Nghiên Cứu Tác Động Của Năng Lực Động Đến Kết Quả Kinh Doanh Tại Các Doanh Nghiệp Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích tác động của năng lực động đến kết quả kinh doanh tại các doanh nghiệp Việt Nam, cung cấp góc nhìn chuyên sâu.

• Tác giả: Đào Trung Kiên
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Danh Nguyên
• Trường học: Đại học Bách Khoa Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý công nghiệp
• Đề tài: Tác Động Của Năng Lực Động Đến Kết Quả Kinh Doanh Của Doanh Nghiệp Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Của Năng Lực Động Đến Kết Quả Kinh Doanh

Năng lực động là một khái niệm quan trọng trong quản lý doanh nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng tại Việt Nam. Năng lực này không chỉ giúp doanh nghiệp thích ứng với thay đổi mà còn tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững. Theo nghiên cứu của Đào Trung Kiên (2023), năng lực động có thể được định nghĩa là khả năng của doanh nghiệp trong việc nhận diện, nắm bắt và tận dụng cơ hội trong môi trường kinh doanh biến động. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hiện nay, khi mà nhiều doanh nghiệp Việt Nam đang phải đối mặt với những thách thức lớn từ thị trường toàn cầu.

1.1. Khái Niệm Năng Lực Động Trong Doanh Nghiệp

Năng lực động được hiểu là khả năng của doanh nghiệp trong việc phát triển và điều chỉnh các nguồn lực để đáp ứng nhanh chóng với những thay đổi của thị trường. Điều này bao gồm khả năng học hỏi, thích nghi và đổi mới. Nghiên cứu cho thấy rằng doanh nghiệp nào có năng lực động tốt sẽ có khả năng duy trì và cải thiện kết quả kinh doanh.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Năng Lực Động Đối Với Doanh Nghiệp Việt Nam

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, năng lực động trở thành yếu tố quyết định cho sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp. Các doanh nghiệp Việt Nam cần phải phát triển năng lực này để không chỉ tồn tại mà còn phát triển bền vững trong môi trường cạnh tranh khốc liệt.

II. Những Thách Thức Đối Với Năng Lực Động Của Doanh Nghiệp Việt Nam

Doanh nghiệp Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc phát triển năng lực động. Những thách thức này bao gồm sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ, sự cạnh tranh gia tăng từ các doanh nghiệp nước ngoài, và các yếu tố kinh tế vĩ mô không ổn định. Theo báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của năng lực động trong việc cải thiện hiệu suất kinh doanh.

2.1. Cạnh Tranh Gia Tăng Trong Thị Trường

Sự gia tăng của các doanh nghiệp nước ngoài và các sản phẩm nhập khẩu đã tạo ra áp lực lớn lên các doanh nghiệp Việt Nam. Điều này yêu cầu các doanh nghiệp phải nhanh chóng cải thiện năng lực động để không bị tụt lại phía sau.

2.2. Thay Đổi Công Nghệ Nhanh Chóng

Công nghệ đang thay đổi với tốc độ chóng mặt, và các doanh nghiệp cần phải cập nhật và áp dụng công nghệ mới để duy trì tính cạnh tranh. Việc không theo kịp công nghệ có thể dẫn đến việc mất thị phần và giảm hiệu suất kinh doanh.

III. Phương Pháp Tăng Cường Năng Lực Động Trong Doanh Nghiệp

Để tăng cường năng lực động, doanh nghiệp cần áp dụng một số phương pháp hiệu quả. Các phương pháp này bao gồm việc đầu tư vào đào tạo nhân viên, phát triển văn hóa học hỏi trong tổ chức, và xây dựng các mối quan hệ đối tác chiến lược. Theo nghiên cứu của Đào Trung Kiên (2023), những doanh nghiệp áp dụng các phương pháp này thường có kết quả kinh doanh tốt hơn.

3.1. Đầu Tư Vào Đào Tạo Nhân Viên

Đào tạo nhân viên không chỉ giúp nâng cao kỹ năng mà còn tạo ra một môi trường làm việc tích cực, khuyến khích sự sáng tạo và đổi mới. Doanh nghiệp cần xây dựng các chương trình đào tạo phù hợp để phát triển năng lực động của nhân viên.

3.2. Phát Triển Văn Hóa Học Hỏi Trong Tổ Chức

Văn hóa học hỏi là yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp duy trì năng lực động. Doanh nghiệp cần khuyến khích nhân viên chia sẻ kiến thức và kinh nghiệm, từ đó tạo ra một môi trường làm việc sáng tạo và hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Năng Lực Động Trong Doanh Nghiệp Việt Nam

Nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã áp dụng thành công năng lực động để cải thiện kết quả kinh doanh. Các nghiên cứu cho thấy rằng những doanh nghiệp có năng lực động tốt thường có khả năng thích ứng nhanh với thay đổi và duy trì lợi thế cạnh tranh. Ví dụ, một số doanh nghiệp trong ngành công nghệ thông tin đã nhanh chóng chuyển đổi mô hình kinh doanh để đáp ứng nhu cầu thị trường trong thời kỳ đại dịch COVID-19.

4.1. Các Doanh Nghiệp Thành Công Nhờ Năng Lực Động

Nhiều doanh nghiệp như FPT, Viettel đã áp dụng năng lực động để phát triển các sản phẩm và dịch vụ mới, từ đó tăng trưởng doanh thu và mở rộng thị trường. Họ đã chứng minh rằng năng lực động có thể tạo ra sự khác biệt lớn trong kết quả kinh doanh.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Năng Lực Động

Nghiên cứu cho thấy rằng năng lực động có mối quan hệ tích cực với kết quả kinh doanh. Các doanh nghiệp có năng lực động cao thường có khả năng tạo ra lợi nhuận tốt hơn và duy trì sự phát triển bền vững.

V. Kết Luận Về Tác Động Của Năng Lực Động Đến Kết Quả Kinh Doanh

Năng lực động đóng vai trò quan trọng trong việc xác định kết quả kinh doanh của doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần nhận thức rõ tầm quan trọng của việc phát triển năng lực này để tồn tại và phát triển trong môi trường cạnh tranh khốc liệt. Tương lai của doanh nghiệp Việt Nam sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng và đổi mới của họ trong bối cảnh thay đổi không ngừng của thị trường.

5.1. Tương Lai Của Năng Lực Động Trong Doanh Nghiệp

Trong tương lai, năng lực động sẽ tiếp tục là yếu tố quyết định cho sự thành công của doanh nghiệp. Các doanh nghiệp cần phải đầu tư vào việc phát triển năng lực này để có thể thích ứng với những thay đổi trong môi trường kinh doanh.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Doanh Nghiệp

Doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược phát triển năng lực động một cách bài bản, từ việc đào tạo nhân viên đến việc áp dụng công nghệ mới. Điều này sẽ giúp doanh nghiệp không chỉ tồn tại mà còn phát triển bền vững trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ NĂNG LỰC ĐỘNG VÀ KẾT QUẢ KINH DOANH 1. Tổng quan nghiên cứu về năng lực động 1. Nguồn gốc lý thuyết năng lực động Quan điểm về năng lực động doanh nghiệp được khởi xướng ban đầu từ những năm 1990 [8], [12].

Theo Teece và cộng sự (1997) nguồn gốc khái niệm năng lực động bắt đầu từ những năm 1930 với lý thuyết kinh tế học tiến hóa [74], [75]. Nền tảng chính (nguồn gốc) của quan điểm năng lực động trong doanh nghiệp xuất phát và tích hợp từ các lý thuyết tổ chức ngành (IO), lý thuyết nguồn lực doanh nghiệp và lý thuyết về tổ chức học hỏi [3], [8], [11], [12]. Dựa trên đánh giá các lý thuyết về cạnh tranh truyền thống và đưa ra những phê phán chúng thiếu toàn diện cho môi trường động. Chẳng hạn, lý thuyết tổ chức ngành với đại diện là các nghiên cứu của Porter đựa trên phân tích năm lực lượng cạnh tranh đựa trên giả định các ngành kinh doanh khác nhau là khác nhau, doanh nghiệp tận dụng lợi thế ngành để thiết lập các chiến lược kinh doanh khác nhau.

Lý thuyết tổ chức ngành bị phê phán chỉ dựa vào phân tích các yếu tố bên ngoài doanh nghiệp và ở trạng thái thị trường cân bằng [7], [13]. Ngược lại, lý thuyết nguồn lực doanh nghiệp lại cho rằng các doanh nghiệp nên thiết lập chiến lược dựa trên việc sở hữu những nguồn lực đặc trưng khác nhau. Thành công của doanh nghiệp là việc dựa trên sử dụng hiệu quả các nguồn lực mà doanh nghiệp sở hữu [16], [18]–[20]. Cả lý thuyết tổ chức ngành và lý thuyết nguồn lực đều có những hạn chế trong việc giải thích sự thất bại của các doanh nghiệp khi sự thay đổi của thị trường đang diễn ra nhanh chóng.

Bởi vậy, quan điểm về năng lực động trở thành một lý thuyết mới bổ sung cho các lý thuyết về cạnh tranh truyền thống giải thích ảnh hưởng của các nguồn lực, năng lực động đến việc tạo ra kết quả kinh doanh [11].1 mô tả các nền tảng hình thành lý thuyết năng lực động. 8 Lý thuyết tổ chức ngành Lý thuyết nguồn lực doanh nghiệp (RBV) Thuyết tiến hóa kinh tế Tại sao doanh nghiệp khác nhau (Doanh nghiệp thay đổi theo Wernerfelt (1984), Barney thời gian như thế nào) Nelson & Winter (1982) (1991) Năng lực động Doanh nghiệp làm thế nào để đổi mới nguồn lực trong thị trường động Teece và cộng sự (1997); (2007) Thuyết phát triển sản phẩm (Doanh nghiệp thay đổi theo thời gian như thế nào) Tổ chức học hỏi Clark & Fujomoto (1991) (Doanh nghiệp học hỏi và thay đổi như thế nào) Argyris & Schon (1978) Hình 1. Nguồn gốc lý thuyết năng lực động doanh nghiệp Nguồn: Tổng hợp của tác giả từ nghiên cứu của Teece & Pisano (1994), Teece và cộng sự (1997), Teece và cộng sự (2007) Như thảo luận ở trên, lý thuyết năng lực động không phải một lý thuyết được phát triển độc lập với các lý thuyết khác mà là một lý thuyết bổ sung cho các lý thuyết cạnh tranh truyền thống trong bối cảnh thị trường ngày càng nhiều biến động. Cụ thể, các lý thuyết hình thành lý thuyết năng lực động được trình bày ở dưới đây.

Lý thuyết tổ chức ngành Lý thuyết tổ chức ngành (Industrial Orgainization – IO) được bắt nguồn từ mô hình cấu trúc (structure) – vận hành (conducts) – kết quả (performance) (SCP) [9], [10], [76]–[78]. Mô hình SCP cho rằng hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp phụ thuộc vào hành vi của doanh nghiệp trong các vấn đề như chính sách giá cả, R&D, và chính sách đầu tư. Hành vi của doanh nghiệp phụ thuộc vào đặc điểm cơ cấu của ngành như mức độ tập trung, các rào cản gia nhập hay tốc độ tăng trưởng của ngành. IO cho rằng các đặc điểm khách quan của ngành ảnh hưởng đến hành vi (ví dụ: chiến lược) của doanh nghiệp và hiệu quả hoạt động của họ [15], [78].

Điều này dẫn đến nhận định lợi nhuận và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp phụ thuộc chính vào cấu trúc ngành mà doanh nghiệp đó hoạt động. Cấu trúc ngành ảnh hưởng đến cách chọn những chiến lược có sẵn 9 cho các doanh nghiệp hoạt động trong môi trường cụ thể cũng như các quy tắc cạnh tranh của trò chơi kinh doanh [8]. Lý thuyết đại diện và thống trị trong phân tích cạnh tranh của lý thuyết tổ chức ngành là mô hình năm lực lượng cạnh tranh của Porter. Theo Porter (1980)[9] doanh nghiệp có thể đạt được và duy trì khả năng cạnh tranh bằng cách xác định và vô hiệu hóa những mối đe dọa từ môi trường bên ngoài.

Lập luận của Porter là các doanh nghiệp có thể tự hành động để bảo vệ mình trước các lực lượng cạnh tranh để đạt được và duy trì khả năng cạnh tranh. Mô hình năm lực lượng cạnh tranh (đối thủ tiềm ẩn, sản phẩm thay thế, khách hàng, nhà cung cấp và các đối thủ cạnh tranh hiện tại) là một công cụ rất hữu ích cho phân tích chiến lược hay môi trường kinh doanh trong ngành, nó cung cấp thông tin cho việc các công ty có thể tạo ra vị thế trên thị trường và tự bảo vệ mình trước các lực lượng cạnh tranh. Theo Porter, doanh nghiệp có để đạt được năng lực cạnh tranh nếu thuộc một ngành hấp dẫn với cơ cấu trạnh tranh thuận lợi.  Lợi thế xuất phát từ vị thế độc quyền cho các doanh nghiệp hoạt động.

Doanh nghiệp tạo lợi nhuận nếu họ có thể cản trở các lực lượng cạnh tranh và có xu hướng đẩy lợi nhuận về mức không [79].  Cơ cấu ngành đóng một vai trò quan trọng trong việc xác định chiến lược mà các doanh nghiệp ở những thị trường cụ thể có thể áp dụng [79].  Một số ngành hấp dẫn hơn những ngành khác vì chúng có những trở ngại cấu trúc nhất định đối với khả năng cạnh tranh, mang lại cho họ cơ hội tốt hơn để phát triển và duy trì khả năng cạnh tranh [8], [9].  Lợi nhuận chủ yếu được tạo ra ở cấp ngành hoặc cấp phân ngành hơn là cấp doanh nghiệp [8].

Trường phái tiếp theo của lý thuyết tổ chức ngành là lý thuyết tiến hóa kinh tế [74], [75], tập trung vào cách các doanh nghiệp thay đổi theo thời gian. Lý thuyết tiến hóa kinh tế cho rằng các doanh nghiệp không giống nhau và hoạt động trong môi trường thay đổi liên tục. Do đó, các doanh nghiệp xây dựng năng lực của mình trong những bối cảnh thể chế và chính sách nhất định. Theo quan điểm này, doanh nghiệp được coi là một thực thể tìm kiếm lợi nhuận có hoạt động chính là xây dựng và khai thác các tài sản tri thức có giá trị [3].

Trường phái nghiên cứu về lý thuyết phát triển sản phẩm [80] cũng giải thích rằng các doanh nghiệp phát triển nhưng khả năng mà đối thủ khó bắt chước thông qua việc đổi mới các sản phẩm/dịch vụ. Mặc dù là một khuôn khổ lý thuyết được sử dụng rộng rãi và đã xuất hiện những nhận định cho rằng ngành quan trọng hơn doanh nghiệp trong việc đạt được khả năng hay hiệu suất doanh nghiệp [81]. Tuy nhiên, những nhận định này bị chỉ trích bởi các học giả khác cho rằng các yếu tố cụ thể của doanh nghiệp đóng góp nhiều hơn vào hoạt động của công ty là các ảnh hưởng ở cấp độ ngành [14], [15], [18]. Từ những năm 1990 nghiên cứu của Rumelt (1991)[14] đã cung cấp bằng chứng cho thấy các nhân tố cấp doanh nghiệp có ảnh hưởng lớn hơn yếu tố ngành.

10 Việc sử dụng mô hình IO không nhận ra các nguồn lực hay năng lực cụ thể của doanh nghiệp tạo ra nhiều lợi nhuận hơn là cấu trúc ngành đã khiến mô hình IO trở thành một mô hình tĩnh không thể phát triển mạnh trong các thị trường thay đổi nhanh chóng. Điều này lại đặt ra một vấn đề lý thuyết mới trong quản trị chiến lược nhằm giải thích những yếu tố cụ thể ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh trên thị trường.2 Lý thuyết nguồn lực Cách tiếp cận thứ hai về chiến lược không xuất phát từ mô hình IO là quan điểm dựa trên nguồn lực doanh nghiệp (RBV). Theo cách tiếp cận này lợi nhuận hay kết quả hoạt động của doanh nghiệp được tạo ra do doanh nghiệp sở hữu các nguồn lực và năng lực khan hiếm cụ thể hơn là thu được từ vị thế thị trường trong ngành [8]. RBV không giống mô hình IO chỉ nhấn mạnh đến môi trường ngành về khả năng tạo ra lợi nhuận trong tương lai mà còn cả tầm quan trọng của sự đổi mới sáng tạo của người quản lý [17], [82].

RBV giải thích việc đạt được kết quả kinh doanh của doanh nghiệp được tích lũy như thế nào từ việc mua lại và kiểm soát các nguồn lực không giống nhau có giá trị giữa các doanh nghiệp. Theo cách tiếp cận của lý thuyết nguồn lực, các doanh nghiệp sở hữu các nguồn lực và năng lực không giống nhau tạo ra các lợi thế với những khả năng cụ thể và riêng biệt để tích lũy, phát triển và triển khai nhưng năng lực đó vào thực hiện các chiến lược tạo ra giá trị [3], [83], [84]. Do đó lý thuyết nguồn lực doanh nghiệp giải thích kết quả của doanh nghiệp là việc dựa vào hiệu quả của các nguồn lực và năng lực chứ không phải dựa vào vị thế thị trường (cấu trúc ngành) để đạt được khả năng cạnh tranh. Khởi thủy của lý thuyết nguồn lực được xem như bắt đầu từ thời của học giả Chamberlain (1933) [86] cho rằng tài sản và khả năng đặc biệt của doanh nghiệp (bằng sáng chế, nhãn hiệu hay bí quyết kĩ thuật) là những nhân tố quan trọng dẫn đến lợi nhuận siêu ngạch.

Penrose (1959) [87] cho rằng sự không giống nhau về việc sở hữu các nguồn lực và tạo ra sự đặc biệt của doanh nghiệp. Mặc dù lập luận của Chamberlain (1933) và Penrose (1959) đã xác lập tầm quan trọng của việc sở hữu các nguồn lực với doanh nghiệp nhưng các ý tưởng này không có nhiều tiến triển cho đến những năm 1980 và 1990 khi nó được tiếp tục phát triển bởi Wernefelt, (1984) [16], Barney (1986; 1991) [17], [83], Prahalad & Hamel (1990) [88], Rumelt (1991) [14], Peteraf (1993) [84], và Teece và cộng sự (1997) [8]. Wernerfelt (1984) [16] định nghĩa các nguồn lực của doanh nghiệp là những tài sản hữu hình và vô hình của doanh nghiệp và những nguồn lực này có mối quan hệ với khả năng sinh lời của doanh nghiệp.