Chương 1: Cơ sở lý thuyết 1. Khái niệm thị trường chứng khoán Thị trường chứng khoán là một phần của thị trường vốn, nơi mà các hoạt động mua bán các loại chứng khoán trung và dài hạn diễn ra. Trên thị trường chứng khoán, vốn được biểu hiện dưới dạng các loại giấy tờ có giá như trái phiếu, cổ phiếu, hợp đồng mua bán các loại tài sản tài chính. (Giáo trình Tài chính học Học Viện Ngân Hàng, 2019) Ngày 28/11/1996, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước Việt Nam được thành lập đánh dấu mốc cho sự ra đời của thị trường chứng khoán Việt Nam.
Ngày 11/7/1998, Chính phủ ký quyết định chính thức thành lập thị trường chứng khoán Việt Nam và Trung tâm Giao dịch Chứng khoán. Ngày 20/07/2000, phiên giao dịch đầu tiên được diễn ra với 2 mã giao dịch SAM và REE. Qua hơn 20 năm hình thành và phát triển, đến nay thị trường chứng khoán đã không ngừng hoàn thiện về cấu trúc và ngày càng đa dạng các sản phẩm đầu tư. Các sản phẩm đầu tư trên thị trường Chứng khoán Việt Nam hiện nay được chia thành 3 loại chính bao gồm chứng khoán cơ sở, chứng khoán phái sinh và chứng chỉ quỹ.
Chứng khoán cơ sở là những cổ phiếu cổ thông hiện đang được niêm yết và giao dịch trên các sàn HOSE và HNX và các loại trái phiếu được phát hành. Chứng khoán cơ sở được sử dụng làm tài sản cơ sở cho các loại chứng quyền như hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn hay chứng chỉ quỹ ETFs. Chứng khoán phái sinh là sản phẩm có giá trị dựa trên tài sản cơ sở hoặc một nhóm các tài sản cơ sở. Chứng khoán phái sinh phát triển thành 2 loại sản phẩm chính ở Việt Nam là hợp đồng tương lai chỉ số VN30 và Chứng quyền.
Công cụ đầu tư này hoạt động theo cơ chế là hoạt động xác nhận quyền và nghĩa vụ của các bên đối với hoạt động thanh toán và chuyển giao tài sản cơ sở đối với một mức giá đã thỏa thuận từ trước. Chứng chỉ quỹ là loại chứng khoán xác nhận quyền sở hữu của nhà đầu tư đối với một phần vốn góp của quỹ đầu tư chứng khoán. Vai trò của thị trường chứng khoán Sự phát triển mạnh mẽ của thị trường chứng khoán những năm qua đã phần nào thể hiện vai trò của nó đối với nền kinh tế. Thứ nhất, thị trường chứng khoán là công cụ huy động vốn.
Thông qua các sản phẩm được phát hành, nguồn vốn dư thừa được chuyển đến nơi thiếu hụt vốn mà không 13 phải chịu áp lực về lạm phát. Vai trò này giúp các doanh nghiệp có thể tận dụng được nguồn vốn giá rẻ, dồi dào và có tính thanh khoản cao. Thứ hai, thị trường chứng khoán tạo nên sự cạnh tranh. Giá trị cũng như tình hình hoạt động sản xuất kinh doanh của mỗi doanh nghiệp được phản ánh tương đối chính xác thông qua lợi tức cổ phiếu.
Để có thể nâng cao vị thế, các doanh nghiệp buộc phải nâng cao hiệu quả hoạt động, cải thiện tình hình kinh doanh. Từ đó trong nền kinh tế hình thành môi trường cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy cùng phát triển. Thứ ba, thị trường chứng khoán là công cụ thực hiện các chính sách kinh tế vĩ mô. Tình trạng của nền kinh tế được phản ánh một cách nhạy bén và chính xác thông qua các chỉ số trên thị trường chứng khoán.
Từ đó, Chính phủ nhận ra các dấu hiệu tiêu cực hay tích cực và đưa ra các chính sách kinh tế phù hợp với tình hình hiện tại. Các nhân tố tác động đến lợi tức cổ phiếu Trong thực tế có rất nhiều nhân tố tác động đến lợi tức thị trường chứng khoán, trong đó các nhân tố thường được nghiên cứu và minh chứng có tác động mạnh mẽ tới sự biến động của lợi tức cổ phiếu như: Số ca nhiễm COVID-19 được ghi nhận ở Việt Nam, vốn hóa thị trường (Đào Lê Trang Anh, 2020), Tỷ lệ giá trên sổ sách (Đào Văn Hùng và các cộng sự, 2020). Do đó, trong phần tiếp theo, các yếu tố này sẽ lần lượt được phân tích. Số ca nhiễm COVID - 19 Ngày 23 tháng 1 năm 2020, ca nhiễm COVID – 19 đầu tiên tại Việt Nam đã được phát hiện ở Thành phố Hồ Chí Minh khiến tình trạng xã hội, kinh tế bị tác động do giãn cách xã hội.
Tuy nhiên, Việt Nam được đánh giá là đã kiểm soát tốt dịch bệnh với tổng số ca tử vong xác nhận trong cả năm là 35 ca. Đến năm 2021, tình hình dịch bệnh trở nên căng thẳng hơn bao giờ hơn với hai lần bùng dịch. Dịch đã bùng phát ở 63 tỉnh, thành trong cả nước, bao gồm tỉnh thành lớn khiến kinh tế trở nên đình trệ. Tính đến giữa tháng 4 năm 2022, Việt Nam đã ghi nhận trên 10 triệu ca nhiễm và hơn 40.000 ca tử vong.
Đại dịch ảnh hưởng đến hầu hết các nhóm ngành kinh tế, kéo theo tỉ lệ thất nghiệp tăng cao. Trong bối cảnh này, tâm lý của các nhà đầu tư trở nên nhạy cảm hơn và có phần sợ hãi trong việc đưa ra quyết định đầu tư. Các nghiên cứu của Đào Lê Trang Anh (2020), của Đào Văn Hùng và các cộng sự (2020), Raéf Barhini và Assaf Filfilan (2020) đều chỉ ra rằng sự gia tăng về các trường hợp nhiễm COVID – 19 có tác động tiêu cực đến thị 14 trường chứng khoán. Qua đó, có thể thấy số ca nhiễm COVID – 19 là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến thị trường.
Vốn hoá thị trường Theo nghiên cứu của AI – Awadhi và các cộng sự (2020), Đào Văn Hùng và các cộng sự (2020), Đào Lê Trang Anh và Christopher Gan (2020), vốn hoá thị trường là một trong những nhân tố có tác động đến lợi tức thị trường chứng khoán. Vốn hoá thị trường đề cập đến tổng giá trị cổ phiếu của một công ty được giao dịch công khai, đây được coi là một phương pháp đơn giản và hiệu quả để ước tính giá trị của một công ty. Đây là một nhân tố quan trọng nên tìm hiểu vì nó cung cấp thông tin giúp các nhà đầu tư đưa ra quyết định đầu tư một cách khôn ngoan. Do tính đơn giản và hiệu quả để đánh giá rủi ro, vốn hóa thị trường có thể là một thước đo hữu ích cho nhà đầu tư trong việc đánh giá cổ phiếu và đa dạng hóa danh mục đầu tư với các công ty có quy mô khác nhau.
Vì vậy, vốn hoá thị trường là một yếu tố có tác động tích cực tới lợi nhuận thị trường chứng khoán. Tỷ lệ giá trên sổ sách Theo nghiên cứu của Đào Văn Hùng và các cộng sự (2020); Al-Awadhi et al (2020), tỷ lệ giá trên sổ sách có tác động tiêu cực đến lợi tức thị trường chứng khoán. Tỷ lệ giá trên sổ sách là một chỉ số được hầu hết nhà đầu tư quan tâm. Chỉ số này giúp các nhà đầu tư so sánh giá trị của một cổ phiếu trên thị trường và giá trị của cổ phiếu đó trên sổ sách.
𝐺𝑖á 𝑐ổ 𝑝ℎ𝑖ế𝑢 𝑡𝑟ê𝑛 𝑡ℎị 𝑡𝑟ườ𝑛𝑔 Công thức: P/B = 𝐺𝑖á 𝑡𝑟ị 𝑠ổ 𝑠á𝑐ℎ P/B > 1: Giá trị cổ phiếu trên thị trường cao hơn giá trị sổ sách. P/B = 1: Giá trị cổ phiếu trên thị trường tương đương cới giá trị sổ sách. P/B < 1: Giá trị cổ phiếu trên thị trường thấp hơn so với giá trị sổ sách. Chỉ số này được áp dụng để xác định giá một cổ phiếu.
Nếu chỉ số này cao chứng tỏ mức độ kỳ vọng vào cổ phiếu cao hoặc cổ phiếu này bị định giá cao. Nếu chỉ số này thấp có nghĩa là mức độ kỳ vọng ở cổ phiếu này thấp hoặc bị định giá thấp. Vì vậy, đây là một chỉ số quan trọng trong quá trình đầu tư. Qua đó chứng minh được rằng tỷ lệ giá trên sổ sách có ảnh hưởng tới lợi tức thị trường.
Hành vi tìm kiếm thông tin về COVID – 19 Hành vi tìm kiếm thông tin là tập hợp các hành động chủ động của một cá nhân hoặc một nhóm liên quan tới quá trình xác định và đánh giá nguồn thông tin; xây dựng 15 chiến lược tìm kiếm thông tin; đánh giá và chọn lọc thông tin nhằm thoả mãn nhu cầu tin đã xác định (Bùi Hà Phương, 2019). Trong bối cảnh đại dịch COVID – 19, trên thị trường chứng khoán, nhiều nhà đầu tư nghiệp dư gia nhập sân chơi, tuy nhiên, kiến thức tài chính của họ còn hạn hẹp dẫn đến tâm lý không vững, thường có tâm lý sợ hãi và dễ bị tác động bởi đám đông. Hành vi tìm kiếm thông tin về COVID – 19 tăng cao, tuy nhiên nhiều nhà đầu tư không biết chọn lọc thông tin, tiếp cận và bị tác động tiêu cực bởi các tin tức giả tràn lan trên mạng xã hội và báo không chính thống, điều này gây nhiễu trong quá trình đầu tư của họ và góp phần gây ra nhiều biến động cho thị trường. Vì vậy, hành vi tìm kiếm thông tin về COVID – 19 có ảnh hưởng đến thị trường chứng khoán.
Xây dựng giả thuyết Dựa trên những cơ sở lý luận ở chương 1 kết hợp với mô hình nghiên cứu, chúng tôi muốn đặt ra một số các giả thuyết cho bài nghiên cứu của mình: Đối với mô hình đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố liên quan đến mức độ chủ động trong việc tìm kiếm thông tin dịch bênh (mức độ tìm kiếm thông tin về dịch COVID-19) tới lợi tức thị trường chứng khoán: • Giả thuyết H1: Số lượt tìm kiếm thông tin về dịch bệnh có tác động đến lợi tức các cổ phiếu niêm yết trên sàn chứng khoán HOSE • Giả thuyết H2: Số ca nhiễm COVID-19 có tác động tới đến lợi tức các cổ phiếu niêm yết trên sàn chứng khoán HOSE Về chiều tác động, dựa theo các lý thuyết nền tảng và kết quả từ những nghiên cứu đã được thực hiện trước trước đây, chúng tôi kỳ vọng như sau: • Số lượt tìm kiếm thông tin về dịch bệnh có tác động cùng chiều đến lợi tức các cổ phiếu niêm yết trên sàn chứng khoán HOSE • Số ca nhiễm COVID-19 có tác động ngược chiều đến lợi tức các cổ phiếu niêm yết trên sàn chứng khoán HOSE Do các kết quả thực nghiệm nhất quán trong suốt nghiên cứu gần đây, nhóm tác giả kỳ vọng rằng sự gia tăng các trường hợp COVID-19 được xác nhận hàng ngày ở Việt Nam có mối quan hệ tiêu cực với lợi nhuận thu được khi đầu tư chứng khoán. Cụ thể, số ca nhiễm càng tăng thì mức lợi nhuận giảm càng lớn. Bên cạnh đó, nhóm tác giả cũng kỳ vọng số lượt tìm kiếm thông tin về dịch bệnh có tác động ngược chiều đến lợi nhuận cổ phiếu niêm yết trên sàn chứng khoán HOSE.