Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG THƠ NÓI CHUNG VÀ THƠ TRẺ THÁI NGUYÊN NÓI RIÊNG 1. Thế giới nghệ thuật 1. Khái niệm Nghệ thuật là một sản phẩm thẩm mĩ độc đáo phản ánh ý thức xã hội, đồng thời là sự bày tỏ thái độ của người sáng tạo trước đời sống hiện thực, thế giới thực tại. Tuy nhiên, đó lại là một sản phẩm được sáng tạo theo quy luật của cái đẹp và hướng đến khát vọng chân, thiện, mĩ nên thế giới trong tác phẩm nghệ thuật không đơn thuần là sự phản ánh thế giới hiện thực mà là một thế giới được sáng tạo theo những nguyên tắc riêng.
Thế giới nghệ thuật là thuật ngữ được sử dụng phổ biến trong sáng tạo nghệ thuật. Nói đến tác phẩm nghệ thuật không thể không nói đến thế giới nghệ thuật được thể hiện trong tác phẩm đó. Đã có nhiều định nghĩa khác nhau về thế giới nghệ thuật ở những phạm vi rộng, hẹp khác nhau của nội hàm khái niệm. Chúng tôi có thể điểm lại một số định nghĩa tiêu biểu.
Các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa thế giới nghệ thuật là “khái niệm chỉ tính chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật (một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, sáng tác của tác giả, một trào lưu). Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh rằng sáng tác nghệ thuật là một thế giới riêng được sáng tạo ra theo các nguyên tắc tư tưởng, khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lí của con người, mặc dù nó phản ánh các thế giới ấy. Thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng, có quy luật tâm lí riêng, có quan hệ xã hội riêng, quan niệm đạo đức, thang bậc giá trị riêng,. chỉ xuất hiện một cách ước lệ trong sáng tác nghệ thuật” [27, tr.
7 c Trong cuốn Lí luận văn học tập 2 (Trần Đình Sử chủ biên), khẳng định: “Gọi bằng thế giới nghệ thuật bởi vì đó là cấu tạo đặc biệt, có sự thống nhất không tách rời, vừa có sự phản ánh thực tại, vừa có sự tưởng tượng sáng tạo của tác giả, có sự khúc xạ thế giới bên trong của nhà văn. Thế giới này chỉ có trong tác phẩm và trong tưởng tượng nghệ thuật… Thế giới nghệ thuật là thế giới tư tưởng, thế giới thẩm mỹ, thế giới tinh thần của con người” [53, tr. Rõ ràng, thế giới nghệ thuật là một thế giới đặc biệt, nó có thể phản ánh hiện thực nhưng không phải là thế giới hiện thực, nó là thế giới tồn tại trong mỗi tác phẩm văn học. Khi đọc một tác phẩm văn học cũng là bước vào một thế giới nghệ thuật mà nhà văn, nhà thơ đã xây dựng, trong đó chưa đựng bao buồn vui, bao tâm tư, bao suy ngẫm, bao cảm xúc sống động.
Chính vì thế giới nghệ thuật là linh hồn, là bầu khí quyển bao trùm, là không gian cho mọi sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ nên khám phá thế giới nghệ thuật trong tác phẩm cũng là tìm hiểu những quan niệm của tác giả về thế giới, về cuộc đời, khám phá chiều sâu trong tâm hồn người nghệ sĩ. Khám phá thế giới nghệ thuật trong tác phẩm còn mở ra vô vàn điều thú vị về nhà thơ và phong cách nghệ thuật của nhà thơ đó. Có thể nói, “Một thế giới nghệ thuật nhất định với tư cách là hệ thống không chỉ đặc trưng cho tác phẩm đó, mà còn đặc trưng cho cả nhà văn nói chung… Nghiên cứu cấu trúc của thế giới nghệ thuật vừa cho ta hiểu hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm, quan niệm của tác giả về thế giới, vừa có thể khám phá thế giới bên trong ẩn kín của nhà văn, cái thế giới chi phối sự hình thành phong cách nghệ thuật” [53, tr. Từ những định nghĩa trên có thể thấy rằng, thế giới nghệ thuật là một phạm trù rất quan trọng của sáng tạo nghệ thuật.
Trên cơ sở tiếp thu, kế thừa những nghiên cứu đã có, để tiện cho quá trình nghiên cứu, trong khuôn khổ luận văn này, chúng tôi đưa ra cách hiểu của mình thế giới nghệ thuật như sau: Thế giới nghệ thuật trong tác phẩm văn học là thế giới được xây dựng trên những nguyên tắc tư tưởng, thẩm mĩ nhất định. Nó là một chỉnh thể của 8 c sáng tạo nghệ thuật, phản ánh những quan niệm của người nghệ sĩ về thế giới, đồng thời thể hiện chiều sâu cảm xúc trong tâm hồn người viết. Thế giới nghệ thuật là một chỉnh thể của sáng tạo nghệ thuật, bao gồm những thành tố được cấu trúc theo những quy tắc thống nhất, là thế giới xuất hiện một cách ước lệ trong tác phẩm nghệ thuật. Thơ trữ tình là thể loại văn học bộc lộ trực tiếp thế giới cảm xúc với những trạng thái tình cảm, những suy tư, nỗi niềm trăn trở của nhà thơ hoặc của nhân vật trữ tình trước những vấn đề, các hiện tượng trong cuộc sống.
Thơ là tiếng hát của tâm hồn, nơi phản ánh những biểu hiện phức tạp và sâu sắc trong thế giới nội tâm của người nghệ sĩ. Chính vì vậy, thế giới nghệ thuật trong thơ trữ tình vừa mang những đặc điểm chung của thế giới nghệ thuật trong tác phẩm văn học nói chung, vừa có những đặc điểm riêng biệt. Đó là kết quả của quá trình “nội cảm hóa thế giới khách quan”, khi người nghệ sĩ biến những cảm xúc, tình cảm thẩm mĩ, cách khám phá và cắt nghĩa thế giới khách quan phản ánh vào các hình tượng nghệ thuật, các phương diện của thế giới nghệ thuật. Có thể nói, thế giới nghệ thuật trong thơ trữ tình là sự thống nhất giữa các yếu tố là kết quả của quá trình tư duy đặc biệt đó.
Mặc dù thế giới nghệ thuật bao gồm rất nhiều phương diện nhưng trong khuôn khổ luận văn này, chúng tôi nghiên cứu thế giới nghệ thuật trong sáng tác của các nhà thơ trẻ Thái Nguyên tiêu biểu trên các phương diện tiêu biểu là sự biểu hiện của thế giới nghệ thuật trong việc phản ánh cuộc sống xã hội đa chiều, sự biểu hiện của thế giới nghệ thuật trong việc đi sâu vào cái tôi cá nhân con người và sự biểu hiện của thế giới nghệ thuật qua ngôn ngữ, không gian, thời gian nghệ thuật. Nghệ thuật thể hiện cái tôi trữ tình trong thơ trẻ Thái Nguyên thế kỉ XXI 1. Khái niệm cái tôi trữ tình Cái tôi là sự khẳng định bản thân, khẳng định cá tính, bản chất vốn có của mỗi con người. Đó là khái niệm đánh dấu ý thức của con người về bản thể tồn tại của chính mình.
Trong cuốn Thơ và mấy vấn đề trong thơ Việt Nam hiện 9 c đại, Hà Minh Đức khẳng định: “Sáng tác thơ ca là một nhu cầu tự biểu hiện, một sự thôi thúc tự bên trong nhiều khi mãnh liệt, dồn dập do sự tác động của đời sống gây nên. Trong thơ, vấn đề chủ thể, cái tôi trữ tình có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng” [21, tr. Cái tôi trữ tình trong thơ là sự thể hiện một cách nhận thức, sự cảm nhận về thế giới thông qua các hình tượng của cái tôi trữ tình trong tác phẩm. Qua hình tượng cái tôi trữ tình, một thế giới độc đáo qua cảm nhận của nhà thơ được gửi đến người đọc.
Từ cái tôi của nhà thơ đến cái tôi trữ tình trong tác phẩm thơ ca là một quá trình. Những cung bậc cảm xúc được thể hiện trong thơ vừa gắn liền với hiện thực đời sống, nhưng sâu xa hơn là tiếng nói của chính trái tim và tâm hồn người nghệ sĩ. “Sự thống nhất giữa cuộc đời nhà thơ với cái tôi trữ tình trong sáng tác là một hiện tượng khá phổ biến với thơ… Tuy nhiên một vấn đề quan trọng cần quan tâm là không thể đồng nhất cái tôi của nhà thơ trong đời sống với cái tôi trữ tình trong tác phẩm” [21, tr. Mặc dù không đồng nhất nhưng cái tôi nhà thơ thống nhất với cái tôi trữ tình trong tác phẩm.
Bởi lẽ, từ cái tôi nhà thơ đến cái tôi trữ tình trong tác phẩm về căn bản vẫn là con người ấy, tâm hồn ấy; có thể ở từng giai đoạn, từng thời điểm khác nhau trong hành trình sáng tác, cái tôi trữ tình được biểu hiện dưới những hình thức khác nhau nhưng vẫn là sự thống nhất trong một chủ thể sáng tạo. Và chính nhà thơ – con người ấy, tâm hồn ấy – là cơ sở sáng tạo của thơ ca. Khi đi vào tác phẩm, từ cái tôi của nhà thơ đến cái tôi trữ tình là một quá trình nâng cao hơn, qua trái tim đầy suy tư và trăn trở của nhà thơ để biểu hiện dưới những hình thức phong phú, mang chiều sâu trong tác phẩm. Cái tôi trữ tình có liên hệ chặt chẽ với cái tôi nhà thơ, nhưng từ cái tôi nhà thơ đến cái tôi trữ tình trong tác phẩm là cả một quá trình với sự chi phối của nhiều yếu tố.
Cái tôi trữ tình trong thơ nhiều khi vượt ra khỏi cái tôi của nhà thơ, thậm chí có một đời sống riêng độc lập tương đối với chủ thể sáng tạo nghệ thuật sản sinh ra nó. 10 c Trong sáng tác của các nhà thơ trẻ Thái Nguyên tiêu biểu như Phạm Văn Vũ, Dương Thu Hằng, Vũ Thị Tú Anh, Nguyễn Nhật Huy, Trần Thị Nhung, Doãn Long, Hoàng Thị Hiền… mỗi nhà thơ lựa chọn cho mình một hướng đi riêng, một cách thể hiện cá tính và cái tôi trữ tình độc đáo trong thơ. Cái tôi trữ tình trong thơ nói chung Sáng tác thơ ca trước hết là một nhu cầu tự biểu hiện, một sự thôi thúc mãnh liệt từ bên trong khiến mọi cảm xúc bộc lộ thành ý thơ. Cái tôi trữ tình là một vấn đề quan trọng trong thơ ca.
Cái tôi trữ tình của mỗi nhà thơ có sự gắn bó mật thiết với cuộc đời tác giả: “Những cung bậc tình cảm của nhà thơ dù là một niềm vui hồ hởi hay một nỗi buồn sâu lắng thiết tha, dù kéo dài triền miên trĩu nặng tâm hồn hay thoáng qua trong giây lát đều gắn liền với một cái gì của đời sống bên ngoài, nhưng sâu xa hơn là tiếng nói thầm kín của trái tim và tâm hồn người nghệ sĩ” [21, tr. Có thể nói, giữa cuộc đời riêng của mỗi nhà thơ và sáng tác thơ ca có mối quan hệ gắn bó sâu sắc. Thơ là nơi in đậm dấu ấn cảm xúc, dấu ấn từ cuộc đời riêng của mỗi nhà thơ trong sáng tác. Cái tôi trữ tình trong thơ có thể được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, có khi trực tiếp, có khi gián tiếp.