Tác Động Của Phát Triển Nghề Nuôi Trồng Thủy Sản Đến Giảm Đói Nghèo Ở Đầm Phá Tam Giang

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tác động của phát triển nghề nuôi trồng thủy sản đến giảm đói nghèo ở đầm phá tam giang hiện nay, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Trần Xuân Bình
• Người hướng dẫn: Đặng Cảnh Khanh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Xã hội học
• Đề tài: Tác Động Của Nghề Nuôi Trồng Thủy Sản Đến Giảm Đói Nghèo Tại Đầm Phá Tam Giang
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Tính cấp thiết của đề tài
• Tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Khách thể nghiên cứu
• Phạm vi và giới hạn nghiên cứu của luận án
• Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• Phương pháp luận
• Phương pháp hệ
• Giả thuyết nghiên cứu
• Đóng góp và ý nghĩa thực tiễn của luận án
• Đóng góp khoa học của luận án
• Ý nghĩa thực tiễn của luận án
• Kết cấu của luận án
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU GIẢM ĐÓI NGHÈO VÙNG ĐẦM PHÁ TAM GIANG
• 1.1. Một số lý luận cơ bản tiếp cận vấn đề nghiên cứu
• 1.1.1. Các khái niệm cơ bản
• 1.1.2. Các lý thuyết và quan điểm tiếp cận vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Vùng đầm phá Tam giang Thừa Thiên Huế - hệ Sinh thái - Nhân văn ven biển đặc biệt
• 1.2.1. Vùng ven biển và cộng đồng cư dân ven biển
• 1.2.2. Đầm phá Tam Giang, Thừa Thiên Huế
• 1.3. Những yếu tố tác động đến giảm đói nghèo vùng đầm phá Tam Giang trong phát triển
• 1.3.1. Đổi mới toàn diện đất nước và chiến lược đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn
• 1.3.2. Quan điểm cơ bản và mục tiêu chương trình Quốc gia về xoá đói giảm nghèo ở Việt nam
• 1.3.3. Mục tiêu về công nghiệp hoá, hiện đại hoá các vùng miền địa phương
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG GIẢM ĐÓI NGHÈO TRONG CÁC NHÓM DÂN CƯ DO PHÁT TRIỂN NGHỀ NUÔI TRỒNG THUỶ SẢN
• 2.1. Phát triển mở rộng nghề nuôi trồng thuỷ sản với vấn đề đói nghèo ở đầm phá Tam Giang
• 2.1.1. Tình trạng đói nghèo và bộ phận dân cư đói nghèo vùng đầm phá
• 2.1.2. Mở rộng diện tích, các loại hình nuôi trồng và tăng hiệu quả kinh tế thuỷ sản
• 2.1.3. Các thành phần xã hội tham gia phát triển nuôi trồng thủy sản
• 2.1.4. Thu hẹp diện tích và cạn dần đầm phá với vấn đề đói nghèo
• 2.2. Phát triển nuôi trồng thuỷ sản với những biến đổi tác động đến giàu - nghèo vùng đầm phá
• 2.2.1. Biến đổi cơ hội sử dụng tài nguyên chung với giàu nghèo
• 2.2.2. Sự biến đổi cơ cấu ngành nghề với vấn đề giàu nghèo
• 2.2.3. Thay đổi cơ cấu lao động và việc làm với giảm đói nghèo
• 2.2.4. Môi trường đầm phá trước những thách thức với đói nghèo và tái đói nghèo
• 2.3. Phát triển nghề nuôi trồng thuỷ sản tác động đến đời sống kinh tế của dân cư đầm phá
• 2.3.1. Sự biến đổi thu nhập, chi tiêu của các nhóm cư dân do NTTS
• 2.3.2. Sự thay đổi nhà cửa, các tiện nghi sinh hoạt với giảm nghèo
• 2.3.3. Sử dụng các trang thiết bị hiện đại phục vụ sản xuất và đời sống
• 2.3.4. Sự an toàn về lương thực, thực phẩm với giảm đói nghèo
• 2.4. Vấn đề tiếp cận y tế và giáo dục với giảm đói nghèo
• 2.4.1. Tiếp cận y tế và điều kiện chăm sóc sức khoẻ
• 2.4.2. Tiếp cận giáo dục với giảm đói nghèo
• 2.5. Những biến đổi về đời sống văn hóa tinh thần với giàu nghèo
• 2.5.1. Diện mạo mới về đời sống văn hoá của cộng đồng
• 2.5.2. Đời sống tâm linh và tình cảm
• 2.5.3. An ninh, trật tự, an toàn và vai trò của chính quyền, các thiết chế xã hội
• 2.5.4. Các yếu tố nội tại của cộng đồng tác động đến giảm đói nghèo
• 3. Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP CƠ BẢN NHẰM PHÁT TRIỂN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN Ở ĐẦM PHÁ TAM GIANG THEO HƯỚNG BỀN VỮNG GIẢM ĐÓI NGHÈO
• 3.1. Những cơ sở lý luận và thực tiễn của các giải pháp
• 3.1.1. Cơ sở lý luận của việc xác định các giải pháp
• 3.1.2. Cơ sở thực tế khách quan của các giải pháp
• 3.2. Một số nhóm giải pháp cơ bản nhằm phát triển nuôi trồng thủy sản theo hướng bền vững
• 3.2.1. Qui hoạch tổng thể hệ thống nuôi trồng thuỷ sản vùng đầm phá
• 3.2.2. Các giải pháp về chính sách chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp và giải quyết việc làm cho người lao động
• 3.2.3. Giải pháp mở rộng loại hình kinh tế hộ
• 3.2.4. Giải pháp chính sách về vốn
• 3.2.5. Giải pháp chính sách về kỹ thuật
• 3.2.6. Giải pháp về chính sách đào tạo, tuyên truyền giáo dục văn hóa xã hội
• 3.2.7. Giải pháp về an ninh, chính trị, trật tự an toàn xã hội
• 3.2.8. Giải pháp tiếp cận cộng đồng bằng các dự án phát triển với sự tham gia của người dân
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• Một số khuyến nghị
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Đầm Phá Tam Giang Tổng Quan và Tác Động Nghề NTTS

Đầm phá Tam Giang thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế là một hệ sinh thái nhân văn đặc trưng, một trong những loại hình thủy vực nước lợ tiêu biểu và lớn nhất châu Á. Diện tích hơn 22.000 ha, kéo dài 68 km, là nơi sinh sống của gần 35% dân số toàn tỉnh (khoảng 35 vạn người). Những năm gần đây, áp lực từ gia tăng dân số, nhu cầu sinh kế và phát triển kinh tế xã hội, trực tiếp là các hoạt động khai thác quá tải đã gây nhiều biến động về môi trường sinh thái. Nguồn lợi thủy sản đang suy giảm nghiêm trọng. Nghề nuôi trồng thủy sản (NTTS) nổi lên như một giải pháp, đặc biệt từ năm 1997, ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống của người dân.

1.1. Hiện Trạng Khai Thác Thủy Sản Trước NTTS

Trước khi NTTS phát triển, người dân địa phương chủ yếu dựa vào khai thác thủy sản tự nhiên từ đầm phá. Hoạt động này, do áp lực dân số và nhu cầu sinh kế, dần trở nên quá tải và có tính hủy diệt. Sử dụng các loại ngư cụ tận diệt như te quệu, chất nổ, xung điện... làm nguồn lợi ngày càng cạn kiệt. Nghiên cứu cho thấy “Trong năm 1995 phát triển thêm loại nghề te quệu kết hợp xung điện, việc tiến hành khai thác thủy sản ở đây đi vào thời kỳ hủy diệt triệt để nhất”. Sự suy giảm nguồn lợi ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế và an ninh lương thực của người dân vùng ven biển, đặc biệt là các hộ nghèo.

1.2. Sự Trỗi Dậy Của Nghề Nuôi Trồng Thủy Sản

Nhằm giải quyết tình trạng suy giảm nguồn lợi tự nhiên, tỉnh Thừa Thiên Huế và người dân địa phương đã chủ động phát triển nghề nuôi trồng thủy sản. Bắt đầu từ xã Phú Tân (nay là thị trấn Thuận An) vào năm 1997, NTTS nhanh chóng lan rộng ra các xã khác thuộc huyện Phú Vang và toàn vùng đầm phá Tam Giang. Nghề NTTS được xem là phù hợp với chủ trương phát triển kinh tế xã hội của địa phương, mang lại hy vọng cải thiện thu nhập và giảm nghèo cho người dân.

II. Tác Động Kinh Tế NTTS và Cải Thiện Sinh Kế Tam Giang

Sự phát triển của nuôi trồng thủy sản đã có những tác động đáng kể đến kinh tế của các hộ gia đình và cộng đồng địa phương. Thu nhập của nhiều hộ gia đình tăng lên nhờ hoạt động nuôi trồng, giúp họ cải thiện điều kiện sống. NTTS tạo ra việc làm mới, đặc biệt là cho những người trước đây chỉ dựa vào khai thác tự nhiên. Tuy nhiên, cũng có những thách thức và bất bình đẳng trong phân phối lợi ích từ NTTS.

2.1. Tăng Thu Nhập và Cải Thiện Đời Sống Hộ Gia Đình

Nhiều hộ gia đình tham gia nuôi trồng thủy sản đã chứng kiến sự gia tăng đáng kể trong thu nhập. Điều này cho phép họ cải thiện chất lượng cuộc sống, xây dựng và sửa chữa nhà cửa, mua sắm các tiện nghi sinh hoạt, đảm bảo an ninh lương thực và tiếp cận các dịch vụ y tế và giáo dục tốt hơn. Nghiên cứu chỉ ra rằng, những hộ gia đình tham gia NTTS có mức chi tiêu bình quân hàng ngày cao hơn so với những hộ không tham gia.

2.2. Tạo Việc Làm và Chuyển Đổi Cơ Cấu Lao Động

Nuôi trồng thủy sản không chỉ mang lại thu nhập trực tiếp mà còn tạo ra nhiều việc làm gián tiếp trong các lĩnh vực liên quan như cung cấp thức ăn, giống, vật tư, chế biến và tiêu thụ thủy sản. Điều này góp phần chuyển đổi cơ cấu lao động từ khai thác tự nhiên sang nuôi trồng, giảm áp lực lên nguồn lợi tự nhiên và tạo ra cơ hội sinh kế bền vững hơn cho người dân. Báo cáo cho thấy sự chuyển dịch cơ cấu giá trị các nghề vùng đầm phá từ 1996 - 2001.

2.3. Bất Bình Đẳng và Rủi Ro Trong Phân Phối Lợi Ích

Mặc dù NTTS mang lại nhiều lợi ích kinh tế, nhưng không phải ai cũng được hưởng lợi một cách công bằng. Các hộ gia đình có vốn, kinh nghiệm và kỹ thuật thường có lợi thế hơn, trong khi các hộ nghèo, thiếu vốn và kỹ năng có thể gặp khó khăn. Bên cạnh đó, NTTS cũng tiềm ẩn những rủi ro liên quan đến dịch bệnh, biến động thị trường và biến đổi khí hậu, có thể ảnh hưởng đến thu nhập và sinh kế của người dân.

III. NTTS Bền Vững Giải Pháp Giảm Nghèo Tại Tam Giang

Để nghề nuôi trồng thủy sản thực sự góp phần vào giảm nghèo bền vững tại đầm phá Tam Giang, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Quy hoạch phát triển NTTS cần được thực hiện một cách khoa học và hợp lý, đảm bảo cân bằng giữa lợi ích kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường. Cần có các chính sách hỗ trợ phù hợp cho người dân, đặc biệt là các hộ nghèo, để họ có thể tiếp cận vốn vay, kỹ thuật nuôi trồng và thị trường tiêu thụ.

3.1. Quy Hoạch và Quản Lý Nuôi Trồng Hợp Lý

Quy hoạch NTTS cần dựa trên cơ sở khoa học, đánh giá đầy đủ tiềm năng, lợi thế và rủi ro của từng vùng, loại hình nuôi trồng. Cần có các quy định chặt chẽ về mật độ nuôi, loại hình nuôi, sử dụng hóa chất và kháng sinh, xử lý chất thải, phòng chống dịch bệnh để đảm bảo phát triển bền vững và bảo vệ đa dạng sinh học.

3.2. Chính Sách Hỗ Trợ Tiếp Cận Vốn Kỹ Thuật và Thị Trường

Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ ưu đãi cho người dân, đặc biệt là các hộ nghèo, để họ có thể tiếp cận vốn vay với lãi suất thấp, được đào tạo kỹ thuật nuôi trồng bài bản và được hỗ trợ tìm kiếm thị trường tiêu thụ ổn định. Cần khuyến khích phát triển các hình thức hợp tác xã, tổ hợp tác để tăng cường sức mạnh của người sản xuất nhỏ.

3.3. Bảo Vệ Môi Trường và Ứng Phó Biến Đổi Khí Hậu

Phát triển NTTS cần gắn liền với bảo vệ môi trường, giảm thiểu ô nhiễm môi trường, quản lý tài nguyên một cách bền vững. Cần có các giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu, phòng chống thiên tai, dịch bệnh để giảm thiểu rủi ro cho người nuôi trồng. Cần khuyến khích các mô hình nuôi trồng thân thiện với môi trường, sử dụng các giống thủy sản có khả năng chống chịu cao.

IV. Nghiên Cứu Thực Tiễn NTTS và Đời Sống Dân Cư Tam Giang

Nghiên cứu thực tiễn về tác động của nuôi trồng thủy sản đến đời sống dân cư đầm phá Tam Giang cho thấy nhiều khía cạnh tích cực. Đời sống vật chất của người dân được cải thiện, khả năng tiếp cận y tế và giáo dục tăng lên, đời sống văn hóa tinh thần phong phú hơn. Tuy nhiên, cũng có những thách thức liên quan đến ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu và bất bình đẳng xã hội cần được giải quyết.

4.1. Cải Thiện Đời Sống Vật Chất và Văn Hóa Tinh Thần

NTTS giúp người dân có thu nhập ổn định hơn, từ đó cải thiện điều kiện nhà ở, mua sắm các tiện nghi sinh hoạt, đảm bảo an ninh lương thực và nâng cao chất lượng bữa ăn. Đời sống văn hóa tinh thần cũng được phong phú hơn nhờ có điều kiện tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao, giải trí. Theo khảo sát, sự an toàn về lương thực, thực phẩm đã được cải thiện nhờ NTTS.

4.2. Tiếp Cận Y Tế Giáo Dục và Các Dịch Vụ Xã Hội

Khi thu nhập tăng lên, người dân có khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế và giáo dục tốt hơn. Họ có thể chi trả cho việc khám chữa bệnh, mua bảo hiểm y tế, cho con em đi học đầy đủ và tham gia các khóa học nâng cao kiến thức. Nghiên cứu cho thấy việc tiếp cận y tế và điều kiện chăm sóc sức khỏe đã được cải thiện nhờ NTTS.

4.3. Thách Thức Về Môi Trường và Bất Bình Đẳng Xã Hội

Mặc dù có nhiều tác động tích cực, NTTS cũng gây ra những thách thức về môi trường như ô nhiễm nguồn nước, suy thoái đa dạng sinh học, phát sinh dịch bệnh. Đồng thời, có sự phân hóa giàu nghèo, bất bình đẳng trong tiếp cận nguồn lực và cơ hội phát triển. Giải quyết những thách thức này đòi hỏi sự chung tay của cộng đồng, chính quyền và các nhà khoa học.

V. Giải Pháp Phát Triển NTTS Bền Vững Giảm Nghèo Tam Giang

Để nuôi trồng thủy sản phát triển theo hướng bền vững và góp phần hiệu quả vào giảm nghèo tại đầm phá Tam Giang, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp về quy hoạch, chính sách, kỹ thuật và quản lý. Cần tăng cường sự tham gia của cộng đồng, nâng cao năng lực cho người dân và khuyến khích các mô hình sản xuất thân thiện với môi trường. Chính sách hỗ trợ vốn, kỹ thuật và thị trường cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm của từng nhóm dân cư.

5.1. Nâng Cao Năng Lực Cộng Đồng và Vai Trò của HTX

Cần tập trung nâng cao năng lực cho cộng đồng thông qua các chương trình đào tạo, tập huấn về kỹ thuật nuôi trồng, quản lý dịch bệnh, bảo vệ môi trường. Khuyến khích và hỗ trợ phát triển các hình thức hợp tác xã, tổ hợp tác để tăng cường sức mạnh tập thể, nâng cao khả năng cạnh tranh và giảm thiểu rủi ro. Giải pháp mở rộng loại hình kinh tế hộ.

5.2. Ứng Dụng Khoa Học Công Nghệ và Kỹ Thuật Tiên Tiến

Cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và kỹ thuật nuôi trồng tiên tiến để nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, giảm chi phí sản xuất và bảo vệ môi trường. Nghiên cứu và phát triển các giống thủy sản có năng suất cao, khả năng chống chịu tốt và thích ứng với điều kiện địa phương. Giải pháp chính sách về kỹ thuật.

5.3. Phát Triển Chuỗi Giá Trị và Thị Trường Tiêu Thụ Ổn Định

Cần phát triển chuỗi giá trị thủy sản một cách bền vững, từ sản xuất đến chế biến và tiêu thụ. Xây dựng các thương hiệu sản phẩm thủy sản địa phương, tăng cường quảng bá và xúc tiến thương mại. Tìm kiếm và mở rộng thị trường tiêu thụ trong nước và quốc tế, đảm bảo đầu ra ổn định cho người sản xuất. Giải pháp tiếp cận cộng đồng bằng các dự án phát triển với sự tham gia của người dân.

VI. Tương Lai Bền Vững Phát Triển NTTS Tam Giang Hợp Lý

Phát triển nuôi trồng thủy sản tại đầm phá Tam Giang cần hướng đến sự cân bằng giữa lợi ích kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan, từ chính quyền, nhà khoa học, doanh nghiệp đến cộng đồng địa phương. Chỉ khi đó, NTTS mới thực sự trở thành một động lực quan trọng cho giảm nghèo và phát triển bền vững tại vùng đất này.

6.1. Quản Lý Rủi Ro và Ứng Phó Với Biến Động

Cần xây dựng các hệ thống cảnh báo sớm và quản lý rủi ro hiệu quả để ứng phó với các biến động của thị trường, dịch bệnh, thiên tai và biến đổi khí hậu. Cần có các biện pháp bảo hiểm, hỗ trợ tài chính cho người dân khi gặp khó khăn. Giải pháp về an ninh, chính trị, trật tự an toàn xã hội.

6.2. Tăng Cường Hợp Tác và Chia Sẻ Kinh Nghiệm

Cần tăng cường hợp tác giữa các địa phương, các tổ chức, các nhà khoa học và các doanh nghiệp trong lĩnh vực nuôi trồng thủy sản. Chia sẻ kinh nghiệm, kiến thức và công nghệ để nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững. Khuyến khích sự tham gia của các tổ chức quốc tế và các chuyên gia nước ngoài.

6.3. Đánh Giá và Điều Chỉnh Chiến Lược Phát Triển

Cần thường xuyên đánh giá và điều chỉnh chiến lược phát triển nuôi trồng thủy sản để đảm bảo phù hợp với tình hình thực tế và đáp ứng yêu cầu của sự phát triển bền vững. Lắng nghe ý kiến của cộng đồng, học hỏi kinh nghiệm từ các mô hình thành công và rút ra bài học từ những thất bại. Cơ sở lý luận của việc xác định các giải pháp.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Xã hội học của tác giả Trần Xuân Bình có tiêu đề Tác động của phát triển nghề nuôi trồng thủy sản đến giảm đói nghèo ở đầm phá Tam Giang hiện nay (Nghiên cứu trường hợp huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên - Huế), được bảo vệ tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội vào năm 2005, dưới sự hướng dẫn khoa học của Đặng Cảnh Khanh và Phạm Đình Huỳnh, chuyên ngành Xã hội học, mã số 5.51.

Về tính cấp thiết, đầm phá Tam Giang (Thừa Thiên Huế) là hệ sinh thái nhân văn vùng thủy vực nước lợ tiêu biểu tại châu Á với diện tích mặt nước trên 22.000 ha, chiều dài 68 km, trải rộng qua 5 huyện ven biển gồm Phong Điền, Quảng Điền, Hương Trà, Phú Vang và Phú Lộc. Đây là địa bàn sinh sống của khoảng 35 vạn dân (chiếm gần 35% dân số toàn tỉnh) thuộc 236 làng, 41 xã. Trước sức ép gia tăng dân số và nhu cầu sinh kế, hoạt động khai thác quá mức nguồn lợi tự nhiên cùng sự xuất hiện của các ngư cụ mang tính hủy diệt (đặc biệt nghề te quệu kết hợp xung điện từ năm 1995, cùng chất nổ, chất độc) đã làm cạn kiệt nguồn tài nguyên thủy sản. Để giải quyết áp lực này, nghề nuôi trồng thủy sản (NTTS) xuất hiện từ đầu thập niên 1990 và bùng nổ mạnh mẽ vào năm 1997 tại xã Phú Tân (sau là thị trấn Thuận An), lan sang xã Phú An, Phú Xuân (khu vực đầm Sam - Chuồn, huyện Phú Vang) rồi toàn vùng đầm phá. Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế tự phát này tạo ra những biến đổi sâu sắc về cơ cấu xã hội, quan hệ sở hữu mặt nước, phân tầng xã hội và xung đột giữa các nhóm dân cư, đặc biệt là nhóm ngư dân nghèo và cư dân thủy diện (vạn đò).

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào khía cạnh tự nhiên sinh học hoặc giải pháp kỹ thuật, quy hoạch; chưa có công trình nào tiếp cận liên ngành xã hội học để đánh giá có hệ thống tác động của chuyển đổi cơ cấu kinh tế NTTS đến quá trình giảm đói nghèo và biến đổi xã hội của các nhóm dân cư đầm phá.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án:

• Mục đích: Nhận dạng thực trạng tác động của phát triển nghề NTTS đến việc giảm đói nghèo trong cộng đồng dân cư vùng đầm phá Thừa Thiên Huế; trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp và khuyến nghị xây dựng mô hình phát triển kinh tế bền vững ở vùng đầm phá Tam Giang nhằm giảm đói nghèo.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (đánh số theo văn bản):
  1. Xác lập cơ sở lý luận và phương pháp luận tiếp cận đối tượng nghiên cứu – “Tác động của phát triển nghề NTTS đến giảm đói nghèo”;
  2. Tiến hành các nghiên cứu thực nghiệm xã hội để nhận diện khách quan về “đối tượng nghiên cứu”;
  3. Xác định nguyên nhân và các yếu tố khách quan, chủ quan tác động đến “đối tượng nghiên cứu”;
  4. Xây dựng giải pháp, quy hoạch, kế hoạch hóa mô hình phát triển kinh tế đầm phá theo hướng bền vững.

Câu hỏi nghiên cứu (5 câu hỏi đánh số theo văn bản):

1. Phát triển nghề NTTS như thế nào và làm thế nào để có được một sự tăng trưởng nhanh, hiệu quả, chất lượng cao, bền vững có lợi cho cộng đồng địa phương, đặc biệt đối với bộ phận người nghèo?
2. Mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với các vấn đề xã hội và môi trường, tài nguyên ở đây sẽ như thế nào?
3. Vai trò, vị thế, quyền lực xã hội của cá nhân, các nhóm xã hội, các tổ chức và các thiết chế xã hội sẽ như thế nào?
4. Các chủ thể đó đang và sẽ làm gì để phát huy vai trò chức năng xã hội của mình trong phát triển địa phương?
5. NTTS có thực sự là hướng sinh kế bền vững xóa đói, giảm nghèo ở địa phương?

Giả thuyết nghiên cứu:

1. Phát triển nghề NTTS tác động làm biến đổi kinh tế - xã hội, gia tăng các hoạt động sống và giảm đói nghèo trong các nhóm dân cư vùng đầm phá Tam Giang: mở rộng diện tích, loại hình và thành phần kinh tế tham gia NTTS sẽ giảm đói nghèo; tỷ lệ hộ ngư dân NTTS tăng làm giảm tỷ lệ hộ đói nghèo; tỷ lệ hợp lý giữa quy mô và phân phối diện tích mặt nước sẽ giảm hộ đói nghèo hoặc ngược lại.
2. Phát triển nghề NTTS dẫn đến các vấn đề xã hội nảy sinh: phân tầng xã hội, xung đột xã hội, thay đổi tổ chức đời sống và quan hệ xã hội.
3. Nhiều yếu tố ngoài NTTS tác động đến cộng đồng: nhu cầu nâng cao hoạt động sống của cả cộng đồng; các yếu tố kinh tế, chính trị, văn hóa, tài nguyên môi trường chưa xác định được xu hướng.
4. Mô hình phát triển NTTS hiện tại ở đầm phá Tam Giang còn mang yếu tố tự phát, thiếu tính bền vững.
5. Những chính sách kinh tế - xã hội về phát triển NTTS còn có điểm chưa sát thực tế, chưa phù hợp với tình hình địa phương.

Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tác động của phát triển nghề NTTS đến giảm đói nghèo trong cộng đồng dân cư ở vùng đầm phá Tam Giang, Thừa Thiên Huế.
• Khách thể nghiên cứu: Các hộ gia đình, các nhóm dân cư sinh sống và hoạt động có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến nguồn lợi đầm phá Tam Giang; một số cơ quan chức năng, cán bộ quản lý chính quyền, đoàn thể và tổ chức chính trị - xã hội tại địa bàn.
• Phạm vi không gian: Huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế; trọng tâm sinh thái là vùng đầm Sam - Chuồn (vùng giữa đầm phá), nơi bùng phát nghề NTTS mạnh nhất toàn vùng.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát thực địa tập trung từ năm 2001 đến 2003; kế thừa số liệu và kết quả nghiên cứu giai đoạn 1995 - 2004; so sánh biến đổi giữa hai mốc thời gian 1997 - 1999 và 2001 - 2003.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Văn bản luận án điểm lại các hướng nghiên cứu trước đây ở phạm vi quốc tế, quốc gia và địa phương:

Ở bình diện quốc tế và vĩ mô, tác giả phân tích các báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB) gồm: Báo cáo về tình hình phát triển thế giới 2000/2001 - Tấn công đói nghèo (2000); Báo cáo phát triển thế giới năm 2003: Phát triển bền vững trong một thế giới năng động (2003); công trình của Judy L. Baker (2002) về đánh giá tác động của dự án tới đói nghèo; Báo cáo phát triển Việt Nam 2004: Nghèo (2003); quan niệm của Amartya Sen về năng lực con người và quyền tự do đạt tới cuộc sống mong muốn; cùng tiêu chuẩn đánh giá nghèo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO).

Ở bình diện quốc gia, tác giả tổng thuật các chính sách và ấn phẩm: Quyết định số 80/1998/QĐ-TTg ngày 9/4/1998 của Thủ tướng Chính phủ thành lập Ban Chủ nhiệm chương trình mục tiêu quốc gia xóa đói giảm nghèo (LG. Đức Quyết, 2002); báo cáo Việt Nam tấn công nghèo đói (2000) dựa trên hai cuộc Điều tra mức sống dân cư năm 1993 và 1998 của Tổng cục Thống kê; báo cáo Tham vấn cộng đồng về Dự thảo Chiến lược Toàn diện về Tăng trưởng và Xóa Đói Giảm Nghèo của Việt Nam 2002; chuyên khảo Nghèo đói và xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam của nhóm tác giả Lê Xuân Bá, Chu Tiến Quang, Nguyễn Hữu Tiến, Lê Xuân Đình (2001); công trình Xóa đói giảm nghèo ở vùng dân tộc thiểu số nước ta hiện nay - thực trạng và giải pháp (thuộc đề tài cấp nhà nước KHXH.04-05) của Hà Quế Lâm; cùng các nghiên cứu về ngưỡng nghèo và thiếu đói của Đỗ Thị Bình và cộng sự (1996), Nguyễn Văn Thiều (1994).

Về nghiên cứu tại đầm phá Tam Giang và tỉnh Thừa Thiên Huế:

• Tài liệu lịch sử và tự nhiên: Tác phẩm Ô châu cận lục của Dương Văn An (thế kỷ XV) mô tả sự hình thành và đời sống nhân văn đầm phá; công trình khảo sát tự nhiên sinh học vùng Tam Giang - Cầu Hai của Krempf (1931).
• Các chương trình và đề tài khoa học: Đề tài Nghiên cứu định cư dân thủy diện Đầm phá Tam Giang do Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật, Sở Thủy sản Thừa Thiên Huế và Đại học Sư phạm Huế chủ trì (năm 1987 và 1995); Hội thảo khoa học về Đầm phá Thừa Thiên Huế do Bộ Khoa học Công nghệ và Môi trường, Phân viện Hải dương học Hải Phòng và Đại học Thủy Lợi tổ chức (tháng 11/1994); Báo cáo kết quả nghiên cứu giai đoạn I và II (1995, 1997, 2001) của dự án Quản lý nguồn lợi sinh học phá Tam Giang do IDRC Canada tài trợ, phối hợp Đại học Nông Lâm Huế, Đại học Khoa học Huế và Sở Thủy sản Thừa Thiên Huế (tác giả tham gia với tư cách chuyên gia đánh giá tác động kinh tế - xã hội).
• Các nghiên cứu chuyên ngành liên quan: Nguyễn Quang Trung Tiến (1995) với Ngư nghiệp Việt Nam đầu thế kỷ XX; Nguyễn Duy Thiệu (2002) với Cộng đồng ngư dân ở Việt Nam; Nguyễn Quang Vinh Bình (1996) với Quản lý nguồn lợi thủy sản hệ đầm phá Tam Giang; Hà Xuân Thông (2000) với Cơ sở lý luận chuyển đổi cơ cấu kinh tế trong ngành thủy sản; Đỗ Hoài Nam (2003) về vùng ven biển; và công trình của chính tác giả Trần Xuân Bình (1999) trong luận văn thạc sĩ Ảnh hưởng của bùng nổ NTTS đến cuộc sống của người dân ở Phú Tân, Đầm phá Tam Giang, Thừa Thiên Huế.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Phần lớn công trình trước đây tập trung vào khía cạnh sinh thái tự nhiên, kỹ thuật khai thác, hoặc khảo sát định cư thuần túy. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống về việc đánh giá có hệ thống dưới góc độ xã hội học về mối liên hệ biện chứng giữa chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành thủy sản (từ khai thác tự nhiên sang NTTS) với biến đổi cấu trúc xã hội, phân tầng giàu nghèo, việc làm và an sinh xã hội tại cộng đồng dân cư đầm phá.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng hệ thống lý thuyết xã hội học kết hợp ở ba cấp độ:

1. Cấp độ tổng quát: Phép biện chứng duy vật, chủ nghĩa duy vật lịch sử, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng, Nhà nước; Lý thuyết hệ thống (xem xét hệ thống Nhân văn - Sinh thái vùng đầm phá trong mối tương tác giữa tự nhiên và xã hội thông qua quá trình kinh tế); Lý thuyết biến đổi xã hội (theo quan niệm của L. Therese Baker năm 1998 và Emile Durkheim, phân tích biến đổi nội xã hội và thay đổi xã hội do tác động của chuyển đổi cơ cấu kinh tế).
2. Cấp độ trung gian (cấu trúc): Tiếp cận cộng đồng (Ferdinand Tönnies với quan niệm về xã hội cộng đồng tính - Gemeinschaft và xã hội hiệp hội tính - Gesellschaft; Joseph Fichter với 4 yếu tố cấu thành cộng đồng; Emile Durkheim với khái niệm đoàn kết cơ học và đoàn kết hữu cơ); Lý thuyết cấu trúc - chức năng (Auguste Comte, Herbert Spencer, Emile Durkheim, Robert K. Merton, Peter Blau, Hansjürgen Daheim) phân tích sự biến đổi vị thế, vai trò và chức năng của các thiết chế xã hội khi chuyển đổi ngành nghề.
3. Cấp độ trực tiếp (hành vi): Lý thuyết sự lựa chọn hợp lý (James S. Coleman, Friedman, Hechter, kết hợp khái niệm chi phí cơ hội trong kinh tế vi mô để giải thích hành vi thích ứng, lựa chọn nghề nghiệp của hộ gia đình); Lý thuyết phân tầng xã hội (quan điểm của Karl Marx về giai cấp; Max Weber với nguyên tắc ba chiều gồm địa vị kinh tế/tài sản, địa vị chính trị/quyền lực, địa vị xã hội/uy tín; Trịnh Duy Luân năm 2000); Lý thuyết xung đột xã hội về đói nghèo (phân tích mâu thuẫn trong chiếm hữu mặt nước và tranh chấp ngư trường).

Thao tác hóa khái niệm và khung biến số: Khái niệm đói nghèo được thao tác hóa theo nghĩa rộng thành ba trạng thái:

• Nghèo thu nhập (Income Poverty): đo lường qua mức sống, thu nhập, chi tiêu, điều kiện nhà ở, trang thiết bị sản xuất và tiện nghi sinh hoạt.
• Nghèo tri thức (Knowledge Poverty): đo lường qua thụ hưởng giáo dục, y tế, chăm sóc sức khỏe và đời sống văn hóa tinh thần.
• Nghèo nhân văn (Human Poverty): đo lường qua cơ hội chuyển đổi nghề nghiệp, việc làm, an ninh an toàn, mức độ tiếp cận tài nguyên chung và các nguồn lực xã hội.

Hệ biến số nghiên cứu gồm: Biến độc lập (mở rộng quy mô, các loại hình ao nuôi, các thành phần xã hội tham gia NTTS); Biến trung gian (tiếp cận tài nguyên, xung đột xã hội, chuyển đổi nghề, tạo việc làm, ô nhiễm môi trường); Biến phụ thuộc (đời sống vật chất, đời sống phi vật chất, mức độ tiếp cận nguồn lực xã hội của các nhóm hộ và nghề nghiệp); Biến can thiệp vĩ mô (điều kiện tự nhiên tài nguyên, chính sách phát triển, CNH-HĐH, đô thị hóa, thương mại hóa).

Phương pháp nghiên cứu thực tế và dữ liệu: Luận án sử dụng phương pháp tiếp cận hỗn hợp (kết hợp định lượng và định tính), nghiên cứu có sự tham gia của người dân (PRA) và quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng (CBCRM) theo tài liệu của Lê Thị Kim Lan và Trần Xuân Bình (2001).

Bảng tổng hợp quy mô mẫu nghiên cứu thực nghiệm của luận án:

Phương pháp	Loại hình mẫu điều tra	Quy mô thực hiện	Tỷ lệ và phân bố địa bàn
Định lượng (Bảng hỏi, xử lý SPSS 9.0)	Khảo sát bảng hỏi toàn vùng đầm phá	429 phiếu	100% (thực hiện tháng 7/2003 tại vùng đầm Sam - Chuồn và lân cận)
	Khảo sát tại huyện Phú Vang	226 phiếu	Chiếm 52,7% tổng số phiếu (tại 4 xã, chiếm 50% số xã khảo sát)
Định tính (Phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm)	Hộ dân cư địa phương	108 trường hợp	Chiếm 81,2% (12 trường hợp x 9 làng)
	Cán bộ quản lý cấp xã	18 trường hợp	Chiếm 13,53% (6 trường hợp x 3 xã)
	Cán bộ quản lý cấp huyện	7 trường hợp	Chiếm 5,26% (huyện Phú Vang)
	Tổng số nghiên cứu trường hợp	133 trường hợp	So sánh hai thời điểm 1998 và 2003

Nguồn tư liệu thứ cấp kế thừa từ các dự án nghiên cứu của IDRC Canada (1995, 1997, 2001), số liệu thống kê của WB, Tổng cục Thống kê, Sở Thủy sản Thừa Thiên Huế và kết quả khảo sát luận văn thạc sĩ năm 1999 của tác giả.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc nghiên cứu giảm đói nghèo vùng đầm phá Tam Giang

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận, các khái niệm công cụ, khung biến số và chuẩn nghèo áp dụng tại Việt Nam theo số liệu của WB và Tổng cục Thống kê.

Bảng 1.1: Ngưỡng nghèo ở Việt Nam trong các năm 1993 và 1998 (nghìn đồng/người/năm):

Chỉ tiêu ngưỡng nghèo	Thời điểm tháng 1/1993	Thời điểm tháng 1/1998
Ngưỡng nghèo lương thực, thực phẩm	750	1.287
Ngưỡng nghèo chung	1.160	1.788
(Nguồn: Ngân hàng Thế giới và Tổng cục Thống kê, 1999; dẫn theo Luận án, tr. 21)

Chương 1 phân tích bối cảnh tự nhiên - xã hội tỉnh Thừa Thiên Huế và hệ đầm phá Tam Giang. Toàn tỉnh có diện tích tự nhiên 5.000+ km2, đất lâm nghiệp 180.232 ha, đất nông nghiệp 49.107 ha, mặt nước đầm phá 22.100 ha; dân số đầu năm 1999 là 1.050.000 người (Bảng 1.2, 2.1). Vùng đầm phá kéo dài qua 5 huyện với 35 vạn dân tại 236 làng, 41 xã; trong đó có hơn 1 vạn dân thủy diện sống lênh đênh trên thuyền vạn đò, đối mặt với nghèo đói kinh niên (Bảng 2.2).

Về lịch sử hình thành nghề NTTS, văn bản nêu rõ: năm 1977 thành lập Trạm nghiên cứu NTTS; năm 1982 chuyển thành Xí nghiệp NTTS sau thành công trồng rau câu chỉ vàng; tháng 5/1984 thành lập Đội quy hoạch tổng thể NTTS; đầu năm 1985 thành lập Trạm nghiên cứu hải sản (bị bão số 8 năm 1985 phá hủy); giữa năm 1986 chuyên gia Việt kiều Nhật Nguyễn Tiến Dũng phát hiện giống tôm sú non P15; năm 1989 công ty Lobana (liên doanh Úc và Công ty nuôi tôm TP Huế) lập điểm nuôi công nghiệp tại Phú Tân; năm 1990 xuất hiện điểm nuôi bán thâm canh tại Phú Xuân.

Tác giả phân kỳ 3 giai đoạn và loại hình NTTS:

• Giai đoạn 1987 - 1994: Nuôi ao đất cao triều bán thâm canh (kết hợp tôm sú và rau câu), diện tích nuôi của Công ty nuôi tôm TP Huế tại Phú Tân tăng từ 12,8 ha năm 1987 lên 80,6 ha năm 1993; toàn xã Phú Tân có 46 tổ hộ với quy mô ao 1-2 ha.
• Giai đoạn 1994 - 2002: Bùng nổ ao vây lưới (chắn sáo bằng lưới mùng) theo lối quảng canh hỗn hợp (ô nuôi NTTS chỉ chiếm 1/4 đến 1/8 diện tích rào chắn, phần còn lại khai thác tự nhiên; chia thành nuôi trung triều và hạ triều).
• Giai đoạn từ 2002: Phong trào nuôi thâm canh cao triều và nuôi tôm trên cát bằng công nghệ cao tại vùng bãi ngang và ven phá của các doanh nhân, doanh nghiệp ngoài cộng đồng. Mốc bùng nổ nghề NTTS năm 1997 (Biểu đồ 1.1) đánh dấu quá trình người dân rào lấn tự phát mặt nước chung thành sở hữu riêng.

Chương 2: Thực trạng giảm đói nghèo trong các nhóm dân cư do phát triển nghề nuôi trồng thuỷ sản

Chương 2 trình bày các phát hiện thực nghiệm định lượng và định tính về tác động của NTTS:

• Mở rộng quy mô sản xuất và tăng trưởng kinh tế: Diện tích NTTS toàn tỉnh từ 42 ha năm 1990 tăng lên hơn 1.000 ha năm 1995, đạt 3.667,2 ha năm 2003 và dự kiến 4.941 ha năm 2004 (Biểu đồ 2.1, 2.3); cơ cấu giá trị nghề cá chuyển dịch mạnh mẽ giai đoạn 1996 - 2001 (Biểu đồ 2.2). Hoạt động NTTS làm gia tăng thu nhập hàng năm (Bảng 2.6) và thu nhập bình quân ngày (Bảng 2.7) của các hộ nuôi tôm. Các hộ khá giả cải thiện mức chi tiêu hàng ngày (Bảng 2.8, Biểu đồ 2.4), nâng cấp nhà ở kiên cố (Bảng 2.12), sắm sửa tiện nghi sinh hoạt và trang thiết bị sản xuất hiện đại (khảo sát trường hợp làng Tân Dương - Bảng 2.11).
• Phân tầng xã hội và gia tăng bất bình đẳng: Kết quả xếp dãy kinh tế - xã hội và phân loại giàu nghèo theo thu nhập cho thấy sự nới rộng khoảng cách giữa các tầng lớp dân cư (Bảng 2.9, Biểu đồ 2.5). Việc mở rộng ao vây lưới (chắn sáo) đã chiếm dụng diện tích mặt nước công cộng, thu hẹp không gian đánh bắt tự nhiên (Bảng 2.4 danh mục nghề khai thác). Nhóm ngư dân nghèo không có vốn làm ao và cư dân thủy diện bị tước đoạt ngư trường truyền thống, rơi vào cảnh bần cùng hóa và tăng nguy cơ tái đói nghèo.
• Chuyển dịch cơ cấu lao động, việc làm và an sinh xã hội: Thang giá trị nghề nghiệp thay đổi sâu sắc trước và sau bùng nổ NTTS (Bảng 2.5), kéo theo sự thay đổi cơ cấu chi tiêu trong gia đình giữa năm 1997 và 2002 (Bảng 2.10). Tiếp cận y tế được cải thiện về điều kiện chữa bệnh (Bảng 2.13), nhưng giáo dục gặp nhiều khó khăn khi tỷ lệ trẻ em bỏ học còn cao do điều kiện kinh tế nghèo khó và thiếu phương tiện đến trường (Bảng 2.14, 2.15).
• Thách thức suy thoái môi trường và xung đột xã hội: Mật độ cọc sáo dày đặc cản trở lưu thông trao đổi nước, dư lượng thức ăn công nghiệp làm ô nhiễm nguồn nước đầm phá, gây dịch bệnh tôm triền miên. Tranh chấp diện tích mặt nước dẫn đến các vụ va chạm gay gắt giữa người nuôi và người đánh bắt tự nhiên, làm phức tạp an ninh trật tự và rạn nứt quan hệ gắn kết cộng đồng truyền thống.

Chương 3: Một số giải pháp cơ bản nhằm phát triển nuôi trồng thủy sản ở đầm phá Tam Giang theo hướng bền vững giảm đói nghèo

Chương 3 đề xuất 8 nhóm giải pháp dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn phát triển hệ sinh thái nhân văn đầm phá:

1. Quy hoạch tổng thể hệ thống NTTS: Phân vùng mặt nước khoa học, khơi thông luồng lạch lưu thông nước; thực hiện lộ trình cắt giảm ao chắn sáo tại huyện Phú Vang: năm 2004 giảm 120 ha, năm 2005 giảm 120 ha và đến năm 2010 xóa bỏ hoàn toàn hình thức nuôi chắn sáo.
2. Chính sách chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp và giải quyết việc làm: Hỗ trợ đào tạo nghề, tạo sinh kế thay thế cho ngư dân khai thác tự nhiên bị mất ngư trường.
3. Mở rộng loại hình kinh tế hộ: Khuyến khích mô hình kinh tế hộ liên kết sản xuất, thành lập các tổ hợp tác NTTS để chia sẻ chi phí và hạn chế rủi ro.
4. Chính sách về vốn: Triển khai các kênh tín dụng ưu đãi, đơn giản hóa thủ tục vay vốn cho các hộ nghèo và cận nghèo đầu tư sản xuất.
5. Chính sách về kỹ thuật: Chuyển giao quy trình nuôi an toàn, kiểm soát nguồn gốc giống tôm sú và tăng cường phòng ngừa dịch bệnh thủy sản.
6. Chính sách đào tạo, tuyên truyền giáo dục: Nâng cao dân trí, tuyên truyền ý thức bảo vệ môi trường đầm phá và quy chế khai thác tài nguyên.
7. Đảm bảo an ninh trật tự an toàn xã hội: Tăng cường hiệu lực quản lý của chính quyền địa phương, giải quyết dứt điểm các tranh chấp và xung đột mặt nước.
8. Tiếp cận cộng đồng bằng các dự án phát triển có sự tham gia của người dân: Vận dụng công cụ PRA và mô hình quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng (CBCRM) nhằm phát huy quyền làm chủ của người dân.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Luận án là công trình nghiên cứu toàn diện đầu tiên dưới góc độ xã hội học về tác động của phát triển nghề NTTS đến giảm đói nghèo tại vùng đầm phá Tam Giang.
• Vận dụng và kiểm chứng các lý thuyết xã hội học (lý thuyết hệ thống, cấu trúc chức năng, biến đổi xã hội, lựa chọn hợp lý, phân tầng xã hội và xung đột xã hội) trong phân tích mối tương tác giữa chuyển dịch cơ cấu kinh tế và biến đổi xã hội ở một vùng sinh thái nhân văn ven biển đặc thù.
• Làm rõ tính hai mặt của tăng trưởng kinh tế tự phát: vừa tạo cơ hội nâng cao mức sống cho một bộ phận cư dân, vừa làm sâu sắc thêm phân tầng xã hội, tước đoạt sinh kế của nhóm yếu thế và gây suy thoái môi trường. Kết quả này bổ sung luận cứ khoa học cho lý luận xã hội học về phát triển cộng đồng.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bức tranh thực nghiệm khách quan, chi tiết về thực trạng đời sống kinh tế, mức sống, phân tầng giàu nghèo và các chiều cạnh nghèo đa chiều (thu nhập, tri thức, nhân văn) của các nhóm dân cư vùng đầm phá.
• Cung cấp cơ sở khoa học xác thực giúp các cấp chính quyền tỉnh Thừa Thiên Huế và huyện Phú Vang xây dựng quy hoạch không gian mặt nước, kế hoạch hóa phát triển kinh tế - xã hội và điều chỉnh chính sách xóa đói giảm nghèo theo hướng bền vững.
• Giúp cộng đồng ngư dân bản địa nhận diện các nguy cơ sinh kế, từ đó chủ động chuyển đổi mô hình sản xuất và phòng ngừa rủi ro.
• Cung cấp tài liệu tham khảo thực chứng cho các dự án can thiệp phát triển cộng đồng ven biển tại Việt Nam.

Hệ thống giải pháp và kiến nghị đề xuất: Luận án kiến nghị lập quy hoạch tổng thể không gian đầm phá, thực hiện nghiêm lộ trình xóa bỏ chắn sáo đến năm 2010, chuyển đổi sinh kế cho nhóm cư dân thủy diện, mở rộng tín dụng ưu đãi và áp dụng phương thức quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng (CBCRM).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Phạm vi không gian của luận án giới hạn khảo sát thực địa trọng tâm tại huyện Phú Vang (đặc biệt khu vực đầm Sam - Chuồn); mặc dù mang tính đại diện cho vùng trung đầm phá có nghề NTTS bùng nổ mạnh nhất, nhưng chưa bao quát toàn diện các tiểu vùng sinh thái khác (phía Bắc đầm phá Tam Giang và phía Nam phá Cầu Hai).
• Về thời gian, khảo sát thực địa tập trung từ năm 2001 đến 2003; các mô hình nuôi thâm canh trên cát công nghệ cao mới xuất hiện từ năm 2002 nên chưa đủ chu kỳ thời gian dài để đánh giá triệt để xu hướng bền vững và tác động sinh thái đất, nước ngầm lâu dài.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Tiếp tục theo dõi, đánh giá biến đổi sinh kế và cơ cấu xã hội của cộng đồng sau khi hoàn thành lộ trình xóa bỏ hoàn toàn ao chắn sáo vào năm 2010.
• Nghiên cứu chuyên sâu về tác động môi trường đất và nguồn nước ngầm của các dự án nuôi tôm công nghệ cao trên cát tại vùng bãi ngang ven biển.
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu so sánh liên huyện trên toàn hệ đầm phá Tam Giang - Cầu Hai.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học thuộc các chuyên ngành Xã hội học, Kinh tế phát triển, Nhân học sinh thái, Địa lý kinh tế và Quản lý tài nguyên môi trường ven biển.
• Các nhà quản lý và hoạch định chính sách cấp tỉnh, huyện tại Thừa Thiên Huế (Sở Thủy sản, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội, UBND huyện Phú Vang và các huyện ven phá) trong việc quy hoạch mặt nước và xây dựng chính sách giảm nghèo.
• Ban quản lý các dự án phát triển nông thôn, các tổ chức quốc tế hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn sinh thái và quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng (như IDRC, WB).

Các nội dung có giá trị tham khảo cao:

• Khung lý thuyết phân tích đa cấp độ kết hợp giữa lý thuyết hệ thống, cấu trúc chức năng và lựa chọn hợp lý trong nghiên cứu sinh kế cộng đồng ven biển.
• Bộ tiêu chí thao tác hóa khái niệm đói nghèo đa chiều (nghèo thu nhập, nghèo tri thức, nghèo nhân văn).
• Phương pháp luận kết hợp định lượng (xử lý SPSS 9.0) và định tính (133 nghiên cứu trường hợp, công cụ PRA, CBCRM).
• Hệ thống số liệu điều tra thực nghiệm về cơ cấu thu chi, phân loại giàu nghèo và thang giá trị nghề nghiệp của ngư dân đầm phá.

Câu hỏi thường gặp

1. Mốc thời gian bùng nổ nghề nuôi trồng thủy sản ở đầm phá Tam Giang được xác định vào thời điểm nào và xuất phát từ địa bàn nào? Văn bản xác định mốc bùng nổ nghề NTTS là vào năm 1997, xuất phát đầu tiên tại xã Phú Tân (sau là thị trấn Thuận An), lan nhanh sang xã Phú An, Phú Xuân thuộc khu vực đầm Sam - Chuồn (huyện Phú Vang), rồi mở rộng ra toàn bộ hệ đầm phá Thừa Thiên Huế.

2. Luận án thao tác hóa khái niệm đói nghèo thành những nhóm tiêu chí cụ thể nào để đo lường? Khái niệm đói nghèo được thao tác hóa thành ba trạng thái đo lường:

• Nghèo thu nhập (Income Poverty): đo lường qua mức sống, thu nhập, chi tiêu, điều kiện nhà ở, trang thiết bị sản xuất và sinh hoạt.
• Nghèo tri thức (Knowledge Poverty): đo lường qua mức độ thụ hưởng giáo dục, y tế và đời sống văn hóa tinh thần.
• Nghèo nhân văn (Human Poverty): đo lường qua cơ hội chuyển đổi nghề nghiệp, việc làm, an ninh an toàn và cơ hội tiếp cận tài nguyên chung, nguồn lực xã hội.

3. Sự phát triển của loại hình ao vây lưới (chắn sáo) gây ra những hệ quả tiêu cực gì đối với tài nguyên chung và nhóm ngư dân nghèo? Ao vây lưới (chắn sáo) khoanh vùng diện tích mặt nước lớn bằng lưới mùng theo phương thức quảng canh hỗn hợp (ô nuôi NTTS chỉ chiếm 1/4 đến 1/8 diện tích, phần còn lại dùng để đánh bắt tự nhiên). Hình thức này biến mặt nước công cộng thành sở hữu tư nhân, cản trở lưu thông dòng chảy, tích tụ chất thải thức ăn gây ô nhiễm môi trường và thu hẹp nghiêm trọng ngư trường khai thác tự nhiên, đẩy bộ phận ngư dân nghèo và cư dân thủy diện không có vốn vào thế bị tước đoạt sinh kế truyền thống, gia tăng nguy cơ tái đói nghèo.

4. Cơ cấu mẫu nghiên cứu thực nghiệm định lượng và định tính của luận án được thiết kế như thế nào? Mẫu định lượng gồm 429 phiếu khảo sát bảng hỏi tại đầm Sam - Chuồn và vùng lân cận (tháng 7/2003), riêng huyện Phú Vang có 4 đơn vị khảo sát (chiếm 50% số xã khảo sát) với 226 phiếu (chiếm 52,7% tổng số phiếu), dữ liệu xử lý bằng phần mềm SPSS 9.0. Mẫu định tính gồm 133 nghiên cứu trường hợp so sánh hai thời điểm 1998 và 2003, gồm 108 trường hợp hộ dân (81,2% tại 9 làng), 18 trường hợp cán bộ cấp xã (13,53% tại 3 xã) và 7 trường hợp cán bộ cấp huyện (5,26%).

5. Lộ trình cắt giảm diện tích ao nuôi chắn sáo tại huyện Phú Vang được văn bản ghi nhận ra sao? Theo số liệu của Sở Thủy sản Thừa Thiên Huế năm 2003 được trích trong văn bản, lộ trình cắt giảm diện tích ao chắn sáo của huyện Phú Vang gồm: năm 2004 giảm 120 ha ao chắn sáo, năm 2005 giảm tiếp 120 ha ao chắn sáo, và đến năm 2010 tiến tới xóa bỏ hoàn toàn hình thức nuôi chắn sáo trên địa bàn.

Kết luận

Luận án tiến sĩ Xã hội học của tác giả Trần Xuân Bình là công trình nghiên cứu chuyên sâu về tác động của chuyển đổi cơ cấu kinh tế nghề cá sang nuôi trồng thủy sản đối với quá trình giảm đói nghèo tại đầm phá Tam Giang, huyện Phú Vang. Tác giả đã vận dụng khung phân tích lý thuyết xã hội học đa cấp độ cùng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp định lượng (SPSS 9.0) và định tính (PRA, CBCRM) để làm rõ thực trạng phân tầng xã hội, mâu thuẫn tài nguyên và các chiều cạnh nghèo thu nhập, tri thức, nhân văn. Kết quả nghiên cứu khẳng định sự cần thiết phải kiểm soát quá trình nuôi trồng tự phát và đề xuất hệ thống 8 nhóm giải pháp phát triển kinh tế đầm phá bền vững dựa vào cộng đồng. Luận án cung cấp cơ sở khoa học xác thực phục vụ công tác quản lý tài nguyên ven biển và thực thi chính sách an sinh xã hội tại tỉnh Thừa Thiên Huế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục và Tài liệu tham khảo, luận án có 3 chương, gồm 10 tiết.nay TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. NỘI DUNG Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU GIẢM ĐÓI NGHÈO VÙNG ĐẦM PHÁ TAM GIANG 1. Một số lý luận cơ bản tiếp cận vấn đề nghiên cứu Cơ sở lý luận của luận án được hiểu gồm các khái niệm chủ chốt, các khái niệm công cụ, và những lý thuyết xã hội học được vận dụng để tiếp cận vấn đề nghiên cứu. Các khái niệm công cụ của đề tài được xác định ở hai cấp độ: (1)Các khái niệm chủ chốt gồm: đói nghèo; giảm đói nghèo; nghề NTTS; phát triển bùng nổ NTTS; và (2)Một số khái niệm liên quan như: chất lượng cuộc sống; cơ cấu kinh tế; cơ cấu ngành nghề.

Các khái niệm “đói nghèo” được thao tác hóa thành các chỉ báo để đo lường các biến số, các tương quan, các khía cạnh và các mặt của đối tượng nghiên cứu “tác động của phát triển nghề NTTS đến giảm đói nghèo ở đầm phá Tam Giang”. Các lý thuyết vận dụng để tiếp cận vấn đề nghiên cứu của đề tài được phối kết hợp và xác định ở ba cấp độ: (1)Tiếp cận tổng quát có lý thuyết hệ thống, biến đổi xã hội và quan điểm, các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ta về giảm đói nghèo và phát triển bền vững; (2)Các lý thuyết trung gian để tiếp cận gần đến vấn đề nghiên cứu có: phát triển cộng đồng, cấu trúc chức năng; và (3)Tiếp cận trực tiếp mục tiêu nghiên cứu có các lý thuyết: sự lựa chọn hợp lý, phân tầng xã hội và xung đột xã hội. Các khái niệm cơ bản Đói nghèo là khái niệm chủ chốt của đề tài và liên quan đến đói nghèo ở nghĩa rộng là khái niệm “chất lượng cuộc sống”. Khái niệm đói nghèo được sử dụng thao tác hoá thành các chỉ báo để đo lường các biến số đáp ứng nội dung và mục tiêu của đề tài.nay TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Khái niệm đói nghèo Đến nay, khái niệm về đói nghèo vẫn được hiểu một cách chưa thống nhất bởi các tiêu chí về chất và lượng. “Giàu” và “nghèo” là hai khái niệm đối ngược nhau, tồn tại bên nhau và mang tính lịch sử. Khái niệm “giàu” dùng để chỉ những cá nhân, những hộ gia đình có nhiều tiền, nhiều tài sản so với mức bình thường. Còn “nghèo” là tình trạng không có hoặc có rất ít tiền bạc, của cải dùng để duy trì ở mức tối thiểu nhu cầu đời sống vật chất, trái với “giàu”.

Đói nghèo là khái niệm kép của “đói” và “nghèo”, chúng có trong nhau, bao hàm lẫn nhau và có nhiều sắc nghĩa. Chẳng hạn “đói” có: đói gay gắt, đói nghèo, đói khổ, đói rách, đói kém… Và “nghèo” có: nghèo hèn, nghèo khổ, nghèo đói, nghèo túng, nghèo kiệt (xơ xác, rớt mùng tơi)… Thực tế, trong xã hội nói chung, vùng đầm phá Tam Giang nói riêng, ở mỗi thời điểm và không gian xác định, tính đa dạng trong bộ phận những người nghèo đói vẫn còn phản ánh đủ các sắc nghĩa trên. Tuy nhiên, trong phạm vi nghiên cứu của luận án không có ý định đo lường đói nghèo theo cấp độ các sắc nghĩa đó, mà chỉ xác định và khu trú khái niệm đói nghèo như dưới đây để sử dụng làm công cụ. Quan niệm truyền thống về đói nghèo được WB phổ biến rộng rãi để thực hiện trong các báo cáo nghiên cứu từ những năm 1990 đến nay là: Đói nghĩa là Nghèo; nó không chỉ bao hàm sự khốn cùng về vật chất (được đo lường theo một khái niệm thích hợp về thu nhập hoặc tiêu dùng), mà còn là sự thụ hưởng thiếu thốn về giáo dục và y tế.

Hiện nay trong phát triển, WB mở rộng quan niệm về đói nghèo để tính đến cả nguy cơ dễ bị tổn thương và dễ gặp rủi ro – không có tiếng nói và quyền lực [WB, 2000/2001, tr. Hiện nay trên thế giới và ở nước ta, khái niệm về nghèo đói có sự khác biệt đáng kể. Một số tác giả cho rằng, nghèo thường đi đôi với đói và thiếu đói, được hiểu là tình trạng của một bộ phận dân cư có mức sống dưới tối thiểu, chỉ đủ khả năng đảm bảo có được mức lương thực bữa đói bữa no và có những khi đứt bữa một hoặc hai, ba tháng. Trong bộ phận dân cư thiếu đói, có bộ phận thiếu thốn và cực khổ nhất: tức những người “đói gay gắt”.

Đói gay gắt là tình (LUAN.nay TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 17 trạng của một bộ phận dân cư có mức sống dưới mức tối thỉểu, đói ăn, đứt bữa từ 3 tháng trở lên [Đỗ Thị Bình… (1996), tr.33], hoặc “đói gay gắt” là những người có thu nhập dưới 8kg gạo/ đầu người/ tháng [Nguyễn Văn Thiều (1994), tr. Quan niệm của các tổ chức Liên hiệp quốc, nghèo đói được hiểu theo hai nghĩa: “Nghèo tuyệt đối” và “nghèo tương đối”. Nghèo tuyệt đối là tình trạng của một bộ phận dân cư không có khả năng thoả mãn các nhu cầu tối thiểu nhằm duy trì cuộc sống như nhu cầu ăn, mặc, ở, vệ sinh, y tế, giáo dục. Nghèo tương đối là tình trạng của một bộ phận dân cư mức sống dưới trung bình của cộng đồng nơi địa phương đang xét.

Một cách nhận diện khác: “Ai là người nghèo,” một thành phần xã hội tỏ ra có khả năng rủi ro bị nghèo khổ nhiều hơn những người khác: Già, ốm, tàn tật, gia đình đông, gia đình khuyết, gia đình tổn thương, thất nghiệp, lương thấp, công việc không ổn định theo mùa,…(thu nhập, cơ may, dịch vụ xã hội, hưởng chính sách, phúc lợi, rủi ro thị trường, sai lầm của các quyết định, rủi ro của thiên nhiên, lương thấp, lao động chân tay, thất nghiệp, ít thời gian lao động…) Tất thảy đó là những người dễ phải chịu đựng nghèo khổ kinh niên. Đói nghèo còn phản ánh qua cách đánh giá của tập thể tác giả bằng những đặc điểm chủ yếu của người nghèo ở Việt Nam hiện nay, gồm: (1)Đặc điểm nhân khẩu học; (2)Đặc điểm về trình độ văn hoá; (3)Đặc điểm về tài sản, nhà ở, đời sống tinh thần; (4)Dễ bị tổn thương; và (5)Nghèo đói là kết quả của nhiều nhân tố [Lê Xuân Bá (2001), tr. Ngoài ra, theo như Amartya Sen gọi là “khả năng một con người có được, đó là quyền tự do đáng kể mà họ được hưởng để vươn tới một cuộc sống mà họ mong muốn” [WB, A. Như vậy, đói- nghèo hiểu theo nghĩa đầy đủ, là hai khái niệm phản ánh mối quan hệ tích hợp bởi các khái niệm mức sống, hoạt động sống, lối sống, những điều kiện sống và môi trường sống… mà con người được “cung cấp” (LUAN.nay TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 18 chưa đầy đủ.

Với cách tiếp cận này, nhìn một cách khái quát thì khái niệm nghèo đói được mở rộng và phản ánh gần với khái niệm “chất lượng cuộc sống” của con người, cộng đồng người. Xu hướng này được nhiều tổ chức, dự án tiếp cận nghiên cứu và can thiệp để giảm đói nghèo hiện nay. Do đó, cần xem xét thêm khái niệm chất lượng cuộc sống để thấy hết các khía cạnh, các tiêu chí, các chỉ báo liên quan đến đói nghèo ở nghĩa rộng. Chất lƣợng cuộc sống Chất lượng cuộc sống một khái niệm có nội hàm rộng, bao gồm cả những chỉ tiêu về lượng và các chỉ tiêu về chất, rất phong phú và phản ánh hai mặt: Chất lượng cuộc sống cao tức là phản ánh sự sang – giàu…, ngược lại chất lượng cuộc sống thấp kém cũng đồng nghĩa với nghèo – hèn và có thể nghèo đói, có hoạt động sống, lối sống, điều kiện sống, mức sống và môi trường sống thấp.

Không có một thang giá trị, chuẩn mực chung về chất lượng cuộc sống cho mọi xã hội trong mọi thời điểm khác nhau của quá trình phát triển. Để hiểu rõ các yểu tố quyết định đến đói nghèo và chất lượng cuộc sống trên tất cả các phương diện, cần nghỉ đến vấn đề tài sản của người dân, lợi suất của những tài sản đó và tính bất ổn định của mức lợi suất đó. Những tài sản này tồn tại dưới các dạng: (1)Tài sản con người, như khả năng có được sức lao động cơ bản, kỹ năng và sức khoẻ tốt; (2)Tài sản tự nhiên, như đất đai; (3)Tài sản nhân tạo - vật chất, như tiếp cận đến cơ sở hạ tầng; (4)Tài sản tài chính, như tiết kiệm và được vay vốn; (5)Tài sản tri thức “tri thức đã mã hoá”; (6)Tài sản xã hội, như các mối quan hệ và trách nhiệm đối với nhau để khi cần có thể nhờ cậy và ảnh hưởng chính trị đối với các nguồn lực [WB,…2000/2001, tr. Từ nhiều hướng tiếp cận về chất lượng cuộc sống như: tiếp cận kinh tế, tiếp cận kinh tế học phát triển hay tiếp cận tấn công đói nghèo theo cách của WB, chung qui lại với cách nhìn toàn diện, chỉnh thể (dù cấp độ nào, ở chế độ xã hội nào, với tư cách là đời sống con người, cộng đồng người hướng tới phát triển, hiện đại), chất lượng cuộc sống được phản ánh đầy đủ qua các yếu tố cơ (LUAN.nay TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 19 bản cả về chất và lượng như sau: (1)Những đặc điểm nhân khẩu trong gia đình và cộng đồng; (2)Mức cân đối thu nhập và chi tiêu; (3)Vấn đề giáo dục và mức độ thụ hưởng; (4)Tình trạng Y tế, sức khoẻ và mức độ thụ hưởng; (5)Nhà ở, điều kiện sinh hoạt, vui chơi giải trí…; (6)Đời sống tâm linh, tình cảm, nhu cầu thoả mãn tinh thần; (7)An ninh, an toàn, bình đẳng, tự chủ bởi môi trường bao quanh cuộc sống; (8)Sự tự do, ở đây muốn phản ảnh cơ hội lựa chọn các giá trị cuộc sống như ăn, mặc, ở, đi lại, chọn nghề, chọn thầy, chọn bác sĩ để chữa bệnh; và (9)Sự chịu tác động rộng hơn của môi trường tự nhiên và xã hội, cũng như các môi trường khác: khoa học công nghệ; đô thị hoá; thương mại hoá; giao lưu văn hoá, quốc tế hoá, môi trường chính trị.

Một số kiểu nhóm xã hội hoặc những người giàu có về của cải vật chất, có mức sống cao (thu nhập và chi tiêu) nhưng chưa hẳn đã có chất lượng cuộc sống cao và tốt. Chẳng hạn như sự giàu có theo kiểu “trọc phú”, “bông bống xà phòng”, “của trên trời rơi xuống”… Nghĩa là “giàu” nhưng chưa hội đủ các điều kiện, giá trị, chuẩn mực, văn hoá, mới chỉ có điều kiện cần mà chưa có điều kiện đủ.