếu tố kinh tế của thị trường. Mối quan hệ giữa các doanh nghiệp cạnh tranh nhau trên thương trường luôn đưa đến kết quả bàn tay vô hình của thị trường sẽ lấy lại phần thị trường, lấy lại các yếu tố thị trường như vốn, nguyên vật liệu, lao động… của người yếu thế và kinh doanh kém hiệu quả hơn để trao cho những doanh nghiệp có khả năng sử dụng hiệu quả hơn. Như thế, sẽ có kẻ mất và người được trong cuộc cạnh tranh.