Chương 1: Cơ sở lí thuyết. Chương 2: Thiết kế một số Hoạt động trải nghiệm trong dạy học Toán 9. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM Mục tiêu của chương Trong chương này chúng tôi trình bày một số khái niệm cơ bản về hoạt động trải nghiệm, các trình tự thiết kế và tiêu chí đánh giá của một hoạt động trải nghiệm.
Đây là tư liệu giúp các GV có thể hiểu rõ về bản chất cũng như ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm trong giảng dạy qua đó GV có thể xây dựng, thiết kế các bài học mang yếu tố trải nghiệm góp phần làm cho quá trình truyền đạt tri thức được thuận lợi hơn tạo hứng thú cho HS và phát huy được tính tích cực chủ động của HS. Cơ sở lý thuyết Trong Chương trình giáo dục phổ thông môn Toán ngày 26/12/2018 có đề cập đến một khái niệm mới là “Hoạt động trải nghiệm”. Vậy hoạt động trải nghiệm là gì và có ý nghĩa như thế nào trong hoạt động giảng dạy truyền thụ tri thức? Chúng ta cùng nhau tìm hiểu. Khái niệm Hoạt động trải nghiệm Theo Chương trình tổng thể GDPT- Chương trình tổng thể của Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2018 đã đưa ra khái niệm HĐTN như sau: “Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục do nhà giáo dục định hướng, thiết kế và hướng dẫn thực hiện, tạo cơ hội cho HS tiếp cận thực tế, thể hiện các cảm xúc tích cực, khai thác những kinh nghiệm đã có và huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng của các môn học khác nhau để thực hiện những nhiệm vụ được giao hoặc giải quyết những vấn đề của thực tiễn đời sống nhà trường, gia đình, xã hội phù hợp với lứa tuổi; thông qua đó, chuyển hóa những kinh nghiệm đã trải qua thành tri thức mới, kĩ năng mới góp phần phát huy tiềm năng sáng tạo và khả năng thích ứng với cuộc sống, môi trường và nghề nghiệp tương lai”.
Đặc điểm của Hoạt động trải nghiệm 1. HĐTN có nội dung rất đa dạng và mang tính tích hợp, phân hóa cao Nội dung của HĐTN là tổng hợp kiến thức, kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập và giáo dục như: giáo dục đạo đức, giáo dục trí tuệ, giáo dục kĩ năng sống…, từ đó góp phần hình thành các năng lực cơ bản cho HS như năng lực tính 11 toán, năng lực giải quyết tình huống, năng lực giao tiếp … Nội dung giáo dục của HĐTN thiết thực và gần gũi với cuộc sống thực tế, đáp ứng được nhu cầu hoạt động của HS, giúp các em vận dụng những hiểu biết của mình vào trong thực tiễn cuộc sống một cách dễ dàng, thuận lợi. HĐTN có thể thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau HĐTN có nội dung đa dạng và mang tính phân hóa cao do vậy tùy theo nội dung yêu cầu của bài học GV sẽ lựa chọn các hình thức thực hiện phù hợp như: thảo luận nhóm, tổ chức trò chơi, hoạt động thực hành ngoài trời,… để HS phát huy sự năng động, tích cực của mình và nắm bắt được ý nghĩa, nội dung cốt lõi của bài học. Hình thức tổ chức HĐTN đa dạng phong phú, mỗi hình thức hoạt động đều có ưu và nhược điểm khau nhau nên đòi hỏi người GV phải linh hoạt trong cách lựa chọn.
Cần căn cứ vào bản thiết kế và điều kiện thực tế của nhà trường, lớp học, địa phương….để có thể lựa chọn chính xác hình thức hoạt động. HĐTN có sự tham gia phối hợp của nhiều lực lượng giáo dục HĐTN có thể được tổ chức dưới một hay nhiều hình thức khác nhau. Ứng với mỗi hình thức hoạt động thì cần phải có sự kết hợp, tham gia hỗ trợ của các lực lượng giáo dục như GV chủ nhiệm, GV bộ môn, Phụ trách Đội, Ban Giám hiệu nhà trường, tổ chức xã hội, địa phương….Thiết nghĩ, với sự hỗ trợ đắc lực từ các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường sẽ góp phần thực hiện thành công HĐTN. HĐTN giúp học sinh học tập những kinh nghiệm thông qua trải nghiệm HĐTN là một “hệ sinh thái” đa dạng, liên hệ thực tế, đòi hỏi HS phải vận dụng, tổng hợp các kiến thức, kỹ năng đã học được ở tất cả các lĩnh vực khác nhau để thực hiện.
Do đó, sẽ thúc đẩy các em luôn luôn phải học tập, tích lũy kiến thức, tạo hứng thứ và niềm say mê trong học tập đối với HS. Hơn nữa HĐTN giúp học sinh phát huy tính tích cực, chủ động chiếm lĩnh tri thức thông qua kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng giao tiếp, thuyết phục người khác, tư duy mở rộng…. tìm ra hướng giải quyết vấn đề. Qua việc tự “khám phá”, tự tìm tòi HS sẽ học hỏi, đúc kết được những kinh nghiệm quý báu cho bản thân.
Vai trò của hoạt động trải nghiệm Học tập thông qua hoạt động trải nghiệm đóng vai trò thực sự quan trọng vì qua những trải nghiệm này, HS được rèn luyện cách đối mặt, giải quyết các vấn đề trong thực tế đời sống, những điều mà các em không thể được trải nghiệm ở mô hình trường lớp truyền thống bởi “Thế giới mà chúng ta được học khi ngồi trong lớp khác rất nhiều so với thế giới bên ngoài” theo David Wall, Tổng phụ trách các hoạt động trải nghiệm khám phá, Tổ chức Giáo dục Quốc tế Nord Anglia (NAE). Ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm Hoạt động trải nghiệm là các hoạt động giáo dục thực tiễn được tiến hành song song với hoạt động dạy học trong nhà trường phổ thông. HĐTN là một bộ phận của quá trình giáo dục, được tổ chức ngoài giờ học các môn văn hóa ở trên lớp và có mối quan hệ bổ sung, hỗ trợ cho hoạt động dạy học. Thông qua các hoạt động thực hành, những việc làm cụ thể và các hành động của học sinh, HĐTN là các HĐGD có mục đích, có tổ chức được thực hiện trong hoặc ngoài nhà trường nhằm phát triển, nâng cao các tố chất và tiềm năng của bản thân HS, nuôi dưỡng ý thức sống tự lập, đồng thời quan tâm, chia sẻ tới những người xung quanh.
Thông qua việc tham gia vào các HĐTN, HS được phát huy vai trò chủ thể, tính tích cực, chủ động, tự giác và sáng tạo của bản thân. Các em được chủ động tham gia vào tất cả các khâu của quá trình hoạt động: từ thiết kế hoạt động đến chuẩn bị, thực hiện và đánh giá kết quả hoạt động phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và khả năng của bản thân. Các em được trải nghiệm, được bày tỏ quan điểm, ý tưởng, được đánh giá và lựa chọn ý tưởng hoạt động, được thể hiện, tự khẳng định bản thân, được tự đánh giá và đánh giá kết quả hoạt động của bản thân, của nhóm mình và của bạn bè,…Từ đó, hình thành và phát triển cho các em những giá trị sống và các năng lực cần thiết. HĐTN về cơ bản mang tính chất của hoạt động tập thể trên tinh thần tự chủ, với sự nỗ lực giáo dục nhằm phát triển khả năng sáng tạo và cá tính riêng của mỗi cá nhân trong tập thể.
Việc triển khai các hoạt động trải nghiệm trong giảng dạy góp phần phát triển phẩm chất và năng lực tích cực của học sinh là mang ý nghĩa to lớn. Giúp các em cảm thấy tự tin hơn, tích cực tham gia vào hoạt động của nhà trường của lớp, được bày tỏ 13 ý kiến, tăng cường vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết các vấn đề trong học tập và cuộc sống, đưa lý thuyết vào thực tiễn. Qua đó, đã góp phần thúc đẩy mạnh mẽ phong trào đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho HS. Các bước tổ chức một hoạt động trải nghiệm Dựa vào đặc điểm của HĐTN và mô hình trải nghiệm của các nhà nghiên cứu, điển hình là Kolb.
Nhiều tác giả đã đề xuất các bước tổ chức HĐTN nhằm giúp HS hứng thú và học tập tốt hơn: Trong bài viết của các tác giả (Bùi Thị Thanh Thủy và Vũ Quốc Khánh, 2017) đã trình bày 8 bước thiết kế HĐTN: Bước 1: Xác định nhu cầu và đối tượng tổ chức HĐTN Bước 2: Đặt tên cho HĐTN Bước 3: Xác định mục tiêu của HĐTN Bước 4: Xác định nội dung và phương pháp, phương tiện, hình thức của HĐTN Bước 5: Lập kế hoạch Bước 6: Thiết kế chi tiết hoạt động trên giấy Bước 7: Kiểm tra, điều chỉnh và hoàn thiện chương trình HĐTN Bước 8: Đánh giá và lưu trữ kết quả HĐTN Các bước thiết kế một HĐTN được các tác giả trình bày rất cụ thể và chi tiết. Tuy nhiên, việc thiết kế chưa nêu bậc được ý nghĩa của các tri thức được sử dụng trong HĐTN, sự mở rộng, nâng cao kiến thức chưa được đề cập rõ trong các bước. Do đó, chúng tôi tiến hành nghiên cứu lại 8 bước thiết kế HĐTN của tác giả, kết hợp cơ sở lý thuyết và thực tiễn dạy học trải nghiệm ở trường THCS từ đó chúng tôi nhận thấy: HĐTN thường được tổ chức dưới hình thức hoạt động tập thể nhưng mục tiêu chính là phát triển tư duy, nhận thức theo hướng “cá nhân hóa”: mỗi học sinh sẽ có tư duy và nhận thức khác nhau về một vấn đề từ đó đưa ra những cách giải quyết khác nhau, mỗi học sinh tự rút ra nhận xét và tích lũy những kinh nghiệm từ hoạt động mà mình trải nghiệm. Chúng tôi tiến hành thiết kế quy trình tổ chức dạy và học trải nghiệm.
Qua quy trình này giúp tạo ra những kịch bản dạy học tối ưu nhất về kiến thức, kĩ năng và thái độ giúp học sinh có thể phát triển được những kỹ năng cần thiết 14 cho bản thân. Cụ thể người tổ chức hoạt động phải đảm bảo theo trình tự các bước thực hiện sau: Các bước tổ chức HĐTN Bước 1 Bước 2 Bước 3 Bước 4 Bước 5 Chọn nội Thiết kế nội Tổ chức Nhận xét, Củng cố và dung thiết kế dung HĐTN HĐTN đánh giá mở rộng HĐTN Sơ đồ 1. Các bước tổ chức HĐTN Những bước trong quy trình thiết kế đều liên kết chặt chẽ với nhau đảm bảo cho học sinh tiếp thu và trải nghiệm hoạt động một cách hiệu quả nhất, hình thành phẩm chất và năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh. Cụ thể từng bước thực hiện như sau: Bước 1: Chọn nội dung thiết kế HĐTN Nhà tổ chức giáo dục căn cứ vào nội dung tổng thể của chương trình và cấp học lựa chọn ra những tri thức phù hợp để có thể thiết kế hoạt động.