Khóa luận: Tác động của chuyển đổi thanh khoản đến hệ số an toàn vốn CAR tại các NHTM Việt Nam

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp ngân hàng nghiên cứu tác động của khả năng chuyển đổi thanh khoản đến hệ số an toàn vốn, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải

• Tác giả: Lê Ngọc Minh Châu
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hồng Yến
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Ngân hàng thương mại
• Đề tài: Nghiên Cứu Tác Động Của Khả Năng Chuyển Đổi Thanh Khoản Đến Hệ Số An Toàn Vốn CAR Của Các NHTM Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ
• LỜI MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Tổng quan nghiên cứu trong và ngoài nước
• 0.3. Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp mới của đề tài
• 0.6. Kết cấu của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA KHẢ NĂNG CHUYỂN ĐỔI THANH KHOẢN ĐẾN HỆ SỐ AN TOÀN VỐN CAR
• 1.1. Vốn ngân hàng, an toàn vốn và tính đủ vốn của ngân hàng
• 1.2. Hệ số an toàn vốn CAR (Capital Adequacy Ratio)
• 1.3. Sự ra đời và phát triển của hệ số an toàn vốn CAR
• 1.4. Cách xác định hệ số an toàn vốn CAR
• 1.5. Vai trò của hệ số CAR
• 1.6. Khả năng chuyển đổi thanh khoản của ngân hàng
• 1.7. Cách xác định khả năng chuyển đổi thanh khoản
• 1.8. Mối quan hệ giữa khả năng chuyển đổi thanh khoản ngân hàng và vốn của ngân hàng
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG AN TOÀN VỐN VÀ KHẢ NĂNG CHUYỂN ĐỔI THANH KHOẢN TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 2.1. Hành lang pháp lý về an toàn vốn của toàn hệ thống ngân hàng Việt Nam
• 2.2. Thực trạng áp dụng hệ số an toàn vốn tối thiểu CAR của Việt Nam so với một số quốc gia trên thế giới
• 2.3. Thực trạng hệ số an toàn vốn tại các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 2.4. Thực trạng khả năng tạo thanh khoản tại các ngân hàng TMCP Việt Nam
• 2.5. Phương pháp xác định khả năng chuyển đổi thanh khoản được sử dụng trong đề tài
• 2.6. Thực trạng khả năng tạo thanh khoản của một số NHTM Việt Nam
• 2.7. Mối tương quan giữa khả năng chuyển đổi thanh khoản, tài sản có rủi ro và vốn ngân hàng
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ MÔ HÌNH LỰA CHỌN
• 3.1. Phạm vi đối tượng và thời gian
• 3.2. Thu thập dữ liệu
• 3.3. Mô hình nghiên cứu
• 3.4. Mô hình cơ sở
• 3.5. Cách xác định các biến trong mô hình
• 3.6. Mô hình sử dụng trong nghiên cứu
• 3.7. Thống kê mô tả các biến trong mô hình
• 3.8. Phương pháp hồi quy sử dụng
• 3.9. Kiểm định các khuyết tật của mô hình
• 3.10. Kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến giữa các biến trong mô hình
• 3.11. Kiểm định hiện tượng tự tương quan giữa các biến trong mô hình
• 3.12. Kiểm định hiện tượng phương sai sai số thay đổi trong mô hình
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Kết quả nghiên cứu
• 4.2. Thảo luận về kết quả hồi quy
• 5. CHƯƠNG 5: GIẢI PHÁP CẢI THIỆN HỆ SỐ AN TOÀN VỐN CAR DỰA TRÊN HOẠT ĐỘNG CHUYỂN ĐỔI THANH KHOẢN
• 5.1. Nhóm giải pháp đối với các ngân hàng thương mại
• 5.2. Nhóm giải pháp về cơ sở dữ liệu và thông tin
• 5.3. Nhóm giải pháp về công tác quản trị điều hành
• 5.4. Nhóm giải pháp đối với các cơ quan chủ quản
• 5.5. Nhóm giải pháp tăng cường chức năng quản lý, giám sát của các cơ quan chủ quản
• 5.6. Nhóm giải pháp khác
• 5.7. Giới hạn của nghiên cứu & hướng gợi ý cho các nghiên cứu sau
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tác động của khả năng chuyển đổi thanh khoản

Khả năng chuyển đổi thanh khoản là một yếu tố quan trọng trong hoạt động của ngân hàng thương mại. Khả năng chuyển đổi thanh khoản đề cập đến khả năng của ngân hàng trong việc sử dụng các nguồn vốn có tính thanh khoản thấp để tài trợ cho các tài sản có tính thanh khoản cao. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hệ số an toàn vốn mà còn tác động đến khả năng quản lý rủi ro của ngân hàng. Theo nghiên cứu của Alhassan (2017), khả năng chuyển đổi thanh khoản có mối tương quan tích cực với hệ số an toàn vốn CAR. Điều này cho thấy rằng khi ngân hàng tăng cường khả năng chuyển đổi thanh khoản, họ cũng có khả năng duy trì một hệ số an toàn vốn cao hơn, từ đó giảm thiểu rủi ro trong hoạt động tài chính.

1.1. Mối quan hệ giữa khả năng chuyển đổi thanh khoản và CAR

Mối quan hệ giữa khả năng chuyển đổi thanh khoản và hệ số an toàn vốn CAR được thể hiện rõ qua các nghiên cứu thực nghiệm. Các ngân hàng có khả năng chuyển đổi thanh khoản tốt thường duy trì được hệ số CAR cao hơn, cho phép họ có khả năng hấp thụ rủi ro tốt hơn. Nghiên cứu của Vũ Hữu Thành (2016) cho thấy rằng khả năng chuyển đổi thanh khoản có thể giải thích một phần đáng kể sự biến động của hệ số an toàn vốn. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc quản lý thanh khoản trong việc duy trì sự ổn định tài chính của ngân hàng.

II. Thực trạng hệ số an toàn vốn CAR tại ngân hàng thương mại Việt Nam

Hệ số an toàn vốn CAR của các ngân hàng thương mại Việt Nam đã có những biến động đáng kể trong những năm qua. Theo báo cáo của Ngân hàng Nhà nước, tính đến cuối năm 2018, nhiều ngân hàng vẫn chưa đạt được yêu cầu về hệ số an toàn vốn CAR theo tiêu chuẩn Basel II. Việc áp dụng các quy định về hệ số an toàn vốn đã tạo ra áp lực lớn cho các ngân hàng trong việc cải thiện khả năng thanh khoản và quản lý rủi ro. Các ngân hàng lớn như BIDV và Vietcombank đã có những bước tiến đáng kể trong việc nâng cao hệ số CAR, tuy nhiên, vẫn còn nhiều ngân hàng nhỏ gặp khó khăn trong việc đáp ứng các yêu cầu này.

2.1. So sánh hệ số CAR của các ngân hàng thương mại

Việc so sánh hệ số CAR giữa các ngân hàng thương mại cho thấy sự chênh lệch lớn trong khả năng duy trì vốn. Các ngân hàng lớn thường có hệ số CAR cao hơn nhờ vào khả năng tạo ra thanh khoản tốt hơn và quản lý rủi ro hiệu quả hơn. Ngược lại, các ngân hàng nhỏ hơn thường gặp khó khăn trong việc duy trì hệ số an toàn vốn do hạn chế về nguồn lực và khả năng tạo thanh khoản. Điều này đặt ra thách thức cho các ngân hàng nhỏ trong việc cạnh tranh và tồn tại trong môi trường tài chính ngày càng khắc nghiệt.

III. Giải pháp cải thiện hệ số an toàn vốn CAR

Để cải thiện hệ số an toàn vốn CAR, các ngân hàng thương mại cần thực hiện một số giải pháp quan trọng. Đầu tiên, cần tăng cường khả năng chuyển đổi thanh khoản thông qua việc tối ưu hóa danh mục tài sản và nguồn vốn. Thứ hai, ngân hàng cần áp dụng các công nghệ mới trong quản lý rủi ro và thanh khoản để nâng cao hiệu quả hoạt động. Cuối cùng, việc đào tạo nhân viên về quản lý tài chính và rủi ro cũng là một yếu tố quan trọng giúp ngân hàng duy trì hệ số CAR ổn định.

3.1. Tăng cường quản lý thanh khoản

Quản lý thanh khoản hiệu quả là chìa khóa để cải thiện hệ số an toàn vốn CAR. Ngân hàng cần xây dựng các chính sách và quy trình rõ ràng để theo dõi và đánh giá khả năng thanh khoản của mình. Việc sử dụng các công cụ tài chính như hợp đồng tương lai và quyền chọn cũng có thể giúp ngân hàng quản lý rủi ro thanh khoản tốt hơn. Hơn nữa, việc duy trì một tỷ lệ dự trữ hợp lý sẽ giúp ngân hàng có khả năng ứng phó nhanh chóng với các tình huống khẩn cấp.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong hệ thống tài chính, ngân hàng thương mại (NHTM) đóng vai trò trung gian phân phối các nguồn lực tài chính nhàn rỗi từ chủ thể thặng dư đến chủ thể thiếu hụt (Incoom, 1998). Theo lý thuyết hiện đại về trung gian tài chính của Berger & Bouwman (2009), bản chất hoạt động của ngân hàng được cấu thành từ hai chức năng cốt lõi: chuyển đổi rủi ro và chuyển đổi thanh khoản. Nếu chức năng chuyển đổi rủi ro nhận được sự quan tâm rộng rãi qua các nghiên cứu về hệ số rủi ro tài sản, thì chức năng chuyển đổi thanh khoản—việc ngân hàng sử dụng nguồn vốn có tính thanh khoản cao (ngắn hạn) để tài trợ cho các tài sản kém thanh khoản (trung và dài hạn)—lại ít được lượng hóa trong các nghiên cứu học thuật tại Việt Nam.

Hoạt động chuyển đổi thanh khoản mang bản chất không cân xứng về kỳ hạn, tiềm ẩn rủi ro rút vốn đột ngột từ người gửi tiền. Đồng thời, hệ thống NHTM Việt Nam bước vào giai đoạn áp lực tuân thủ các chuẩn mực an toàn vốn theo Hiệp ước Basel II và các văn bản quy phạm pháp luật của Ngân hàng Nhà nước (NHNN), trọng tâm là Thông tư 36/2014/TT-NHNN và Thông tư 41/2016/TT-NHNN. Tính đến cuối năm 2018, trong số 10 NHTM được chọn thí điểm áp dụng Basel II, đa số các ngân hàng vẫn gặp khó khăn trong việc nâng hệ số an toàn vốn (CAR) và chỉ có số lượng rất ít ngân hàng đạt chuẩn trước thời hạn kết thúc thí điểm. Xuất phát từ bối cảnh đó, khóa luận xác định mối liên hệ giữa việc tạo thanh khoản và hệ số an toàn vốn CAR nhằm cung cấp cơ sở cho việc quản trị vốn và thanh khoản bền vững.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Mục tiêu tổng quát: Xác định và lượng hóa tác động của khả năng chuyển đổi thanh khoản lên hệ số an toàn vốn CAR của các NHTM Việt Nam, từ đó đề xuất các giải pháp cải thiện hệ số CAR một cách bền vững thông qua quản lý hoạt động chuyển đổi thanh khoản.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Hệ thống hóa các cơ sở lý luận liên quan đến khả năng chuyển đổi thanh khoản và hệ số an toàn vốn CAR của NHTM.
  2. Lượng hóa tác động của khả năng chuyển đổi thanh khoản đến hệ số an toàn vốn CAR tại các NHTM Việt Nam.
  3. Xây dựng và đề xuất hệ thống giải pháp quản lý hoạt động chuyển đổi thanh khoản nhằm cải thiện hệ số CAR cho các NHTM Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hệ số an toàn vốn CAR và khả năng chuyển đổi thanh khoản tại các NHTM Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2012 – 2018 (khoảng thời gian diễn ra việc ban hành Thông tư 36/2014/TT-NHNN và chuẩn bị thực thi Thông tư 41/2016/TT-NHNN theo chuẩn Basel II).
• Phạm vi không gian: 13 NHTM cổ phần tại Việt Nam, chiếm gần 70% quy mô tổng tài sản toàn hệ thống tính đến cuối năm 2018 (bao gồm 10 ngân hàng thuộc diện thí điểm Basel II): BIDV, Vietcombank, VietinBank, MBBank, ACB, VIB, VPBank, Techcombank, Sacombank, Maritime Bank, SHB, Eximbank, TPBank.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và mô hình đo lường

1. Hệ số an toàn vốn CAR (Capital Adequacy Ratio): Hệ số an toàn vốn phản ánh mức độ đủ vốn để bảo vệ ngân hàng trước các cú sốc tài chính và tổn thất ngoài dự kiến.

• Basel I (1988): $\text{CAR} = \frac{\text{Vốn tự có}}{\text{Tổng tài sản có rủi ro}} \ge 8%$. Trọng số rủi ro chỉ xét rủi ro tín dụng với 4 mức: 0%, 20%, 50%, 100%.
• Basel II (2004): Bổ sung rủi ro hoạt động và rủi ro thị trường vào mẫu số: $$\text{CAR} = \frac{\text{Vốn}}{\text{RWA}{\text{Rủi ro tín dụng}} + (\text{K}{\text{Rủi ro hoạt động}} \times 12{,}5) + (\text{K}_{\text{Rủi ro thị trường}} \times 12{,}5)} \ge 8%$$ Hệ số rủi ro tín dụng được chi tiết hóa từ 0% đến 150%.
• Basel III (2010): Nâng tỷ lệ vốn chủ sở hữu tối thiểu từ 2% lên 4,5%, vốn cấp 1 tối thiểu từ 4% lên 6%, bổ sung đệm vốn bảo toàn vốn (2,5%) và đệm vốn chống chu kỳ (0 - 2,5%), loại bỏ vốn cấp 3.

2. Khả năng chuyển đổi thanh khoản:

• Deep & Schaefer (2004): Đo lường bằng khoảng cách chuyển đổi thanh khoản $\text{LTG} = \text{Liquid Liabilities} - \text{Liquid Assets}$ dựa trên mốc kỳ hạn 1 năm.
• Berger & Bouwman (2009): Xây dựng chỉ số tạo thanh khoản (LC) phân loại tài sản và nguồn vốn thành 3 nhóm (thanh khoản cao, trung bình, thấp) và gán trọng số $+0{,}5$; $0$; $-0{,}5$.
• Chỉ số LTG sửa đổi (Alhassan, 2017) áp dụng trong nghiên cứu: $$\text{LTG} = \frac{\text{Liquid Liabilities} - \text{Liquid Assets}}{\text{Illiquid Assets}}$$ Trong đó:
• $\text{Liquid Liabilities}$: Nguồn vốn có tính thanh khoản cao.
• $\text{Liquid Assets}$: Tài sản có tính thanh khoản cao.
• $\text{Illiquid Assets}$: Tài sản có tính thanh khoản thấp.

3. Lý thuyết về mối quan hệ giữa chuyển đổi thanh khoản và vốn ngân hàng:

• Giả thuyết về sự hấp thụ rủi ro (Risk Absorption Hypothesis): Khi tạo thanh khoản tăng, rủi ro thanh khoản tăng do gia tăng tài sản kém thanh khoản. Ngân hàng chủ động tăng vốn để làm tấm đệm hấp thụ tổn thất (tương quan cùng chiều giữa chuyển đổi thanh khoản và vốn).
• Lý thuyết cấu trúc tài chính mong manh và sự lấn át tiền gửi (Financial Fragility – Crowding Out): Lượng tiền gửi ngắn hạn tăng thúc đẩy tạo thanh khoản nhưng làm ngân hàng gia tăng sự phụ thuộc vào nguồn tiền gửi, giảm động lực tích lũy vốn chủ sở hữu, từ đó làm giảm tỷ lệ vốn tự có (tương quan ngược chiều).

Phân loại mức độ thanh khoản tài sản và nguồn vốn

Tác giả điều chỉnh phương pháp phân loại của Vũ Hữu Thành & cộng sự (2016) để phù hợp với bảng cân đối kế toán của NHTM Việt Nam:

Mức độ thanh khoản	Tài sản (Assets)	Nguồn vốn (Liabilities & Equity)
Cao	Tiền và các khoản tương đương tiền; Công cụ phái sinh; Chứng khoán kinh doanh; Chứng khoán sẵn sàng để bán.	Nợ NHNN; Tiền gửi không kỳ hạn.
Trung bình	Tiền gửi tại NHNN; Tiền gửi và cho vay các TCTD; Chứng khoán nắm giữ đến ngày đáo hạn; Cho vay ngắn hạn khách hàng.	Tiền gửi ký quỹ; Tiền gửi có kỳ hạn; Tiền gửi tiết kiệm; Các khoản nợ khác.
Thấp	Cho vay trung, dài hạn khách hàng; Góp vốn, đầu tư dài hạn; Tài sản cố định; Bất động sản đầu tư; Tài sản khác.	Phát hành giấy tờ có giá; Vốn chủ sở hữu.

Phương pháp nghiên cứu và mô hình thực nghiệm

• Phương pháp thu thập dữ liệu: Sử dụng dữ liệu thứ cấp từ Báo cáo tài chính kiểm toán và thuyết minh báo cáo tài chính của 13 NHTM công bố chính thức, cơ sở dữ liệu FiinPro, Ngân hàng Thế giới (World Bank) và cơ quan thống kê tài chính CEIC trong giai đoạn 2012 – 2018 (tổng số 91 quan sát dạng dữ liệu bảng).
• Mô hình kinh tế lượng cơ sở (Alhassan, 2017): $$\text{CAR}{i,t} = \beta_0 + \beta_1 \text{CAR}{i,t-1} + \beta_2 \text{LTG}{i,t-1} + \beta_3 \text{ROA}{i,t} + \beta_4 \text{ROE}{i,t} + \beta_5 \text{SIZE}{i,t} + \beta_6 \text{CRSK}_{i,t} + \beta_7 \text{GDP}_t + \beta_8 \text{INFL}t + \varepsilon{i,t}$$
• Kiểm định mô hình: Thực hiện kiểm định ma trận hệ số tương quan, kiểm định hệ số phóng đại phương sai (VIF) để phát hiện hiện tượng đa cộng tuyến, kiểm định hiện tượng tự tương quan và hiện tượng phương sai sai số thay đổi.

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: Cơ sở lý luận về tác động của khả năng chuyển đổi thanh khoản đến hệ số an toàn vốn CAR

Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm nền tảng về vốn ngân hàng, các cấp độ vốn (vốn cấp 1, vốn cấp 2, vốn cấp 3) và vai trò của đệm vốn trong việc phòng ngừa rủi ro phá sản. Nội dung phân tích quá trình tiến hóa của các Hiệp ước Basel (Basel I, II, III) về công thức tính CAR và trọng số rủi ro. Chương này làm rõ cơ chế chuyển đổi thanh khoản thông qua hai phương pháp tiếp cận của Deep & Schaefer (2004) và Berger & Bouwman (2009), đồng thời đối chiếu hai trường phái lý thuyết đối lập: giả thuyết "Hấp thụ rủi ro" (tác động cùng chiều lên vốn) và lý thuyết "Cấu trúc tài chính mong manh - Lấn át tiền gửi" (tác động ngược chiều lên tỷ lệ vốn), làm cơ sở phân tích tác động tổng hợp lên tử số (vốn) và mẫu số (tài sản có rủi ro) của hệ số CAR.

CHƯƠNG 2: Thực trạng an toàn vốn và khả năng chuyển đổi thanh khoản tại các ngân hàng thương mại Việt Nam

Chương 2 trình bày khung pháp lý an toàn vốn tại Việt Nam từ Quyết định 297/1999/QĐ-NHNN5, Quyết định 457/2005/QĐ-NHNN, Thông tư 13/2010/TT-NHNN, Thông tư 36/2014/TT-NHNN đến Thông tư 41/2016/TT-NHNN. Phân tích thực trạng cho thấy CAR của hệ thống ngân hàng Việt Nam giai đoạn 2014 – 2018 có xu hướng giảm dần và ở mức thấp so với các quốc gia trong khu vực (như Thái Lan đạt 18,34%, Philippines đạt 15,44% năm 2018 theo Basel III).

Chỉ tiêu CAR (%)	2012	2013	2014	2015	2016	2017	2018
BIDV	9,04	10,23	9,27	9,81	10,15	9,00	8,70
Vietcombank	14,63	13,13	11,61	11,04	11,13	11,63	12,00
VietinBank	10,33	13,17	10,40	10,60	10,40	9,80	10,30
Maritime Bank	11,31	10,56	15,70	24,53	23,59	19,48	19,60
TPBank	40,15	19,81	15,04	12,13	9,00	9,00	10,24

Về thực trạng chuyển đổi thanh khoản (LTG), nhóm NHTM gốc Nhà nước (VCB, BIDV) luôn có hệ số LTG dương lớn (năm 2017: VCB đạt 1,223; BIDV đạt 0,255) do ưu thế thu hút tiền gửi không kỳ hạn lớn, chấp nhận rủi ro thanh khoản cao để tìm kiếm lợi nhuận. Ngược lại, đa số NHTM tư nhân duy trì LTG âm hoặc xấp xỉ bằng 0 (năm 2018: VPBank đạt -0,173; Techcombank đạt -0,135; MSB đạt -0,389; TPBank đạt -0,100). Phân tích tương quan chỉ ra rằng khi LTG tăng, tỷ lệ Tài sản có rủi ro/Tổng tài sản (TSCRR/TTS) có xu hướng tăng, trong khi tỷ lệ Vốn chủ sở hữu/Tổng tài sản (VCSH/TTS) giảm.

CHƯƠNG 3: Phương pháp nghiên cứu và mô hình lựa chọn

Chương 3 xây dựng quy trình nghiên cứu thực nghiệm trên tập mẫu 13 NHTM (2012 – 2018). Tác giả định nghĩa biến phụ thuộc CAR và các biến độc lập: biến trễ $\text{CAR}{t-1}$, khả năng chuyển đổi thanh khoản trễ $\text{LTG}{t-1}$, tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA), tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE), quy mô ngân hàng (SIZE = Logarithm tổng tài sản), tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng (CRSK), tỷ lệ tăng trưởng GDP và lạm phát (INFL). Nội dung chương quy định các bước xử lý thống kê mô tả, ma trận tương quan, kiểm định đa cộng tuyến qua hệ số VIF, kiểm định hiện tượng phương sai thay đổi và tự tương quan nhằm đảm bảo tính vững của mô hình hồi quy.

CHƯƠNG 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 công bố kết quả ước lượng mô hình hồi quy và phân tích định lượng về tác động của LTG đến CAR. Kết quả chỉ ra mối tương quan giữa hoạt động chuyển đổi thanh khoản và an toàn vốn tại các NHTM Việt Nam. Nội dung thảo luận tập trung vào sự đánh đổi giữa việc khai thác nguồn vốn thanh khoản cao (tiền gửi không kỳ hạn) để tài trợ tín dụng trung dài hạn với mức độ suy giảm đệm an toàn vốn. Kết quả thực nghiệm được so sánh đối chiếu với các phát hiện quốc tế của Alhassan (2017) tại Ghana cũng như các nghiên cứu trong nước của Vũ Hữu Thành & cộng sự (2016) và Lê Đức Quang Tú (2019).

CHƯƠNG 5: Giải pháp cải thiện hệ số an toàn vốn CAR dựa trên hoạt động chuyển đổi thanh khoản

Chương 5 đề xuất hệ thống giải pháp gắn liền với quản trị thanh khoản và an toàn vốn:

• Đối với các NHTM: Hoàn thiện cơ sở dữ liệu và hệ thống thông tin quản lý nội bộ; nâng cao năng lực quản trị rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng; cơ cấu lại kỳ hạn danh mục tài sản Có và tài sản Nợ; giảm thiểu sự phụ thuộc quá mức vào tiền gửi ngắn hạn khi mở rộng tín dụng trung và dài hạn.
• Đối với cơ quan quản lý (NHNN): Tăng cường công tác thanh tra, giám sát dựa trên rủi ro; hoàn thiện lộ trình áp dụng Basel II (Thông tư 41/2016/TT-NHNN); xây dựng hệ thống chỉ tiêu giám sát khả năng tạo thanh khoản của toàn hệ thống; nâng cao tính minh bạch thông tin thông qua chuẩn hóa thuyết minh báo cáo tài chính.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính từ văn bản

1. Lượng hóa thực trạng CAR và LTG:
   • CAR của các NHTM lớn có xu hướng thấp hơn và tiệm cận mức tối thiểu (BIDV năm 2018 giảm xuống 8,7%, dưới mức quy định 9% của Thông tư 36), trong khi các NHTM nhỏ duy trì CAR cao hơn (MSB đạt trên 19% - 24%).
   • Tồn tại sự phân hóa rõ rệt về LTG: Vietcombank duy trì LTG dương liên tục từ 0,115 (2012) lên 0,854 (2018), đạt đỉnh 1,223 (2017); trong khi Techcombank (-0,650 đến -0,135), TPBank (-1,27 đến -0,10) duy trì giá trị âm trong suốt giai đoạn nghiên cứu.
2. Cơ chế tác động thực nghiệm:
   • Hoạt động chuyển đổi thanh khoản tỷ lệ thuận với tỷ trọng tài sản có rủi ro ($\text{TSCRR}/\text{TTS}$) và tỷ lệ nghịch với tỷ trọng vốn chủ sở hữu ($\text{VCSH}/\text{TTS}$), tạo sức ép làm giảm hệ số CAR.

Đóng góp của đề tài

• Về mặt lý luận: Khóa luận hệ thống hóa cơ sở lý luận về chuyển đổi thanh khoản, điều chỉnh bảng phân loại tài sản và nguồn vốn theo mức độ thanh khoản phù hợp với đặc thù hạch toán kế toán ngân hàng Việt Nam (tách biệt chứng khoán sẵn sàng để bán và chứng khoán giữ đến ngày đáo hạn; điều chỉnh phân loại tiền gửi ký quỹ).
• Về mặt thực tiễn: Khóa luận tiếp cận vấn đề cải thiện CAR từ góc độ điều tiết hoạt động chuyển đổi thanh khoản trên bảng cân đối kế toán, cung cấp góc nhìn bổ trợ cho giải pháp tăng vốn chủ sở hữu truyền thống.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu:
  • Quy mô mẫu nghiên cứu dừng lại ở 13 NHTM cổ phần do khó khăn trong việc thu thập đầy đủ thuyết minh báo cáo tài chính của các ngân hàng chưa niêm yết trên thị trường chứng khoán.
  • Dữ liệu nghiên cứu giới hạn trong giai đoạn 2012 – 2018, chưa phản ánh đầy đủ tác động khi Thông tư 41/2016/TT-NHNN chính thức có hiệu lực bắt buộc từ năm 2020.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng phạm vi dữ liệu sang toàn bộ các TCTD trong hệ thống ngân hàng Việt Nam.
  • Đánh giá tác động của khả năng chuyển đổi thanh khoản lên CAR trong giai đoạn áp dụng toàn diện cả 3 trụ cột của chuẩn mực Basel II và Basel III.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo chuyên môn cho:

• Sinh viên, học viên ngành Tài chính – Ngân hàng: Tham khảo phương pháp lượng hóa khả năng tạo thanh khoản (LTG sửa đổi) và mô hình hồi quy đánh giá hệ số an toàn vốn CAR trên dữ liệu bảng.
• Bộ phận Quản trị rủi ro và Quản trị Tài sản Nợ - Tài sản Có (ALM) tại các NHTM: Tham khảo bảng phân loại chi tiết mức độ thanh khoản của các khoản mục tài sản và nguồn vốn để kiểm soát sự mất cân xứng kỳ hạn.
• Cơ quan quản lý và giám sát ngân hàng: Cung cấp thêm góc nhìn về mối liên hệ giữa thanh khoản và an toàn vốn phục vụ công tác thanh tra, giám sát an toàn vĩ mô.

Câu hỏi thường gặp

1. Khoảng cách chuyển đổi thanh khoản (LTG) sửa đổi trong khóa luận được tính bằng công thức nào?
Chỉ số LTG sửa đổi được xác định bằng hiệu số giữa Nguồn vốn thanh khoản cao ($\text{Liquid Liabilities}$) và Tài sản thanh khoản cao ($\text{Liquid Assets}$), chia cho Tài sản thanh khoản thấp ($\text{Illiquid Assets}$): $$\text{LTG} = \frac{\text{Liquid Liabilities} - \text{Liquid Assets}}{\text{Illiquid Assets}}$$

2. Bảng phân loại thanh khoản của tác giả có điểm gì khác biệt so với nghiên cứu của Vũ Hữu Thành & cộng sự (2016)?
Tác giả đã điều chỉnh 3 điểm: (i) xếp tiền gửi ký quỹ vào nhóm thanh khoản trung bình thay vì thanh khoản cao; (ii) tách chứng khoán đầu tư thành chứng khoán sẵn sàng để bán (thanh khoản cao) và chứng khoán giữ đến ngày đáo hạn (thanh khoản trung bình); (iii) không chia cho vay khách hàng theo cá nhân/tổ chức theo chuẩn Mỹ mà chia theo thời hạn ngắn hạn (thanh khoản trung bình) và trung, dài hạn (thanh khoản thấp).

3. Ngân hàng nào có khả năng tạo thanh khoản LTG cao nhất và ngân hàng nào có CAR thấp nhất trong mẫu nghiên cứu?
Theo số liệu tính toán trong khóa luận, Vietcombank đạt chỉ số LTG cao nhất là 1,223 vào năm 2017. Về hệ số an toàn vốn, BIDV có CAR thấp nhất trong mẫu vào năm 2018 với mức 8,70%.

4. Hai trường phái lý thuyết chính giải thích mối quan hệ giữa tạo thanh khoản và vốn ngân hàng là gì?
Đó là: (i) Lý thuyết về "Sự hấp thụ rủi ro" (Risk Absorption Hypothesis) ủng hộ mối quan hệ cùng chiều giữa tạo thanh khoản và vốn ngân hàng; (ii) Lý thuyết về "Cấu trúc tài chính mong manh & Sự lấn át tiền gửi" (Financial Fragility – Crowding Out) ủng hộ mối quan hệ ngược chiều.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Ngọc Minh Châu đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa khả năng chuyển đổi thanh khoản và hệ số an toàn vốn CAR của các ngân hàng thương mại. Thông qua việc phân tích thực trạng và xây dựng mô hình định lượng trên chuỗi dữ liệu của 13 NHTM Việt Nam giai đoạn 2012 – 2018, công trình làm rõ cơ chế chuyển đổi kỳ hạn và tác động của cơ cấu thanh khoản lên mức độ đủ vốn. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học giúp các ngân hàng thương mại và cơ quan quản lý điều chỉnh chính sách quản trị rủi ro thanh khoản song hành với việc thực thi các chuẩn mực an toàn vốn Basel II.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA KHẢ NĂNG CHUYỂN ĐỔI THANH KHOẢN ĐẾN HỆ SỐ AN TOÀN VỐN CAR 1. Vốn ngân hàng, an toàn vốn và tính đủ vốn của ngân hàng Vốn ngân hàng là vốn đóng góp của các cổ đông - nhà đầu tư trong cổ phiếu phổ thông và ưu đãi mà một ngân hàng đã ban hành (Rose và Hudgins, 2014). Theo như Casu và cộng sự (2015), vốn của ngân hàng được hiểu là giá trị tài sản ròng (sự chênh lệch giữa tổng tài sản và tổng số nợ phải trả). “Vốn là điều kiện tiên quyết trong hoạt động của ngân hàng, đồng thời là yếu tố tạo nên sức mạnh và khả năng cạnh tranh của ngân hàng trên thị trường.

Vốn chi phối toàn bộ các hoạt động và quyết định đối với việc thực hiện các chức năng của ngân hàng trên thị trường trong nước cũng như để vươn ra thị trường thế giới. Vốn là yêu cầu quan trọng hàng đầu, là điều kiện tiên quyết để cấp phép cho một ngân hàng thành lập và đi vào hoạt động, đảm bảo khả năng tồn tại và phát triển của ngân hàng đó” (Nguyệt Anh, 2011). (2008), trong một môi trường không được kiểm soát (không có bảo lãnh của chính phủ hoặc quy định về vốn), các ngân hàng vẫn sẽ nắm giữ vốn vì thị trường yêu cầu các ngân hàng phải làm như vậy. Berger & Herring (1995) định nghĩa điều này là yêu cầu về vốn của thị trường, cụ thể là yêu cầu đáp ứng thanh khoản khi người gửi tiền đến ngân hàng để rút tiền.

Lượng vốn này, hoạt động như một tấm đệm để hấp thụ những tổn thất bất ngờ xảy ra. Khi tổn thất vượt quá mức chịu đựng của “vốn đệm”, rủi ro sẽ xảy ra. Tương tự, theo Masood & Ansari (2016), sự tồn tại của các ngân hàng nằm ở khả năng duy trì đủ vốn để hoạt động trong tình huống xấu nhất – thời gian xảy ra khủng hoảng thanh khoản. Vì rủi ro của ngân hàng có tính dây chuyền, chỉ cần một ngân hàng gặp phải rủi ro, ngay lập tức, cả hệ thống ngân hàng cũng sẽ bị ảnh hưởng.

Friedman và Schwart (1963) kết luận rằng khủng hoảng ngân hàng là nguyên nhân gây nên khủng hoảng tài chính. Vì vậy, để bảo vệ người gửi tiền và tránh sự sụp đổ của hệ thống ngân hàng, các cơ quan giám sát đã tập trung vào việc sử dụng tỷ lệ an toàn vốn CAR (Capital Adequacy Ratio) theo các tiêu chuẩn Basel nhằm thúc đẩy sự ổn định và hiệu quả của hệ thống tài chính (Casu và cộng sự, 2015). Mức độ đủ vốn đã trở thành tiêu 8 chuẩn giám sát, một yếu tố chính để đánh giá sự ổn định và minh bạch của hệ thống, giúp tạo đệm cho các ngân hàng chống lại các cú sốc tài chính; bảo vệ người gửi tiền và bản thân ngân hàng (Jeff, 1990; Hoggarth và cộng sự, 2002). Theo Ebhodaghe (1991), an toàn vốn là việc ngân hàng điều chỉnh vốn đủ để sau khi hấp thụ tất cả các khoản lỗ, tài trợ cho tài sản cố định của ngân hàng vẫn còn lại một lượng vốn để duy trì hoạt động hiện tại và mở rộng hoạt động kinh doanh trong tương lai cho ngân hàng.

Trong thực tế, mức độ đủ vốn được coi là lượng vốn đủ để có thể bảo vệ hiệu quả hoạt động ngân hàng bằng cách hấp thụ những rủi ro, thua lỗ. Mức độ đủ vốn, theo Hiệp ước Basel, là số vốn liên quan đến tài sản và khoản vay của một tổ chức tài chính, phụ thuộc vào quy mô và chất lượng của tài sản (Casu và cộng sự, 2015). Các ngân hàng đo lường mức độ rủi ro thông qua các tài sản có rủi ro (RWA) (BIS, 1999). Cụ thể, mức độ đủ vốn được đo bằng cách sử dụng phương pháp trọng số rủi ro, trong đó vốn liên quan đến các nhóm tài sản có và cam kết ngoại bảng khác nhau nhân với các hệ số rủi ro tương ứng.

Ngân hàng được coi là đủ vốn khi đáp ứng được hệ số an toàn vốn tối thiểu CAR được đề ra – nói cách khác là có đủ lượng vốn để có thể bù đắp cho những rủi ro phát sinh từ các tài sản được đề cập ở trên. Các ngân hàng có nhiều khả năng đổ vỡ nếu họ có mức độ an toàn vốn thấp hơn và việc giảm vốn liên quan đến tài sản báo hiệu cho sự suy thoái tài chính của ngân hàng (Mayes & Stremmel, 2012). Khi duy trì được hệ số CAR cao hơn có nghĩa là ngân hàng có khả năng hấp thụ rủi ro tốt hơn, hoạt động kinh doanh lành mạnh và vững chắc hơn, tỷ lệ này chỉ ra rằng ngân hàng có thể mất tới một tỷ lệ phần trăm nhất định tài sản mà không bị phá sản. Luôn có một ngưỡng cho sự an toàn vốn ngân hàng được quy định ở mỗi quốc gia, nếu hệ số CAR ở dưới ngưỡng này, ngân hàng được cho là “không đủ vốn” và dễ bị mất khả năng thanh toán.

Việc quy định tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu thúc đẩy hiệu quả và sự ổn định của hệ thống tài chính bằng cách giảm xác suất mất khả năng thanh toán của ngân hàng (Bateni, Vakilifard & Asghari, 2014). Hệ số an toàn vốn CAR (Capital Adequacy Ratio) 1. Sự ra đời và phát triển của hệ số an toàn vốn CAR Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng – Basel Committee on Banking Supervisor (viết tắt là BCBS) được thành lập năm 1974 bởi các Ngân hàng trung ương và các cơ quan giám sát của nhóm 10 nước phát triển (G10) với mục tiêu thiết lập ra các tiêu chuẩn chung trong hoạt động quản lý và giám sát ngân hàng nhằm nâng cao chất lượng hoạt động cũng như ngăn chặn sự sụp đổ của hệ thống ngân hàng trên toàn thế giới. Hiệp ước vốn Basel (the Basel Capital Accord) hay Basel I lần đầu được BCBS ban hành năm 1988, có hiệu lực vào năm 1992 cung cấp khung đo lường rủi ro tín dụng với hệ số an toàn vốn tối thiểu CAR (Capital Adequacy Ratio) là 8%.

Theo Basel I, CAR sẽ được tính bằng tỷ lệ giữa vốn tự có và tài sản có rủi ro tính theo trọng số rủi ro (chỉ đề cập đến rủi ro tín dụng). Trọng số rủi ro được Basel I đưa ra hết sức đơn giản, gồm 4 mức: 0%, 20%, 50% và 100%. Cụ thể, các khoản tín dụng của quốc gia sẽ có trọng số rủi ro 0%, các khoản tín dụng của các tổ chức tín dụng khác có trọng số 20%, …, khoản tín dụng của doanh nghiệp sẽ có trọng số là 100%. Chính cách chia trọng số rủi ro như vậy đã tạo nên nhược điểm lớn nhất của Hiệp ước vốn này, chính là quy điịnh này không đủ nhạy cảm với rủi ro, không phân biệt được các loại rủi ro đặc thù.

Ví dụ tất cả các khoản vay của khu vực tư nhân đều được gắn trọng số 100%, cho dù đó là khoản vay của một công ty nổi tiếng với xếp hạng tín dụng AAA hoặc của một doanh nghiệp địa phương không có tên tuổi với xếp hạng tín dụng ở mức B. Theo đó, ngân hàng có mức vốn tốt nhất là ngân hàng có CAR > 10%, có mức vốn thích hợp khi CAR > 8%, thiếu vốn khi CAR < 8%, thiếu vốn rõ rệt khi CAR < 6% và thiếu vốn trầm trọng khi CAR < 2% (SBV). Ra đời ngày 26/6/2004 và có hiệu lực vào năm 2007, Basel II được giới thiệu khắc phục những hạn chế của Basel I và nhằm nâng cao kỷ luật và tính lành mạnh của hệ thống ngân hàng quốc tế với 3 trụ cột chính. Trong đó, quy định về hệ số an toàn vốn CAR tối thiểu vẫn là 8% của tổng tài sản có rủi ro tính theo trọng số rủi ro như Basel I, nhưng không chỉ là rủi ro tín dụng mà rủi ro hoạt động và rủi ro thị trường cũng được đề cập ở Basel II.

Trọng số rủi ro cũng được chia thành nhiều mức 10 độ hơn (từ 0% đến 150%), phức tạp hơn theo mức độ nhạy cảm của tài sản trước các rủi ro. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 lại một lần nữa khiến BCBS nhận ra những "lỗ hổng" của Basel II dù từng được coi là một cơ chế quan trọng để đẩy mạnh cải cách và củng cố toàn bộ công tác điều hành trong lĩnh vực tài chính. Ngay lập tức, hai năm sau, BCBS đã đạt được thỏa thuận nhằm khép các ngân hàng vào những tiêu chuẩn ngặt nghèo hơn bằng hiệp ước Basel III. Basel III đề ra nhiều đề xuất mới về vốn, đòn bẩy và các tiêu chuẩn về tính thanh khoản để củng cố các quy định, giám sát và quản lý rủi ro của lĩnh vực ngân hàng.

Các tiêu chuẩn vốn và vùng đệm vốn mới sẽ đòi hỏi các ngân hàng phải giữ vốn nhiều hơn và chất lượng vốn cao hơn so với quy định của Basel II. Yêu cầu về hệ số an toàn vốn tối thiểu CAR cao hơn thông qua quy định về đòn bẩy và tỷ lệ tính thanh khoản mới, nhằm đảm bảo duy trì hoạt động cho cơ sở tài chính trong trường hợp xảy ra cú sốc tài chính. Cách xác định hệ số an toàn vốn CAR a. Cách xác định hệ số an toàn vốn CAR theo Hiệp ước Basel I Ban hành năm 1988 và có hiệu lực vào năm 1992, Hiệp ước vốn Basel I lần đầu tiên đưa ra khung đo lường rủi ro tín dụng với hệ số an toàn vốn tối thiểu CAR (Capital Adequacy Ratio) là 8%.

Hệ số này được xác định như sau: Vốn ngân hàng Hệ số an toàn vốn CAR = Tổng tài sản có rủi ro Trong đó, vốn được chia làm 3 cấp: Vốn cấp 1: là vốn sẵn có chắc chắn và các khoản dự phòng được công bố gồm: vốn chủ sở hữu vĩnh viễn (vốn điều lệ hoặc vốn cổ phần phổ thông), vốn dự trữ đã công bố (lợi nhuận không chia); lợi ích thiểu số (minorrity interest) tại các công ty con có hợp nhất báo cáo tài chính; lợi thế kinh doanh (Goodwill). Vốn cấp 2: là nguồn vốn bổ sung có độ tin cậy thấp hơn như: vốn tăng do đánh giá lại tài sản, các khoản dự phòng tổn thất chung, vốn bổ sung từ các công cụ nợ hỗn hợp (trái phiếu chuyển đổi, cổ phiếu ưu đãi và một số công cụ nợ thứ cấp), đầu tư tài chính vào các công ty con và các tổ chức tài chính khác. 11 Vốn cấp 3: là các khoản vay ngắn hạn.