Chương 1 THỂ LOẠI TẠP VĂN TRONG ĐỜI SỐNG VĂN CHƯƠNG ĐƯƠNG ĐẠI VÀ NHÀ VĂN PHAN THỊ VÀNG ANH 1. Thể loại tạp văn trong đời sống văn chương đương đại 1. Khái niệm tạp văn Cho đến nay, tạp văn là một khái niệm chưa được định hình rõ ràng, chưa được nghiên cứu một cách bài bản, còn lẫn lộn với nhiều tên gọi khác nhau như tản văn, bút ký, tạp bút, … Nhưng nhìn chung giới khoa học, văn học cũng đang dần đặt sự quan tâm chú ý đến thể loại này một cách nghiêm túc. Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên), khái niệm tạp văn được giới thuyết như sau: Tạp văn là “những áng văn tiểu phẩm có nội dung chính trị, có tác dụng chiến đấu mạnh mẽ.
Đó là một thứ văn vừa có tính chính luận sắc bén, vừa có tính nghệ thuật cô đọng, phản ánh và bình luận kịp thời các hiện tượng xã hội” [42, tr. Và “phần lớn tạp văn mang yếu tố châm biếm, trào lộng, đả kích. Có loại nhằm vào kẻ địch với đòn “giễu cợt chết người”, đánh trúng chỗ hiểm, có loại nhằm vào khuyết điểm của người cùng đội ngũ, vạch đúng sai lầm, trào phúng thành khẩn, trị bệnh cứu người” [42, tr. Từ điển Tiếng Việt của Bùi Quang Tịnh (Nxb Văn hóa Thông tin, tr.
842) đã định nghĩa: “Tạp văn: nhiều loại văn lẫn lộn”. Đại từ điển Tiếng Việt của Nguyễn Như Ý (Nxb Văn hóa Thông tin, tr. 1495) giải thích: “Tạp văn gồm nhiều thể tài linh hoạt như đoản thiên, tiểu phẩm, tùy bút”. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 17 Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê (Nxb Đà Nẵng, tr.
892) định nghĩa: “Tạp văn loại văn có nội dung rộng, hình thức không gò bó, bao gồm những loại bình luận ngắn, tiểu phẩm, tùy bút…”. Định nghĩa về tạp văn thực sự đa dạng, phong phú và có nhiều ý kiến khác nhau, thậm chí là có những ý kiến trái chiều. Từ điển Văn học định nghĩa về tạp văn: “Tạp văn là những bài văn nghị luận có tính nghị luận. Phạm vi của tạp văn rất rộng, bao gồm tạp cảm, tùy bút, tiểu phẩm bình luận ngắn gọn.
Đặc điểm nổi bật là rất ngắn”. Tuy vậy, từ rất nhiều các ý kiến được đưa ra, có thể tóm lược được một số đặc điểm chung của thể loại tạp văn như: Tạp văn là thể loại văn xuôi ngắn gọn, hàm súc, linh hoạt phù hợp với nhu cầu thưởng thức của độc giả hiện đại. Nội dung của tạp văn khá phong phú da dạng, có thể liên quan đến các vấn đề chính trị - xã hội mang tính chính luận sắc sảo, cũng có thể là những thiên “tạp cảm” giàu cảm xúc trữ tình, mang đậm dấu ấn phong cách nghệ thuật của tác giả văn chương. Tạp văn thường chớp lấy một ý nghĩ, khoảnh khắc suy tư, một thoáng liên tưởng bất ngờ, độc đáo, đậm dấu ấn cá nhân của tác giả.
Có nhiều ý tưởng ngầm trong một dung lượng tác phẩm ngắn. Phân biệt tạp văn với các thể loại gần gũi Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi thấy nhiều thuật ngữ khác có nội hàm tương đồng với thể loại tạp văn. Việc giải mã khái niệm: tạp cảm, tạp bút, tạp kí, tản văn và tiểu phẩm nhằm làm sáng tỏ những móc xích liên quan, những nội hàm có sự giao thoa giữa các tên gọi này. Hơn thế, việc làm rõ tạp cảm, tạp bút, tạp kí, tản văn, tiểu phẩm, và truyện ngắn là mong muốn tháo gỡ những khúc mắc, chồng chéo về mặt lí luận, để từ đó chúng ta có cái nhìn khoa học hơn, tư duy biện chứng hơn khi đánh giá về thể loại tạp văn.
Để việc làm rõ các khái niệm trên được thuận lợi và hiệu quả, thì việc cắt nghĩa từ tạp văn là hết sức cần thiết. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 18 Theo nghĩa gốc Hán ngữ, tạp văn được ghép bởi hai từ tố: “tạp” và “văn” Trong đó, “tạp” nghĩa là “vặt vãnh”, “tạp nhạp”, “lẫn lộn”, “văn” có nghĩa là “đẹp”, là “văn chương”, văn học nói chung. Như vậy, “tạp văn” được hiểu là thể văn ghi chép những chuyện vặt vãnh, tập hợp từ nhiều vấn đề mà nên. Dưới đây, chúng tôi sẽ cụ thể hóa việc đối chứng các khái niệm/ thuật ngữ tương đồng vừa được kể trên so với tên gọi tạp văn.
Thứ nhất, về thuật ngữ tạp cảm. Tạp cảm thực chất cũng là tạp văn. Lỗ Tấn – một cây bút lừng danh về thể loại tạp văn cũng từng quan niệm như vậy. Trong cuốn sách Lỗ Tấn, Nxb Văn hóa, 1977, Trương Chính dẫn: “lúc đầu Lỗ Tấn cố ý chia ra thành hai loại: tạp cảm và tạp văn.
Tạp cảm gồm những bài trong đó phần trữ tình đậm hơn, tạp văn gồm những bài trong đó phần thuyết lí đậm hơn, nhưng sau này ông xếp chung lại, cho là tạp văn tất” [22, tr. Thứ hai, về thuật ngữ tạp kí. Sách Từ điển tiếng Việt, Nxb Thống kê, 2003 đã dẫn: tạp kí là là sự “biên chép tạp nhạp” [73, tr. Tương tự như tạp văn, tạp kí được ghép bởi hai từ tố: “tạp” và “kí”.
Trong đó, “kí” – nghĩa là “ghi chép”, vì thế khi ghép ý, “tạp” + “kí”, sẽ là: thể văn ghi chép những chuyện vặt vãnh, những điều tai nghe mắt thấy. Trên thực tế, tạp kí không đơn thuần chỉ mang tính lịch sử, tính thời sự, tính thông tin mà còn chứa cả tính văn học. Vì thế“nội dung tạp kí hết sức phong phú, đa dạng, nó không chỉ có giá trị sử liệu, văn liệu mà còn có giá trị văn học, lời văn ngắn gọn, súc tích, bình đạm, nhẹ nhàng làm người ta thích đọc, nó gây hứng thú hiếu kì, mở rộng kiến văn cảm thụ” [65, tr. Tựu trung, nội hàm giữa tạp văn và tạp kí có những điểm giao thoa cơ bản về đặc trưng, bản chất.
Thứ ba, về thuật ngữ tạp bút. Cho đến nay, hầu hết các sách từ điển vẫn chưa có thông tin cập nhật về thuật ngữ này. Tuy nhiên trong các báo, tạp chí, người ta vẫn thường dành một chuyên mục gọi là: tạp bút để đăng tải thông tin về những bài xã luận, bình luận; những bài vừa có nội dung chính luận, vừa có LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 19 nội dung văn học; vừa có tính chiến đấu, vừa có tính hài hước, châm biếm sâu cay… Trong nguồn dẫn “vi.org/wiki/Tạp_bút” cũng đề cập: “Tạp bút là một thể loại văn học gần giống như tạp văn hay tùy bút với mớ bòng bong, rối rắm chữ nghĩa mà người viết nghĩ gì viết nấy còn người đọc muốn tìm ‘vàng’ thì phải chịu khó ‘đãi’ chữ” [67]. Khái niệm đã chỉ ra được: tạp bút là một thể loại văn học gần giống như tạp văn.
Như vậy, giữa tạp văn và tạp bút, có chung một nội hàm. Thứ tư, về thuật ngữ tản văn. Nói đến tản văn, chúng ta nên xét ở hai phạm vi. Ở phạm vi rộng, thuật ngữ tản văn nhằm chỉ loại văn xuôi để phân biệt với văn vần.
Ngược lại, ở phạm vi hẹp, nói tản văn là muốn khu biệt nó so với các thể văn khác như kịch, và thơ, ngoài ra còn có một phạm vi rộng từ tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn, kí, tiểu phẩm chính luận, thì ở đây muốn nói tản văn với phạm vi văn xuôi hẹp hơn. Tuy về ngoại diên, tản văn có dung lượng khiêm tốn, nhưng nội hàm của tản văn lại lớn hơn so với kí, bởi nó chuyển tải được nhiều vấn đề lớn, nhỏ trong cùng một tác phẩm thông qua cấu tứ hết sức độc đáo. “Trong văn học cổ, tản văn bao gồm các áng văn kinh, truyện, tử, tập như Mạnh Tử, Tả truyện, Sử kí, các bài biểu, chiếu, cáo, hịch, phú, luận…Trong văn học hiện đại, tản văn bao gồm các thể kí, tùy bút, văn tiểu phẩm, văn chính luận, tạp văn, ngụ ngôn, chân dung văn học” [42, tr. Như vậy, giữa tản văn và tạp văn có mối quan hệ rất khăng khít.
Trở lại khái niệm được dẫn ở mục trên, ta thấy trong Wikipedia.org cũng từng xem tạp văn “là một phân nhánh của tản văn”. Theo logic ấy thì tản văn là “tập lớn”, còn tạp văn là “tập con” vậy. Thứ năm, về thuật ngữ tiểu phẩm. Theo Từ điển tiếng Việt, do Nxb Đà Nẵng ấn hành năm 2007: tiểu phẩm là “bài báo ngắn về vấn đề thời sự, có tính chất châm biếm” hoặc là “màn kịch ngắn mang tính chất hài hước, châm biếm, đả kích” [72, tr.
Nếu định danh như vậy, e rằng sẽ chưa thỏa đáng khi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 20 xem tiểu phẩm với tư cách là một tiểu loại trong hệ thống các thể loại văn học. Trên thực tế, tiểu phẩm chứa đựng một nội hàm rất rộng: “văn tiểu phẩm có loại thiên về triết lí, có loại thiên về tiểu sử, phong tục, phong cảnh, có loại nghiêng về phê bình văn học, có loại nghiêng về phổ biến khoa học, lại có loại thuần túy trữ tình” [42, tr. Qua đó ta thấy, đặc trưng, tính chất và nội dung được chuyển tải trong tiểu phẩm hết sức đa dạng, gần như trùng khít với tạp văn. Chính nhóm tác giả: Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (Nxb GD, năm 2007) cũng thừa nhận rằng: Tạp văn là “những áng văn tiểu phẩm…” [42, tr.
Ví như trường hợp Ngô Tất Tố, đa số tác phẩm của ông đăng trên các báo trong vòng mười mấy năm, được nhiều người gọi luân phiên bằng ba cái tên: lúc thì gọi tạp văn, lúc thì gọi tản văn và có lúc lại gọi là tiểu phẩm. Mỗi một cách gọi: tạp văn, tiểu phẩm hay tản văn thì đều có những cơ sở thuyết phục của nó. Mặc dù vậy, những tên gọi đó vẫn làm cho nhiều người hết sức băn khoăn. Bên cạnh các khái niệm trên, chúng ta cần phân biệt tạp văn với truyện ngắn.
Tạp văn và truyện ngắn sự có khác nhau về đặc trưng ngôn ngữ và cách phản ánh hiện thực. Ví dụ, trong truyện xây dựng cả một hệ thống nhân vật công phu, sáng tạo trở thành những hình tượng nhân vật chuyển tải những ý tưởng sâu xa của tác giả. Còn trong tạp văn nhân vật thường gần gũi xung quanh tác giả; những ý nghĩ tình cảm, thái độ được tác giả bộc lộ khá thẳng thắn, rõ ràng chứ không quá sâu xa ẩn ý như truyện ngắn. Và trong tạp văn thường không có cốt truyện, hoặc cốt truyện mờ nhạt, thường thì tạp văn xây dựng theo lối kết cấu - liên tưởng.