Chương 1 C SỞ CỦA SỰ ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH NGOẠI GIAO LÁNG GIỀNG CỦA TRUNG QUỐC 1. Chủ nghĩa hiện thực (Realism) Chủ nghĩa hiện thực, hay còn gọi là chủ nghĩa hiện thực hóa, là một phƣơng pháp tiếp cận triết học và chính trị nhấn mạnh vào việc hiểu thế giới dựa trên các yếu tố có thực, thực tế và lợi ích cụ thể của các tác nhân trong hệ thống1. Xuất phát từ công trình của triết gia Đức Georg Wilhelm Friedrich Hegel, ý tƣởng này đã đƣợc phát triển và ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực, kể cả chính trị quốc tế. Trong triết học Hegelian, chủ nghĩa hiện thực đƣợc hiểu nhƣ việc tìm kiếm sự đồng nhất giữa các sự đối lập2.
Karl Marx và Friedrich Engels, hai triết gia và nhà lý luận xã hội hàng đầu của thế kỷ 19, đã phát triển ý tƣởng này, tập trung vào vai trò của cơ sở vật chất trong định hình cuộc sống xã hội3. Trong lĩnh vực chính trị quốc tế, chủ nghĩa hiện thực nhấn mạnh vào sự thực tế của quyền lực và lợi ích quốc gia4. Trung Quốc, ví dụ, đã áp dụng chủ nghĩa hiện thực trong định hình chiến lƣợc ngoại giao dƣới thời Tập Cận Bình. Quốc gia này tập trung vào việc tăng cƣờng sức mạnh quân sự, phát triển cơ sở quân sự trên Biển Đông và đầu tƣ vào các quốc gia láng giềng5.
Tăng cƣờng sức mạnh quân sự và phát triển cơ sở quân sự trên Biển Đông có thể coi là một phần của chiến lƣợc bảo vệ và mở rộng lãnh thổ, tạo điều kiện thuận lợi cho việc thúc đẩy lợi ích kinh tế và chính trị của Trung Quốc trong khu vực. Đồng thời, việc đầu tƣ vào các quốc gia láng giềng cũng có thể là cách để tạo ra các liên minh và mối quan hệ đồng minh, tăng cƣờng vị thế và ảnh hƣởng của 1 Doyle Michael W. Ways of War and Peace: Realism, Liberalism, and Socialism. 2 Hegel Georg Wilhelm Friedrich (1807).
Phenomenology of Spirit. Oxford: Oxford University Press, 91- 115. 3 Marx Karl & Engels Friedrich (1848). The Communist Manifesto.
London: Penguin Classics, 22-48. 4 Morgenthau Hans Joachim (1948). Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace. New York: Alfred A.
Chinese Views and Commentary on the 'One Belt, One Road' Initiative. China Leadership Monitor, 5-11. 22 Trung Quốc trong khu vực1. Tóm lại, chủ nghĩa hiện thực là một phƣơng pháp tiếp cận logic và khoa học, giúp hiểu rõ hơn về các hành động và chiến lƣợc của một quốc gia trong lĩnh vực chính trị quốc tế.
Áp dụng lý thuyết này vào Trung Quốc dƣới thời Tập Cận Bình, ta có thể phân tích và đánh giá những động cơ và mục tiêu đằng sau các hành động của quốc gia này một cách logic và có căn cứ2. Thuyết liên kết khu vực (Regional Integration Theory) Thuyết liên kết khu vực là một khía cạnh quan trọng của nghiên cứu về quan hệ quốc tế, tập trung vào sự tƣơng tác và hợp nhất giữa các quốc gia trong một khu vực cụ thể3. Nó giải thích cơ sở và cơ chế của việc các quốc gia này quyết định hợp nhất và hợp tác với nhau, dựa trên các nguyên tắc nhƣ lợi ích kinh tế, an ninh, chính trị và văn hóa4. Lợi ích kinh tế: Thuyết này nhấn mạnh rằng việc hợp nhất giúp tạo ra một thị trƣờng lớn hơn, tăng cƣờng cạnh tranh và sức mạnh kinh tế chung cho các quốc gia thành viên5.
An ninh: Một mặt khác, sự hợp nhất cũng liên quan chặt chẽ đến việc đảm bảo an ninh khu vực. Bằng cách hợp tác và chia sẻ thông tin, các quốc gia có thể củng cố sức mạnh an ninh của mình và giảm thiểu các mối đe dọa từ bên ngoài6. Chính trị và văn hóa: Thuyết liên kết khu vực nhấn mạnh vai trò của các yếu tố chính trị và văn hóa trong việc thúc đẩy sự hợp nhất. Chia sẻ giá trị chung và mục tiêu chính trị có thể thúc đẩy sự hợp nhất trong khu vực7.
Quyết định chính sách: Các quốc gia thành viên thƣờng phải thực hiện các quyết định chính sách cộng đồng, thƣờng thông qua các cơ quan quyết định chung hoặc các hiệp hội khu vực8. Quản lý hiệu quả: Thuyết này cũng tập trung vào cách các cộng đồng khu vực quản lý hợp nhất các vấn đề nhƣ thƣơng mại, an ninh, môi trƣờng và phát triển kinh tế9. Trung Quốc đã áp dụng thuyết liên kết khu vực bằng cách sử dụng các biện pháp 1 Fravel M. Strong Borders, Secure Nation: Cooperation and Conflict in China's Territorial Disputes.
Princeton University Press, 45-67. 2 Morgenthau Hans Joachim (1948). Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace. New York: Alfred A.
The New Wave of Regionalism. The Logic of Regional Integration: Europe and Beyond. Cambridge University Press, 42-48. The Theory of Economic Integration.
Designing International Institutions: International Organizations and Institutional Design. Cambridge University Press, 110-112. Explaining the Resurgence of Regionalism in World Politics. Review of International Studies, 339-342.
The Logic of Regional Integration: Europe and Beyond. Cambridge University Press, 94-96. Constructing a Security Community in Southeast Asia: ASEAN and the Problem of Regional Order. 23 nhƣ hiệp định thƣơng mại tự do và đầu tƣ vào cơ sở hạ tầng.
Điều này giúp họ tạo ra các mối liên kết và hợp tác với các quốc gia trong khu vực, thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế và tăng cƣờng ổn định trong khu vực1. Thuyết cân bằng quyền lực (Balance of Power Theory) Thuyết cân bằng quyền lực là một khía cạnh quan trọng của lĩnh vực quan hệ quốc tế, đƣợc sử dụng để phân tích và dự đoán hành vi của các quốc gia trong cấu trúc quốc tế. Theo lý thuyết này, các quốc gia cố gắng duy trì hoặc tạo ra một sự cân bằng quyền lực giữa nhau, nhằm đảm bảo không có quốc gia nào chiếm ƣu thế quá lớn để đe dọa hay thống trị các quốc gia khác2. Các nhà nghiên cứu thuyết cân bằng quyền lực cho rằng các quốc gia hợp tác hoặc tìm cách cân bằng với nhau để đối phó với bất kỳ quốc gia nào trở nên quá mạnh.
Điều này có thể bao gồm việc hình thành các liên minh hoặc hiệp ƣớc quân sự, kinh tế hoặc chính trị nhằm cân bằng sức mạnh của các quốc gia độc tài hoặc quá mạnh3. Thuyết cân bằng quyền lực đƣợc coi là một yếu tố quan trọng giúp duy trì ổn định trong hệ thống quốc tế, bởi nó tạo ra một cơ chế tự điều chỉnh để ngăn chặn sự thống trị của một quốc gia duy nhất và giảm nguy cơ xung đột lớn. Tuy nhiên, lý thuyết này cũng có nhƣợc điểm, bao gồm việc mọi quốc gia có thể không tuân thủ nguyên tắc cân bằng, và có thể dẫn đến các xung đột địa lý hoặc chính trị khi các quốc gia cố gắng tìm kiếm ƣu thế của riêng mình4. Trung Quốc là một quốc gia mà luôn chú trọng đến việc duy trì sự cân bằng quyền lực trong khu vực châu Á-Thái Bình Dƣơng.
Trong bối cảnh này, Trung Quốc cần đối phó với sự ảnh hƣởng của Hoa Kỳ và các đồng minh của Mỹ trong khu vực5. Một cách để làm điều này là thông qua việc xây dựng liên minh và đối tác chiến lƣợc với các quốc gia láng giềng. Bằng cách này, Trung Quốc có thể tăng cƣờng sức mạnh đối đầu với ảnh hƣởng của Mỹ và tạo ra một môi trƣờng ổn định hơn trong khu vực. Việc xây dựng liên minh và đối tác chiến lƣợc cũng giúp Trung Quốc tăng cƣờng sức mạnh và ảnh hƣởng của mình trong khu vực, đồng thời giảm bớt sự phụ thuộc vào một số quốc gia khác, nhất là Hoa Kỳ6.
Điều này có thể 1 Breslin Shaun (2010). China‟s Emerging Global Role: Dissatisfied Responsible Great Power. Theory of International Politics. Mass: Addison-Wesley, 117-118.
3 Morgenthau Hans Joachim (1948). Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace. New York: Alfred A. & edited by Manus I.
Theories of Interstate and Intrastate War: A Levels- of-Analysis Approach in Handbook of War Studies. Boston: Unwin Hyman, 29-31. China Rising: Peace, Power, and Order in East Asia. Columbia University Press, 85-89.
China Goes Global: The Partial Power. Oxford University Press, 210-215. 24 là một phần quan trọng trong chiến lƣợc tổng thể của Trung Quốc để bảo vệ và mở rộng lợi ích quốc gia1. Chủ nghĩa xét lại (Revisionism) "Chủ nghĩa xét lại" là một khái niệm chính trị và xã hội, đề cập đến việc điều chỉnh hoặc thay đổi định hƣớng, chính sách hoặc lý thuyết từ một truyền thống hoặc quan điểm đã đƣợc chấp nhận trƣớc đó, thƣờng trong ngữ cảnh chính trị, xã hội hoặc kinh tế2.
Trong lịch sử chính trị, "chủ nghĩa xét lại" thƣờng diễn ra khi một phong trào, đảng phái hoặc chính phủ điều chỉnh hoặc sửa đổi quan điểm hoặc chính sách của mình. Nguyên nhân có thể bao gồm sự thay đổi trong điều kiện xã hội, kinh tế hoặc văn hóa, hoặc do phản ứng nội bộ hoặc phản đối từ bên ngoài3. Trong lịch sử chính trị thế kỷ 19 và 20, chủ nghĩa xét lại đã trở thành một khái niệm quan trọng trong nhiều phong trào xã hội và chính trị. Ví dụ, ở Liên Xô, "chủ nghĩa xét lại" (revisionism) là thuật ngữ để mô tả sự thay đổi quan điểm Marxists đối với tình hình cụ thể4.
Ngoài ra, trong lịch sử kinh tế, "chủ nghĩa xét lại" có thể ám chỉ việc sửa đổi các lý thuyết kinh tế đã đƣợc chấp nhận trƣớc đó. Ví dụ, chủ nghĩa xét lại Keynes (Keynesian revisionism) đề cập đến sự hiểu biết hoặc sửa đổi đối với lý thuyết kinh tế của John Maynard Keynes và chính sách kinh tế có liên quan5. Trong mối quan hệ quốc tế, "chủ nghĩa xét lại" mô tả việc một quốc gia muốn thay đổi, sửa đổi hoặc thậm chí phá hủy các hệ thống, quy tắc, hoặc thỏa thuận đã đƣợc chấp nhận trƣớc đó6. Dƣới lãnh đạo của Tập Cận Bình, Trung Quốc đã thể hiện thái độ chủ nghĩa xét lại trong chính sách ngoại giao của mình.
Điều này bao gồm thách thức các quy tắc và trật tự quốc tế hiện hành, và đƣa ra các đề xuất và hành động mà có thể làm thay đổi cân bằng quyền lực trong hệ thống quốc tế7. Mục tiêu của chính sách xét lại của Trung Quốc có thể là đảm bảo rằng các quy định mới phản ánh sự 1 Sutter Robert G. Chinese Foreign Relations: Power and Policy Since the Cold War. Rowman & Littlefield Publishers, 156-160.
The Second International 1889-1914. London: Weidenfeld & Nicolson, 44-47. Communism and Nationalism: Karl Marx Versus Friedrich List. Oxford University Press, 101-104.
Main Currents of Marxism: The Founders, the Golden Age, the Breakdown. Oxford University Press, 454-458. Capitalist Revolutionary: John Maynard Keynes. Harvard University Press, 210-215.
Bandwagoning for Profit: Bringing the Revisionist State Back In. 7 Johnston Alastair Iain (2013). How New and Assertive Is China's New Assertiveness?.
