CHƯƠNG 1 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU DE TÀI 1. Tình hình nghiên cứu trong nước Trong những năm gần đây, liên quan đến đề tài của Luận án có một số nghị quyết của Đảng, công trình khoa học, sách tham khảo, bai bao đã công bó. Nghiên cứu sinh sẽ nêu tóm tắt lại một số nghị quyết, công trình, sách tham khảo, bài báo có liên quan đến đề tài. a) Nhóm các quan điểm chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam có tính định hướng cho việc nghiên cứu đề tài - Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa VII) về Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trọng tâm là cải cách một bước nên hành chính, đã khang định: “Phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước có tiến bộ, tạo tiền đề cho việc kiện toàn, phát huy vai trò và hiệu lực quản lý của Nhà nước.
Việc thành lập đảng đoàn, ban cán sự Đảng góp phan tăng cường sự lãnh đạo của Dang trong các cơ quan nhà nước” [30, tr46] , trong đó có Quốc hội. Đánh giá phương thức lãnh đạo của Dang “sự lãnh đạo của Đảng chưa được tăng cường đúng mức, chưa có quy chế rõ ràng bảo đảm cho việc kiện toàn va phát huy lại hiệu lực của bộ máy nhà nước. Tình trạng tô chức đảng bao biện làm thay, can thiệp sâu vào những công việc thuộc chức năng điều hành của Nhà nước vẫn còn tôn tại” [29, tr47]. Nghị quyết đã khẳng định: “Tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước phải gắn liền và dựa trên cơ sở đổi mới và chỉnh đốn Dang, bao gồm đổi mới nội dung và phương thức lãnh đạo của Dang.Dang lãnh đạo thông qua đảng bộ, dang ủy, đảng đoàn, ban can sự, qua đảng viên hoạt động ở cơ quan nhà nước” [29, tr50 - 51].
“Đảng đoàn Quốc hội có trách nhiệm lãnh đạo mọi hoạt động của Quốc hội theo đúng đường lối chính sách của Đảng, truyền đạt cho các đảng viên là đại biêu Quốc hội những quan điểm chỉ đạo của Bộ Chính trị, thuyết phục vận động các đại biểu Quốc hội ngoài Đảng theo đường lối quan điểm của Đảng. Đối với những vẫn đề đã có phương hướng của Bộ Chính trị nhưng còn nhiều ý kiến khác nhau, Đảng đoàn Quốc hội báo cáo xin ý kiến Bộ Chính trị” [29, tr65-66]. - Nghị quyết Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa VII về Một số vấn đề về tổ chức, bộ máy của hệ thống chính trị và tiền lương, trợ cấp xã hội thuộc ngân sách nhà nước nêu rõ: “Đảng đoàn Quốc hội chỉ đạo việc quy định những biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả làm việc của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội, nâng cao trách nhiệm và hiệu quả hoạt động của các đại biểu Quốc hội; đổi mới quy trình chuẩn bị và thông qua các dự án luật tại kỳ họp Quốc hội.sắp xếp bộ máy giúp việc của Quốc hội theo hướng tinh giản về đầu mối, tăng cường cán bộ chuyên môn, nghiệp vu có trình độ cao. Tổ chức việc nghiên cứu sửa đôi, bổ sung một số vấn đề về tô chức, bộ máy các cơ quan nhà nước liên quan đến Hiến pháp năm 1992 và các Luật tô chức các cơ quan nhà nước [30, tr88-89].
- Báo cáo của Bộ Chính trị tại Hội nghị lần thứ chín Ban Chấp hành Trung ương (khóa IX) có nêu: “Tiếp tục hoàn thiện cơ chế Đảng lãnh đạo Quốc hội. hoàn thiện quy chế để làm rõ và phát huy vai trò, trách nhiệm của đại biểu Quốc hội chuyên trách, nâng cao năng lực, bản lĩnh của các đại biểu Quốc hội” [32, tr128]. - Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa IX) tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X về nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến dau của Dang, phát huy sức mạnh của toàn dân tộc, đây mạnh toàn diện công cuộc đôi mới, sớm đưa nước ta ra khỏi tình trạng kém phát triển đã nêu đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước: “đổi mới phương thức lãnh đạo của Dang, trong đó tập trung đổi mới phương thức lãnh dao của Đảng đối với Nhà nước. Đảng lãnh đạo Nhà nước bằng đường lối, quan điểm, các nghị quyết; lãnh đạo thé chế hóa, cụ thé hóa thành hiến pháp, pháp luật; bố trí đúng cán bộ và thường xuyên kiểm tra việc tổ chức thực hiện.
Đảng lãnh đạo nhưng không bao biện làm thay Nhà nước; trai lại, phát huy mạnh mẽ vai trò chủ động, sáng tạo của Nhà nước trong quản lý đất nước, xã hội [24, tr5 1-52]. - Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa IX) về công tác xây dựng Đảng tại Đại hội Đại biêu toàn quôc lân thứ X của Đảng nêu: “việc đôi mới phương thức lãnh đạo của Đảng còn chậm và lúng túng. Chậm nghiên cứu và ban hành những quy định cụ thé về phương thức lãnh đạo Nhà nước” [24, tr272-273]. “Trong các nguyên nhân trong việc chậm đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng, có nguyên nhân khách quan, có nguyên nhân chủ quan là do chậm đổi mới tư duy về công tác xây dựng Dang trong điều kiện mới” [24, tr275].
“Van đề quyết định trong đổi mới phương thức lãnh đạo của Dang là thực hiện đúng nguyên tắc tập trung dân chủ, thực hành và mở rộng dân chủ trong tổ chức và hoạt động của Đảng” [24, tr306]. Đảng lãnh dao Nhà nước bằng cương lĩnh, đường lối, quan điểm, chủ trương, các nghị quyết, nguyên tắc giải quyết các vấn đề lớn, có ý nghĩa chính trị quan trọng, phát huy mạnh mẽ vai trò chủ động, sáng tạo và tinh thần trách nhiệm của Nhà nước trong quản lý đất nước, xã hội theo pháp luật [24, tr307]. “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước trong việc thể chế hóa, cụ thể hóa đường lối, quan điểm, chủ trương, chính sách lớn của Đảng thành Hiến pháp, pháp luật. Đảng lãnh đạo nhưng không làm thay Nhà nước và các tô chức trong hệ thống chính trị.
Đề phòng và khắc phục khuynh hướng tô chức đảng buông lỏng sự lãnh đạo hoặc bao biện làm thay cũng như khuynh hướng các cơ quan nhà nước thụ động, né tránh trách nhiệm, việc gì cũng xin ý kiến cấp ủy Đảng .Đảng kết hợp chặt chẽ việc lãnh đạo và kiểm tra bộ máy nhà nước thông qua tô chức đảng và cá nhân đảng viên hoạt động trong cơ quan nhà nước. Đối với Quốc hội, xây dựng cơ chế, quy chế cụ thê giải quyết tốt hơn mối quan hệ giữa vai trò lãnh đạo về quan điểm, phương hướng, chủ trương, nguyên tắc, giải pháp lớn của Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư (đối với những vấn đề kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng, đối ngoại trọng đại của đất nước) với thầm quyền quyền định của Quốc hội” [24, tr 307-308]. b) Một số dé tài khoa học - Cơ sở lý luận và thực tiễn về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân, Đề tài KX.01 trong Chương trình KX 04 giai đoạn 2001 — 2005 do GS,VS. Nguyễn Duy Qúy làm Chủ nhiệm.
Đây là đề tài khoa học trong Chương trình khoa học cấp nhà nước. Công trình nghiên cứu đã đề cập cơ sở lý luận và thực tiễn về nhà nước pháp quyên xã hội chủ 8 nghĩa của dân, do dân, vì dân; nêu ra những đặc trưng về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; nêu khái quát về phương thức lãnh đạo của Đảng trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; nhận định việc đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng phải đồng bộ với đôi mới hệ thống chính trị, đôi mới kinh tế, khâu mau chốt là tập trung đổi mới phương thức lãnh dao của Đảng đối với Nhà nước ở cấp Trung ương và chính quyền ở cấp địa phương: hoàn thiện quy trình, quy chế làm việc của các câp uỷ đảng; nêu ra ý nghĩa nguôn gôc của nhà nước của dân, do dân và vì dân. Trong đề tài này nghiên cứu chung về nhà nước ta chứ không nghiên cứu riêng biệt về phương thức lãnh đạo của Đảng. Khi đề cập đến phương thức lãnh đạo là chung đối với Nhà nước, không đề cập cụ thé phương thức lãnh dao của Dang đối với Quốc hội, chưa làm rõ phương thức lãnh đạo cụ thé của Đảng đối với Quốc hội.
Chưa có sự gắn kết giữa nội dung và phương thức lãnh đạo của Đảng với các đặc trưng của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; chưa đề cập đến việc thé chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội. - Đề tài Đảng Cộng sản - chủ thể quản lý xã hội trong điều kiện cơ chế thị trường ở nước ta hiện nay, Đề tài cấp nhà nước QX - 96.10, do Trần Ngọc Liêu chủ trì đề tài (TS. Nguyễn Hàm Giá, NCS. Đinh Hữu Phí phối hợp).
Kết quả nghiên cứu dé tài này đã chỉ ra Dang Cộng sản là chủ thé lãnh đạo Nhà nước và xã hội. Đảng Cộng sản lãnh đạo hệ thong chinh tri nhung nam trong hé thong chính tri. Nội dung lãnh đạo của Đảng ở các tổ chức và cơ quan khác nhau, đi đôi với các phương thức lãnh đạo khác nhau gắn liền với các yéu tố khác như yếu tố chính trị, yếu tố kinh tế, yếu tố xã hội; phụ thuộc vào thé chế chính tri, thé chế nhà nước, trình độ dân trí và dân chủ hóa đời sống xã hội. Phương thức lãnh đạo của đảng được xem xét trên 2 khía cạnh: công cụ được Đảng sử dụng trong lãnh đạo và hình thức, phương pháp lãnh đạo của Đảng.
Phương thức lãnh đạo gan bó mật thiết với nội dung lãnh đạo của Đảng đối với từng cơ quan, tô chức. c) Một số công trình chuyên khảo - Xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân của TS. Nguyễn Trọng Thúc (2005), NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội. Công trình khoa học nêu trên đã đề cập về nhà nước pháp quyền nói chung và nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam nói riêng; đưa ra những đặc điểm và đặc trưng nhà nước pháp quyền; nêu được tính tat yếu, vai trò, nội dung, phương thức lãnh đạo của Đảng trong điều kiện xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Coi sự lãnh đạo của Dang là một trong những đặc trưng của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam. Sự lãnh đạo của Đảng không chỉ ở sự định hướng về đường lối, chủ trương chính sách mà còn định hướng cho việc ứng phó với những tình huống, những sự kiện hệ trọng về chính trị đối nội và đối ngoại [110, tr176].