Mở đầu - Phần nội dung gồm 3 chƣơng: 6 + Chƣơng 1. Nhận thức chung về Thẩm quyền điều tra của Cơ Quan điều tra trong Quân đội nhân dân + Chƣơng 2. Quy định của pháp luật hiện hành về thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân + Chƣơng 3. Thực tiễn áp dụng pháp luật về thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân và những định hƣớng hoàn thiện - Kết luận - Danh mục tài liệu tham khảo 7 CHƢƠNG 1.
NHẬN THỨC CHUNG VỀ THẨM QUYỀN ĐIỀU TRA CỦA CƠ QUAN ĐIỀU TRA TRONG QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN 1. Khái niệm thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân 1. Định nghĩa thẩm quyền điều tra Điều tra là một giai đoạn rất quan trọng trong Tố tụng hình sự trong đó cơ quan có thẩm quyền áp dụng mọi biện pháp để xác định tội phạm và ngƣời thực hiện hành vi phạm tội để giải quyết vụ án. Kết quả điều tra là cơ sở để Viện kiểm sát truy tố bị can trƣớc Tòa án hoặc đình chỉ vụ án.
Vì vậy để hoạt động điều tra trở nên nhanh chóng và chính xác thì cần có những cơ quan có thẩm quyền chuyên trách về điều tra trong Tố tụng hình sự. Do đó, đặt ra trong thực tiễn là có TQĐT trong Tố tụng hình sự. Trong hệ thống các CQĐT của Nhà nƣớc ta gồm có CQĐT trong CAND, CQĐT trong QĐND, CQĐT trong VKSND tối cao và một số Cơ quan khác đƣợc giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trong CAND và trong QĐND. Theo từ điển Tiếng Việt, “Thẩm quyền” là quyền xem xét để kết luận và định đoạt một vấn đề theo quy định của pháp luật (nhƣ thẩm quyền xét xử của Tòa án).
Do vậy, có thể hiểu theo nghĩa rộng hơn thì “Thẩm quyền” là quyền đƣợc thực hiện những hành vi và ra quyết định pháp lý nhất định của chủ thể theo quy định của pháp luật. Nói cách khác thẩm quyền là quyền hạn của một cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân đƣợc Nhà nƣớc giao làm một việc hoặc một loại công việc mà pháp luật cho phép, phạm vi đó chúng tôi gọi là thẩm quyền. Trong lĩnh vực Tố tụng hình sự, sự phân định thẩm quyền đƣợc thiết lập giữa các cơ quan tố tụng và ngƣời tiến hành tố tụng. Từ góc độ tố tụng hình sự thì thẩm quyền đƣợc hiểu là tổng hợp các quyền và nghĩa vụ thực hiện các hành vi tố tụng và ra quyết định tố tụng của cơ quan, tổ chức, cá nhân mà đƣợc pháp luật tố tụng hình sự cho phép.
Theo từ điển Tiếng Việt thì “Điều tra” là những hành động “tìm tòi, xem xét để biết rõ sự thật”. Nhƣ vậy, TQĐT trong Tố tụng hình sự là tổng hợp các quyền và nghĩa vụ tìm hiểu về hành vi thực hiện tội phạm, làm rõ những chứng cứ xác định có tội, chứng cứ xác định vô tội, những tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo, xác định hậu quả của tội phạm, nhằm đảm bảo các điều kiện để bồi thƣờng thiệt hại do chính hành vi phạm tội của bị can, bị cáo đã gây ra, 8 ngoài ra còn tìm ra nguyên nhân và điều kiện phạm tội, lập hồ sơ đề nghị truy tố, đề ra những yêu cầu cho các cơ quan, tổ chức áp dụng những biện pháp phù hợp để phòng ngừa tội phạm. Để làm đƣợc những nhiệm vụ nhƣ trên, Cơ quan điều tra và Điều tra viên có quyền ban hành các quyết định tƣơng ứng. Bên cạnh đó, quyền này không chỉ giao cho Thủ trƣởng, Phó thủ trƣởng, Điều tra viên mà còn giao cho Thủ trƣởng các cơ quan đƣợc giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra.
Nhằm vào mục đích cao nhất là tìm tòi, xem xét để làm rõ quá trình thực hiện tội phạm của đối tƣợng phạm tội. Theo giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam – Trƣờng đại học luật Hà Nội – NXB CAND năm 2011, “Điều tra là một giai đoạn tố tụng hình sự, trong đó cơ quan có thẩm quyền áp dụng mọi biện pháp do BLTTHS quy định nhằm xác định tội phạm và ngƣời thực hiện hành vi phạm tội làm cơ sở cho việc giải quyết vụ án”. Điều tra là khâu đột phá, là giai đoạn đầu giữ vai trò quyết định thành bại của quá trình tố tụng hình sự. Mặc dù, CQĐT không có thẩm quyền kết luận một ngƣời có tội hay vô tội và phải chịu hình phạt, tuy nhiên, kết quả và chứng cứ thu thập đƣợc trong giai đoạn điều tra là cơ sở quyết định để Viện kiểm sát truy tố và Tòa án xét xử, những sai lầm tƣ pháp nghiêm trọng dẫn đến bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan ngƣời vô tội, suy cho cùng, phần lớn nguồn gốc từ CQĐT.1 Nhƣ vậy, nói một cách khác TQĐT là quyền hạn của những chủ thể nhất định, đƣợc pháp luật Tố tụng hình sự quy định trong quá trình điều tra giải quyết vụ án, nhằm đảm bảo mọi vụ việc, vụ án đều đƣợc điều tra một cách khách quan, nhanh chóng, kịp thời, đảm bảo đúng ngƣời, đúng tội, đúng pháp luật, không làm oan sai, không bỏ sót lọt tội phạm.
Định nghĩa: TQĐT của CQĐT trong QĐND Việt Nam là quyền đƣợc điều tra những vụ án hình sự thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự, theo quy định của pháp luật. Nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những khách thể mà thuộc phạm vi quản lý của QĐND, đồng thời bảo vệ Kỷ luật của Quân đội và pháp luật của Nhà nƣớc. 1 Lê Văn Hợp (2014), bàn về mô hình tổ chức và thẩm quyền của Cơ quan điều tra hình sự trong Quân đội nhân dân, đăng trên thông tin nghiệp vụ Ngành điều tra hình sự Quân đội, Hà Nội. Đặc điểm, ý nghĩa thẩm quyền điều tra Thứ nhất, là thẩm quyền trong tố tụng hình sự: Khi nói về thẩm quyền thì có nhiều loại thẩm quyền thuộc các lĩnh vực khác nhau của từng cơ quan cụ thể, với những cơ quan này gắn với những quy định của pháp luật về thẩm quyền tƣơng ứng.
Nhƣng khi nói tới TQĐT của CQĐT trong Quân đội thì đó chỉ là TQĐT vụ án hình sự chứ không còn TQĐT khác, vì các cơ quan dân sự ở ngoài Quân đội có nhiều dạng TQĐT nhƣ TQĐT của Cơ quan Công an, Viện kiểm sát có thẩm quyền giám sát những vụ án hình sự và những vụ án dân sự, nói về Tòa án thì TAND có thẩm quyền xét xử cả những vụ án hình sự và vụ án dân sự, mà TQĐT của CQĐT trong Quân đội chỉ là TQĐT vụ án hình sự của các CQĐT trong QĐND. Ngoài ra, CQĐT Quân đội không có TQĐT ngoài lĩnh vực mà không đƣợc pháp luật cho phép về hoạt động của CQĐT trong Quân đội. Thứ hai, là thẩm quyền điều tra gắn với thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự: CQĐT trong Quân đội có TQĐT theo thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự, và các thẩm quyền đó đều gắn với các cấp tƣơng đƣơng với cấp điều tra của CQĐT trong QĐND. CQĐT trong QĐND là một hoạt động đặc thù khác hẳn với các cơ quan chuyên trách khác, CQĐT trong QĐND ngoài việc thực hiện nhiệm vụ chung là bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa; bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của nhân dân; bảo vệ an ninh quốc phòng, thì còn thực hiện nhiệm vụ bảo vệ Kỷ luật và sức mạnh chiến đấu của Quân đội; bảo vệ tài sản của Nhà nƣớc, của tập thể; bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản, tự do, danh dự, nhân phẩm của quân nhân, công chức, công nhân quốc phòng và của các công dân khác.
Từ những nhiệm vụ trên thì TQĐT của CQĐT trong Quân đội gắn với thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự. Thứ ba, là có liên quan với một số thẩm quyền khác trong tố tụng hình sự: TQĐT của CQĐT trong Quân đội, đó là một dạng thẩm quyền về tố tụng đƣợc xây dựng cùng với các dạng thẩm quyền khác nhƣ thẩm quyền truy tố tội phạm của Viện kiểm sát, thẩm quyền xét xử của Tòa án. Nhƣ thẩm quyền truy tố của Viện kiểm sát, thẩm quyền xét xử của Tòa án trong Tố tụng hình sự cũng có sự phân chia thẩm quyền để tránh chồng chéo trong giải quyết vụ án hình sự, đạt đƣợc hiệu quả cao nhất trong đấu tranh với tội phạm, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, của xã hội đạt đƣợc mục đích của Tố tụng hình sự, pháp luật quy định phạm vi quyền hạn cụ thể cho mỗi cơ quan 10 tố tụng trong giải quyết vụ án hình sự, mà trong đó mỗi cơ quan đều có những thẩm quyền nhất định gắn với bản chất và chức năng nhiệm vụ của từng cơ quan, từng ngành. Do đó, TQĐT của CQĐT trong QĐND cũng là một dạng thẩm quyền đƣợc quy định trong Tố tụng hình sự.
Nhƣ vậy, qua nghiên cứu về đặc điểm TQĐT của CQĐT trong QĐND chúng tôi có thể kết luận: TQĐT của CQĐT trong QĐND chỉ tồn tại trong vụ án hình sự, do các cơ quan tố tụng của QĐND tiến hành. Đây là TQĐT của một Cơ quan nhà nƣớc và đƣợc Nhà nƣớc giao quyền hoạt động trong lĩnh vực Tố tụng hình sự đó là quản lý tình hình vi phạm, tội phạm, điều tra giải quyết các vụ án hình sự, nhƣng chỉ những phạm vi và đối tƣợng trong lĩnh vực của Quân đội quản lý. Ý nghĩa của thẩm quyền điều tra trong Quân đội TQĐT nói chung trong đó có CQĐT trong Quân đội là một trong những chế định quan trọng trong hoạt động điều tra của các CQĐT trong Quân đội, cho phép xác định rõ cơ quan nào trong hệ thống các CQĐT Quân đội đƣợc tiến hành điều tra vụ án hình sự nhất định trên thực tế, khi xác định đúng đắn TQĐT là tiền đề bảo đảm tính chuyên nghiệp, tính khoa học của hoạt động điều tra, bảo đảm quyền và lợi ích của ngƣời bị hại, bị can trong vụ án. Cũng từ đặc điểm TQĐT của CQĐT trong Quân đội theo quy định của pháp luật hiện hành đã tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc điều tra vụ án hình sự đƣợc tiến hành đúng thẩm quyền, nhằm đạt hiệu quả cao nhất cho giai đoạn tố tụng quan trọng của quá trình giải quyết vụ án hình sự.
Căn cứ vào cơ sở pháp lý này, các CQĐT tiến hành hoạt động theo đúng quy định, tránh đƣợc tình trạng sai thẩm quyền hay tranh chấp về TQĐT trên thực tế.