Luận văn thạc sĩ khoa học nghiên cứu một số tác động của thủy điện đến thành phần loài và phân bố của cá ở sông tranh huyện bắc trà my tỉnh quảng nam

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật nghiên cứu nghiên cứu một số tác động của thủy điện đến thành phần loài và phân bố của cá ở sông tranh huyện, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân,

• Tác giả: Đỗ Văn Thành
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Thị Phương Anh
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Tác động của thủy điện đến cá ở sông Tranh, Bắc Trà My, Quảng Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Nội dung nghiên cứu
• 1.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.5. Cấu trúc của luận văn
• 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. NHỮNG TÁC ĐỘNG CỦA NHÀ MÁY THỦY ĐIỆN
• 1.1.1. Tác động tích cực
• 1.1.2. Tác động tiêu cực
• 1.2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁ Ở VIỆT NAM VÀ QUẢNG NAM
• 1.2.1. Tình hình nghiên cứu cá ở Việt Nam
• 1.2.2. Tình hình nghiên cứu cá ở tỉnh Quảng Nam
• 2. ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.2. THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 2.3. ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. Phương pháp kế thừa
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu ngoài thực địa
• 2.4.3. Phương pháp nghiên cứu trong phòng thí nghiệm
• 2.4.4. Sử dụng công thức trong tính toán
• 2.4.5. Xử lí số liệu
• 3. KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. HIỆN TRẠNG HOẠT ĐỘNG CỦA THỦY ĐIỆN SÔNG TRANH 2
• 3.1.1. Hiện trạng hoạt động thủy điện Sông Tranh 2
• 3.1.2. Những sự cố của thủy điện Sông Tranh 2
• 3.2. THÀNH PHẦN LOÀI VÀ PHÂN BỐ CỦA CÁ Ở SÔNG TRANH
• 3.2.1. Đa dạng thành phần loài
• 3.2.2. Các loài cá quý hiếm
• 3.2.3. Các loài cá kinh tế trên sông Tranh
• 3.2.4. Mối quan hệ giữa thành phần loài cá ở khu hệ sông Tranh với khu hệ khác
• 3.2.5. Đặc điểm phân bố của các loài cá khu vực sông Tranh
• 3.3. TÁC ĐỘNG CỦA THỦY ĐIỆN ĐẾN THÀNH PHẦN LOÀI VÀ PHÂN BỐ CỦA CÁ Ở SÔNG TRANH
• 3.3.1. Những tác động liên quan
• 3.3.2. Đánh giá mức độ ảnh hưởng
• 3.3.3. So sánh biến động thành phần loài khu hệ cá sông Tranh và sông Đà ở địa phận Hòa Bình
• 3.4. NHỮNG GIẢI PHÁP KHẢ THI PHỤC HỒI LẠI HỆ SINH THÁI VÀ BẢO VỆ NGUỒN LỢI CÁ
• 3.4.1. Xây dựng đập phụ
• 3.4.2. Giữ dòng sông nguyên vẹn
• 3.4.3. Trồng phủ cây xanh ở hai khu vực trên và dưới đập
• 3.4.4. Tạo sinh kế cho người dân
• 3.4.5. Quản lý tổng hợp
• 3.4.6. Nâng cao nhận thức cộng đồng
• 3.4.7. Khai thác hợp lý nguồn lợi thủy sản
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của thủy điện đến cá sông Tranh

Thủy điện đã trở thành một phần quan trọng trong việc phát triển năng lượng tại Việt Nam. Tuy nhiên, tác động của thủy điện đến hệ sinh thái, đặc biệt là cá ở sông Tranh, Bắc Trà My, Quảng Nam, cần được nghiên cứu kỹ lưỡng. Nghiên cứu này sẽ giúp hiểu rõ hơn về sự biến động của thành phần loài và phân bố của cá do tác động của thủy điện.

1.1. Tình hình hiện tại của cá sông Tranh

Sông Tranh là nơi sinh sống của nhiều loài cá quý hiếm và có giá trị kinh tế. Tuy nhiên, sự gia tăng hoạt động thủy điện đã làm thay đổi đáng kể môi trường sống của chúng.

1.2. Lợi ích và thách thức từ thủy điện

Thủy điện mang lại nhiều lợi ích như cung cấp năng lượng sạch, nhưng cũng gây ra nhiều thách thức cho hệ sinh thái, đặc biệt là sự di cư và sinh sản của cá.

II. Những thách thức từ thủy điện đối với cá sông Tranh

Việc xây dựng các đập thủy điện đã gây ra nhiều thách thức cho cá sông Tranh. Các tác động tiêu cực như thay đổi dòng chảy, ô nhiễm môi trường và mất môi trường sống đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự đa dạng sinh học của khu vực này.

2.1. Thay đổi dòng chảy và ảnh hưởng đến cá

Dòng chảy bị thay đổi do các đập thủy điện đã làm giảm khả năng di cư của cá, ảnh hưởng đến quá trình sinh sản và phát triển của chúng.

2.2. Ô nhiễm môi trường và tác động đến sinh thái

Ô nhiễm từ các hoạt động xây dựng và vận hành thủy điện đã làm suy giảm chất lượng nước, ảnh hưởng đến sức khỏe của cá và các loài thủy sinh khác.

III. Phương pháp nghiên cứu tác động của thủy điện đến cá

Nghiên cứu này sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để đánh giá tác động của thủy điện đến cá sông Tranh. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phân tích mẫu và đánh giá chất lượng nước.

3.1. Khảo sát thực địa và thu mẫu cá

Các khu vực nghiên cứu được chọn để thu mẫu cá và đánh giá sự đa dạng loài. Việc này giúp xác định các loài cá quý hiếm và tình trạng của chúng.

3.2. Phân tích chất lượng nước và môi trường

Phân tích chất lượng nước là một phần quan trọng trong nghiên cứu, giúp đánh giá tác động của thủy điện đến môi trường sống của cá.

IV. Kết quả nghiên cứu về tác động của thủy điện

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự biến động rõ rệt trong thành phần loài và phân bố của cá ở sông Tranh. Nhiều loài cá đã bị suy giảm số lượng, trong khi một số loài khác có thể đã biến mất hoàn toàn.

4.1. Biến động thành phần loài cá

Nghiên cứu chỉ ra rằng nhiều loài cá đã giảm mạnh về số lượng do tác động của thủy điện, ảnh hưởng đến sự đa dạng sinh học của khu vực.

4.2. Tình trạng phân bố cá sau khi xây dựng thủy điện

Phân bố của cá đã thay đổi đáng kể, với nhiều loài không còn xuất hiện ở các khu vực trước đây chúng sinh sống.

V. Giải pháp phục hồi hệ sinh thái và bảo vệ cá

Để phục hồi hệ sinh thái và bảo vệ nguồn lợi cá, cần có các giải pháp khả thi như quản lý nguồn nước, bảo tồn môi trường sống và nâng cao nhận thức cộng đồng.

5.1. Quản lý nguồn nước và bảo tồn môi trường

Cần có các biện pháp quản lý nguồn nước hiệu quả để đảm bảo chất lượng nước và môi trường sống cho cá.

5.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ cá

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ cá và hệ sinh thái sẽ giúp nâng cao ý thức và hành động bảo vệ nguồn lợi thủy sản.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai cho cá sông Tranh

Nghiên cứu này đã chỉ ra những tác động nghiêm trọng của thủy điện đến cá sông Tranh. Việc bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái là cần thiết để đảm bảo sự tồn tại của các loài cá quý hiếm trong tương lai.

6.1. Tầm quan trọng của bảo tồn cá

Bảo tồn cá không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn góp phần vào phát triển kinh tế bền vững cho địa phương.

6.2. Triển vọng nghiên cứu và phát triển bền vững

Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các giải pháp bền vững để bảo vệ nguồn lợi cá và hệ sinh thái sông Tranh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên nước ngọt phong phú với hơn 653 nghìn ha sông ngòi và 394 nghìn ha hồ chứa, tạo điều kiện thuận lợi cho đa dạng sinh học thủy sản. Theo ước tính, có khoảng 1.027 loài cá nước ngọt phân bố trên toàn quốc. Tuy nhiên, việc khai thác quá mức và ô nhiễm môi trường đã làm suy giảm nghiêm trọng trữ lượng cá, đe dọa nhiều loài vào nguy cơ tuyệt chủng. Huyện Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam, với diện tích tự nhiên 823,05 km², là vùng núi cao có hệ thống sông Tranh – một nhánh quan trọng của lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn. Sự phát triển thủy điện tại đây, đặc biệt là nhà máy thủy điện Sông Tranh 2 với công suất 190 MW và hồ chứa dung tích hơn 730 triệu m³, đã làm thay đổi đáng kể môi trường sống của các loài cá.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá tác động của thủy điện đến thành phần loài và phân bố cá ở sông Tranh, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản. Nghiên cứu tập trung vào việc xác định thành phần loài cá, đặc điểm phân bố, đánh giá biến động thành phần loài trước và sau khi xây dựng thủy điện, đồng thời phân tích các yếu tố ảnh hưởng như thay đổi dòng chảy, chất lượng nước và sinh kế người dân. Thời gian nghiên cứu chủ yếu từ năm 2006 đến 2014, tại các khu vực thượng lưu, lòng hồ và hạ lưu sông Tranh. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ quản lý tài nguyên thủy sản, bảo vệ đa dạng sinh học và phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết sinh thái học về đa dạng sinh học và tác động môi trường của thủy điện. Lý thuyết về sự phân bố loài cá trong hệ thủy sinh được áp dụng để phân tích ảnh hưởng của thay đổi môi trường nước đứng và nước chảy đến thành phần loài. Mô hình đánh giá tác động thủy điện tập trung vào các yếu tố như ngăn cản di cư cá, thay đổi chế độ thủy văn, và biến đổi chất lượng nước. Các khái niệm chính bao gồm:

• Đa dạng sinh học thủy sản: Đánh giá sự phong phú và phân bố các loài cá trong hệ sinh thái sông ngòi.
• Tác động thủy điện: Ảnh hưởng của hồ chứa và đập thủy điện đến môi trường sống, dòng chảy và sinh kế.
• Phân bố sinh thái: Sự phân bố cá theo môi trường nước đứng (hồ chứa) và nước chảy (sông suối).
• Hệ số gần gũi Sorensen: Đánh giá mức độ tương đồng thành phần loài giữa các khu hệ cá.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm mẫu cá thu thập tại 11 khu vực nghiên cứu trên sông Tranh, dữ liệu chất lượng nước, phỏng vấn 155 ngư dân và cán bộ quản lý địa phương. Cỡ mẫu cá thu được là 90 loài, trong đó có 4 loài quý hiếm. Phương pháp chọn mẫu cá sử dụng kỹ thuật đánh bắt trực tiếp và quan sát tại chợ cá địa phương. Phân tích số liệu được thực hiện bằng phần mềm Microsoft Excel, sử dụng các công thức tính toán như hệ số gần gũi Sorensen để so sánh thành phần loài với các khu hệ cá khác.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2006 (khởi công xây dựng thủy điện) đến năm 2014, bao gồm các giai đoạn thu thập mẫu cá, phân tích chất lượng nước, khảo sát sinh kế và đánh giá tác động môi trường. Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa khảo sát ngoài thực địa, phân tích trong phòng thí nghiệm và xử lý số liệu thống kê nhằm đảm bảo tính khách quan và chính xác.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng thành phần loài cá: Tổng cộng 90 loài cá được xác định ở sông Tranh, thuộc 22 bộ và 59 họ. Bộ cá Chép (Cypriniformes) chiếm ưu thế với 55 loài (61,11%), tiếp theo là bộ cá Vược (Perciformes) với 18 loài (20%). Có 4 loài cá quý hiếm thuộc sách đỏ Việt Nam chiếm 4,44% tổng số loài, trong đó cá Chình hoa (Anguilla marmorata) giảm mạnh do đập ngăn cản di cư.

2. Phân bố cá theo môi trường nước: Có 51 loài (56,67%) phân bố chủ yếu ở môi trường nước đứng (hồ chứa), trong khi 39 loài (43,33%) thích nghi với môi trường nước chảy (sông suối). Sự thay đổi từ môi trường nước chảy sang hồ chứa đã làm giảm số lượng các loài cá thích nghi với dòng chảy mạnh.

3. Ảnh hưởng của thủy điện đến sản lượng cá: Sản lượng cá đánh bắt tự nhiên giảm gần 70% so với trước khi xây dựng thủy điện, với 66,45% người dân đồng ý mức giảm 70%. Các loài cá sống môi trường nước chảy giảm sản lượng chiếm 41,94%, trong khi các loài nước đứng tăng sản lượng 45,16%.

4. Chất lượng nước suy giảm: Hàm lượng ôxy hòa tan (DO) giảm từ 6,1 mg/l trước khi xây đập xuống còn 5-5,5 mg/l trong hồ chứa, ảnh hưởng tiêu cực đến các loài cá cần ôxy cao. Tổng chất rắn hòa tan (TDS) và độ đục cũng tăng nhẹ, tuy vẫn nằm trong giới hạn cho phép theo QCVN 38-2011.

Thảo luận kết quả

Sự hình thành hồ chứa thủy điện đã làm thay đổi chế độ thủy văn từ dòng chảy tự nhiên sang môi trường nước tĩnh, ảnh hưởng đến đa dạng sinh học cá. Đập ngăn cản di cư của các loài cá di cư như cá Chình hoa, làm giảm khả năng sinh sản và tái tạo quần thể. Sự tích tụ phù sa trong hồ chứa làm thay đổi môi trường đáy, làm suy giảm các loài cá sống đáy như cá Lươn và cá Chạch bùn. Chất lượng nước giảm, đặc biệt là hàm lượng ôxy hòa tan, làm giảm khả năng sinh tồn của các loài cá ưa nước chảy.

So sánh với các nghiên cứu tại sông Đà và sông Hinh cho thấy hiện tượng giảm đa dạng và sản lượng cá là phổ biến ở các vùng có thủy điện. Tuy nhiên, sự gia tăng các loài cá nuôi nhập nội như cá Rô phi và cá Diêu hồng trong hồ chứa tạo ra nguồn lợi thủy sản mới, góp phần cải thiện sinh kế người dân. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố loài cá theo bộ, biểu đồ biến động sản lượng cá và bảng so sánh chất lượng nước trước và sau xây dựng thủy điện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống cầu cá và lối di cư nhằm khôi phục đường di cư tự nhiên cho các loài cá di cư như cá Chình hoa, giảm thiểu tác động của đập thủy điện đến sinh sản cá. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý thủy điện và Sở Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn, trong vòng 2 năm.

2. Bảo vệ và phục hồi môi trường sống ven sông bằng cách giữ nguyên dòng chảy tự nhiên, hạn chế khai thác cát, trồng phủ cây xanh hai bên bờ sông để giảm xói mòn và cải thiện chất lượng nước. Chủ thể: UBND huyện Bắc Trà My phối hợp với các tổ chức môi trường, thực hiện liên tục.

3. Quản lý khai thác thủy sản hợp lý thông qua quy hoạch nghề cá, hạn chế sử dụng công cụ đánh bắt hủy diệt, tăng cường kiểm tra và xử lý vi phạm. Chủ thể: Chi cục Thủy sản tỉnh Quảng Nam, trong 1 năm đầu tiên và duy trì.

4. Phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững tại lòng hồ thủy điện, ưu tiên các loài cá bản địa và kiểm soát cá nhập nội để tránh ảnh hưởng đến đa dạng sinh học. Chủ thể: Người dân và các doanh nghiệp nuôi trồng thủy sản, hỗ trợ kỹ thuật từ chính quyền địa phương, trong 3 năm.

5. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ nguồn lợi thủy sản và môi trường nước thông qua các chương trình đào tạo, tuyên truyền và hợp tác nghiên cứu. Chủ thể: Các tổ chức xã hội, trường học và chính quyền địa phương, triển khai liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý tài nguyên và môi trường: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách bảo vệ đa dạng sinh học và quản lý khai thác thủy sản bền vững tại các vùng có thủy điện.

2. Các nhà nghiên cứu sinh thái học và thủy sản: Tham khảo dữ liệu thành phần loài, phân bố và tác động môi trường để phát triển các nghiên cứu chuyên sâu về ảnh hưởng của thủy điện đến hệ sinh thái thủy sinh.

3. Người dân và cộng đồng ngư dân ven sông Tranh: Áp dụng các giải pháp bảo vệ nguồn lợi cá, nâng cao hiệu quả khai thác và phát triển nghề nuôi trồng thủy sản.

4. Các nhà đầu tư và doanh nghiệp thủy điện: Hiểu rõ tác động môi trường của dự án, từ đó thực hiện các biện pháp giảm thiểu và phát triển bền vững, đồng thời cải thiện quan hệ cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Thủy điện ảnh hưởng như thế nào đến đa dạng loài cá?
   Thủy điện làm thay đổi chế độ dòng chảy, tạo ra môi trường nước tĩnh trong hồ chứa, ngăn cản di cư cá và làm giảm chất lượng nước, dẫn đến giảm đa dạng và sản lượng cá, đặc biệt là các loài ưa nước chảy.

2. Có những loài cá quý hiếm nào bị ảnh hưởng tại sông Tranh?
   Có 4 loài cá quý hiếm thuộc sách đỏ Việt Nam như cá Chình hoa (Anguilla marmorata) bị giảm mạnh do đập ngăn cản đường di cư sinh sản ra biển.

3. Chất lượng nước thay đổi ra sao sau khi xây dựng thủy điện?
   Hàm lượng ôxy hòa tan giảm từ 6,1 mg/l xuống còn khoảng 5-5,5 mg/l, độ đục và tổng chất rắn hòa tan tăng nhẹ, ảnh hưởng tiêu cực đến sinh vật thủy sinh.

4. Người dân có thể làm gì để bảo vệ nguồn lợi cá?
   Người dân nên hạn chế sử dụng công cụ đánh bắt hủy diệt, tham gia các chương trình bảo vệ môi trường, phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững và phối hợp với chính quyền trong quản lý nguồn lợi.

5. Giải pháp nào hiệu quả nhất để phục hồi hệ sinh thái thủy sinh?
   Xây dựng cầu cá để tạo lối di cư cho cá, bảo vệ và phục hồi môi trường sống ven sông, quản lý khai thác hợp lý và nâng cao nhận thức cộng đồng là các giải pháp đồng bộ và hiệu quả.

Kết luận

• Nghiên cứu xác định được 90 loài cá ở sông Tranh, trong đó 4 loài quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng do tác động của thủy điện.
• Hồ chứa thủy điện Sông Tranh 2 làm thay đổi môi trường nước từ chảy sang tĩnh, ảnh hưởng tiêu cực đến đa dạng và sản lượng cá, giảm gần 70% sản lượng khai thác tự nhiên.
• Chất lượng nước suy giảm, đặc biệt là hàm lượng ôxy hòa tan, làm giảm khả năng sinh tồn của các loài cá ưa nước chảy.
• Các loài cá nuôi nhập nội phát triển mạnh trong hồ chứa, góp phần cải thiện sinh kế nhưng cũng gây áp lực lên các loài bản địa.
• Đề xuất các giải pháp phục hồi hệ sinh thái, bảo vệ đa dạng sinh học và phát triển nghề cá bền vững, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng là cần thiết cho tương lai.

Tiếp theo, cần triển khai các giải pháp kỹ thuật và chính sách quản lý trong vòng 2-3 năm tới, đồng thời tiếp tục theo dõi, đánh giá tác động lâu dài của thủy điện đến hệ sinh thái thủy sản. Các nhà quản lý và cộng đồng được khuyến khích áp dụng kết quả nghiên cứu để bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TONG QUAN TAI LIEU 1. NHỮNG TÁC ĐỘNG CỦA NHÀ MÁY THỦY ĐIỆN 1. Tác động tích cực Lợi ích lớn nhất của thuỷ điện là giá thành nhiên liệu, đây là một nguồn năng lượng tái tạo được tính bền vững. Do không sử dụng nhiên liệu hóa thạch, các nhà máy thủy điện không phát thải ra các chất khí, chất rắn gây ô nhiễm môi trường, không tiêu thụ ôxygen, không phát sinh nhiệt, không thải ra các khí gây hiệu ứng nhà kính.

Do đó, có thể coi đây là dạng năng lượng sạch. Những hồ chứa dung tích lớn được xây dựng cùng với các nhà máy thuỷ điện sẽ tích nước vào các tháng mùa mưa để có thể dùng để phát điện trong mùa khô. Như vậy, thủy điện giúp đồng bằng hạ du chống lũ về mùa mưa và hạn hán vào mùa khô; cải thiện dòng chảy kiệt và xâm nhập mặn [52]. Tác động tiêu cực Việc xây dựng các hồ chứa làm mit đi một diện tích lớn đất đai và thông thường có cả đất rừng.

Theo tính toán, để có I MW điện phải mắt ít nhất 7,5 - 10 ha rừng. Những nhà môi trường đã bày tỏ lo ngại rằng các dự án nhà máy thuỷ điện lớn có thể làm thay đổi dòng chảy về cả số lượng và chất lượng, phá vỡ sự cân bằng của hệ sinh thái xung quanh. Thứ nhất, các nghiên cứu đã cho thấy rằng đập sẽ ngăn cản những con đường di cư của loài cá, biến những đoạn sông nước chảy xiết thành những cái ao tù dong và gây nguy hiểm cho các khu vực cá đẻ và ấp trứng. đập nước dọc theo bờ biển Đại Tây Dương và Thái Bình Dương của Bắc Mỹ đã làm giảm lượng cá hồi vì chúng ngăn cản đường bơi ngược dòng của cá hồi để đẻ trứng, thậm chí ngay khi đa số các đập đó đã lắp đặt thang lên cho cá.

Cá hồi non cũng bị ngăn cản khi chúng bơi ra biển bởi vì nước ngoài công bố như Trần Ngọc Lợi và Nguyễn Cháu (1964), Fourmanvir (1965), M. Sau khi miền Nam được hoàn toàn giải phóng, công tác nghiên cứu cá được đây mạnh về phía Nam. Trong thời kỳ này, Đảng và Nhà nước ta coi trọng việc nghiên cứu và phát triển tiềm năng của các thủy vực nội địa. Các nghiên cứu không chỉ tập trung vào thành phần loài mà còn đánh giá sự đa dạng, thích nghỉ của các môi trường thủy vực khác nhau Năm 1978, Mai Đình Yên đã công bố “Định loại cá nước ngọt ở các tỉnh miền Bắc Việt Nam”, thống kê danh mục, mô tả chỉ tiết, lập khóa định loại đặc điểm phân bó và ý nghĩa kinh tế của 201 loài cá ở miền Bắc nước ta [41].

Đến năm 1992, Mai Đình Yên cùng với các cộng sự céng bé “Dinh loại các loài cá nước ngọt Nam b; mô tả, định loại 25S loài cá ở Nam bộ. Năm 1993, Trương Thủ Khoa và Trần Thị Thu Hương đã công bồ “Định loài cá nước ngọt vùng đồng bằng sông Cửu Long” với 173 loài [18]. Đây là các công trình tổng hợp đầy đủ nhất về hai khu hệ cá miền Bac và miền Nam nước ta trong thời kỳ này. Từ năm 1981 đến năm 1994, một số kết quả nghiên cứu về khu hệ cá đã được công bố, tiêu biểu là Nguyễn Hữu Dực (1982): “Thành phần loài cá sông Hương”, đã thống kê được 58 loài; Nguyễn Thái Tự (1983): Khu hệ cá sông Lam, đã thống kê được 157 loài; Mai Đình Yên, Nguyễn Hữu Duc (1991): Thành phần các loài cá sông Thu Bồn gồm 5§ loài, sông Trà Khúc 47 loài, sông Vệ 34 loài, sông Côn 43 loài, sông Ba 48 loài, sông Cái 25 loài [42].

10 Năm 1994, Vũ Trung Tạng đã tiến hành đánh giá thành phần loài cá các cửa sông Việt Nam “Các hệ sinh thái cửa sông Việt Nam” với S80 loài thuộc 110 họ và 26 bộ. Đồng thời, ông chia làm 4 nhóm sinh thái có nguồn gốc khác nhau: cá biển, cá cửa sông, cá nước ngọt và cá di cư [37]. 'Về đặc trưng phân bố và đặc điểm địa động vật của cá nước ngọt Việt Nam có các tác giả Mai Đình Yên (1973), Nguyễn Thái Tự (1983), Mai Đình Yên và Nguyễn Hữu Dực (1991), Nguyễn Văn Hảo (1993, 1998) và Nguyễn Hữu Dực (1995). Các tác giả cho rằng khu hệ cá nước ngọt Việt Nam có thể xếp vào vùng Đông Dương với 2 vùng phụ cận và 11 khu địa lý như sau [18]: ~ Vùng phụ Nam Trung Hoa có 5 khu thuộc Việt Nam là Cao Lạng, Việt Bắc, Tây Bắc, miền núi Bắc Trung bộ, đồng bằng Bắc bộ và Bắc Trung bộ.

~ Vùng phụ Đông Dương có 4 khu thuộc Việt Nam là Tây Nguyên, hạ lưu sông Mêkông, đồng bằng Nam bộ và đảo Phú Quốc. - Ngoài ra, còn hai khu mang tính chất chuyển tiếp giữa hai vùng phụ cận trên là khu thứ 10: Trung và Nam Trung bộ mang tính chất chuyển tiếp theo hướng Bắc Nam và khu thứ 11: Điện Biên Phủ mang tính chất chuyển tiếp theo hướng Tây Bắc. Nhìn chung, những nghiên cứu toàn diện về cá trong giai đoạn này được đẩy mạnh và có những bước tiến vững chắc. Tuy nhiên, phần lớn các công trình nghiên cứu về cá chỉ tập trung ở hệ sinh thái của các thủy vực nội địa phía Bắc và phía Nam, nơi gần những trung tâm nghiên cứu Quốc gia về thủy sản.

Các vùng biển và các thủy vực nội địa ở miền Trung vẫn chưa được chú trọng nghiên cứu. Từ 1995 đến 2000, nghiên cứu cá được quan tâm và chú trọng. Bên cạnh các thủy vực miền Bắc và miền Nam, các thủy vực miền Trung và 1I Tây Nguyên cũng được tập trung nghiên cứu, tiêu biểu trong giai đoạn này là: Võ Văn Phú (1995) “Thành phần loài của khu hệ cá đầm phá Thừa Thiên Huế” với 163 loài cá thuộc 95 giống, 60 họ và 17 bộ, trong. đó có 23 loài cá kinh tế [25]; Vũ Trung Tạng, Nguyễn Thị Thu Hè (1997) “Dẫn liệu bước đầu về thành phần cá ở sông Krông Ana (Đắk Lắk) [38]; Nguyễn Trường Khoa, Võ Văn Phú (2002) “Dẫn liệu bước đầu về thành phần loài cá ở sông Thạch Hãn, tỉnh Quảng Trị” với 83 loài thuộc 56 giống, 36 họ và 12 bộ [22].

Ở miền Trung công tác nghiên cứu phát triển mạnh mẽ từ năm 2001 đến nay, công tác nghiên cứu được tập trung chú trọng. Các công trình nghiên cứu tiêu biểu: '“Thành phần loài cá Tam Giang - Cầu Hai tỉnh Thừa Thiên Huế sau trận lũ lịch sử 1999” của Võ Văn Phú (2001) với 171 loài [26]; “Đa dạng về thành phần loài cá Đầm Ô Loan, tỉnh Phú Yên” của Võ Văn Phú, Nguyễn Thị Phi Loan và Hồ Thị Hồng (2003) [27]; “Dẫn liệu bước đầu về cá sông Chu thuộc địa phận tỉnh Thanh Hóa” của Nguyễn Hữu Dực, Dương Quang Ngọc (2004) với 94 loài, 68 giống, 24 họ và 9 bộ [14]. Từ năm 2001 - 2005, Nguyễn Văn Hảo đã xuất bản cuốn sách “Cá nước ngọt Việt Nam” gồm 3 tập, mô tả các loài nước ngọt điển hình và một số đại điện cá có nguồn gốc biển thích ứng với điều kiện nước lợ của vùng cửa sông, đầm phá ven biển. Theo công bố này, tác giả đã thống kê được 1.027 loài và phân loài cá thuộc 427 giống, 98 họ và 22 bộ.

Đây được xem là bộ sách phân loại cá nước ngọt đầy đủ và chỉ tiết nhất Việt Nam hiện nay [18]. Nam 2005, Võ Văn Phú và cộng sự đã công bố danh lục thành phần loài cá Khu bảo tồn thiên nhiên Đăkrông (Quảng Trị) với 100 loài thuộc 65 13 mà còn nghiên cứu về đặc tính sinh học, sinh thái, sinh lý khác nhau. Ngoài ra, việc nghiên cứu đánh giá tác động của môi trường đến đa dạng và phân bố của cá cũng được đây mạnh trước thực trạng môi trường ngày càng ô nhiễm như hiện nay. Tình hình nghiên cứu cá ở tỉnh Quảng Nam Nhìn chung, những nghiên cứu cá ở Việt Nam đang được đây mạnh trong những năm qua.

Tuy nhiên, ở Quảng Nam những nghiên cứu về cá chỉ mới tập trung chủ yếu ở các sông suối lớn của một số nhà khoa học tiêu biểu như Mai Đình Yên và Nguyễn Hữu Dực đã tiến hành nghiên cứu các loài cá nước ngọt ở các tỉnh ven biển Nam Trung Bộ vào năm 1991 [42] Trong đó sông Thu Bồn của tỉnh Quảng Nam là một trong số 7 vực nước được điều tra nghiên cứu về thành phần loài, sinh thái học, các loài cá kinh tế và nghề cá. Đến năm 1991, Mai Đình Yên và Nguyễn Hữu Dực tiếp tục công bố thành phần loài cá sông Thu Bồn có tổng số 58 loài và họ cho rằng. thành phần loài cá có sự giao lưu của hai phức hệ cá phía Bắc và phía Nam. Năm 2004, Vũ Thị Phương Anh, Võ Văn Phú công bó thành phần loài cá ở hồ Phú Ninh, tỉnh Quảng Nam gồm 71 loài nằm trong 49 giống, thuộc 19 họ của9 bộ khác nhau [1] Năm 2005, Võ Văn Phú, Vũ Thị Phương Anh, Nguyễn Ngọc Hoàng Tân đã công bó thành phần loài cá ở sông Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam với 83 loài nằm trong 59 giống, 34 họ, thuộc 10 bộ khác nhau, trong đó bộ cá 'Vược (Percifomes) chiếm ưu thế về mặt họ, giống và loài [28] Năm 2008, Nguyễn Kim Sơn, Hồ Thanh Hải (Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam) công bố thành phần loài cá trong hệ thống sông Vu Gia - Thu Bồn gồm 107 loài cá, thuộc 31 họ, 9 giống.

Trong đó có 8 loài nằm trong sách Đỏ Việt Nam. Ngoài ra hai tác giả còn tiến hành điều tra tình trạng nguồn lợi cá 14 của hệ thống. Kết quả nghiên cứu cho thấy, nguồn lợi cá đã giảm 50%. so với 10 - 15 năm về trước [35].

Gần đây nhất có công trình nghiên cứu của Vũ Thị Phương Anh, Trần Thị Thanh Thu (2014), đã công bố thành phần loài cá ở sông Đầm, thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam với 91 loài, thuộc 66 giống nằm trong 32 họ của 13 bộ [4]. Đây là các công trình nghiên cứu về cá ở Quảng Nam mà chúng tôi biết được từ trước đến nay. Có thể nói, nghiên cứu về đa dạng sinh học nói chung, về cá nói riêng ở các hệ thống sông tỉnh Quảng Nam còn ít và chưa có hệ thống. Đặc biệt các nghiên cứu về biến động thành phần loài cá do xây dựng hồ chứa hay do tác động môi trường, hoạt động đánh bắt chưa được chú trọng.

ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN - KINH TẾ XÃ HỘI VÙNG NGHIÊN CỨU 1. Điều kiện tự nhiên a.