Chương 1 CÁC NHÂN TO TÁC ĐỘNG TỚI HỢP TÁC VIỆT NAM - TRUNG QUOC GIAI ĐOẠN 2012 - 2024 1. Nhân tố bên ngoài 1. Tình hình thế giới Trong giai đoạn từ 2012 đến nay, tình hình thế giới và khu vực dién biến nhanh chóng, phức tạp, khó dự báo, nhiều sự việc chưa có tiền lệ, song hòa bình, hợp tác và phát triển vẫn là xu thế, là nguyện vọng của mọi quốc gia, mọi người dân trên toàn thế giới [DCS Việt Nam, 2021]. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước ngày càng gay gắt, những vẫn trong tầm kiểm soát rủi ro, duy trì hợp tác trong các lĩnh vực có lợi ích chung; các nước lớn tranh thủ thúc đây quan hệ, củng cố mạng lưới đồng minh, đặt các nước nhỏ trước luật chơi phải “chọn bên” trong quan hệ quốc tế.
Tranh chấp chủ quyền, lãnh thé và tài nguyên, xung đột tôn giáo, sắc tộc, hoạt động khủng bố, chủ nghĩa dân túy, chiến tranh cục bộ, chiến tranh mạng. tiếp tục diễn ra gay gắt, đe dọa nền hòa bình của các nước trên thế giới. Cuộc Cách mang công nghiệp lần thứ Tư và hội nhập quốc tế phát triên mạnh mẽ, ngày càng gắn chặt với nhau tạo thành một hợp lực, thúc đây sự phát triển của lực lượng sản xuất toàn cầu; tác động đến mọi lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quân sự, quốc phòng, an ninh của mỗi quốc gia, dân tộc [Lương Đình Hải, 2020]. Đúc kết lại, nổi bật lên một số vấn đề như sau: Một là, xu thế toàn cầu hóa tiếp tục phát triển sâu rộng và tác động tới tat cả các quốc gia trên thế giới.
Xu thế toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc thúc day tăng trưởng kinh tế thế giới, chi phối tới quá trình phân công lao động giữa các quốc gia, thúc đây sự dịch chuyền tự do ngày càng gia tăng của các dòng hàng hóa, dịch vụ, lao động, vốn, công nghệ. Sự hình thành và phát triển với vai trò ngày càng gia tăng của mạng lưới sản xuất qui mô toàn cầu cùng với vai trò của các công ty xuyên quốc gia, đa quôc gia; xu thê khu vực hóa, liên kêt khu vực trên cơ sở tương đông ve dia lí, văn 13 hóa, xã hội hoặc có chung mục tiêu, lợi ích phát triển, dựa trên nguyên tắc bình đăng cùng có lợi, thông qua kí kết các điều ước hoặc hiệp định. đã và đang diễn ra mạnh mẽ ở nhiều nơi trên thế giới. Chỉ tính riêng trong nhiệm kỳ đầu tiên dưới thời Tổng Bi thư, Chủ tịch nước Tập Cận Bình, Trung Quốc đã nâng cấp quan hệ đối tác chiến lược toàn điện với 13 quốc gia và là chủ thé của nhiều cơ chế hợp tác quan trọng trên toàn cầu, nỗi bật là tham vọng chiến lược “Vành đai và con đường” với sự tham gia của 65 quốc gia, vùng lãnh thổ.
Ví dụ trên là minh chứng cho xu thế toàn cầu hóa tất yếu của thời đại mà hầu hết các quốc gia đều có sự tác động, ảnh hưởng nhất định. Hai là, các nước lớn tiếp tục giữ vai trò chi phối cục diện thế giới, vừa hợp tác, vừa đấu tranh, kiềm chế và ngăn chặn lẫn nhau [DCS Việt Nam, 2021]. Trong ban cờ chính tri quốc tế, các nước lớn đóng vai trò chính trong việc định hình trật tự, cục diện thế giới, xây dựng luật choi và cơ chế giải quyết các van đề nỗi lên ở khu vực, thế giới. Quan hệ giữa các nước lớn tác động gián tiếp đến chính sách của các quốc gia trong việc lựa chọn con đường và định hướng phát triển; tác động đến xu thế hội nhập, bảo vệ độc lập, chủ quyền trên con đường phát triển của các quốc gia - dân tộc.
Hiện nay, quan hệ giữa các nước lớn đang tác động và chi phối đến đời sống chính trị - kinh tế, an ninh thế giới. Trong tương quan so sánh lực lượng giữa các nước lớn, Mỹ vẫn là siêu cường số một và không ngừng triển khai chiến lược toàn cầu nhằm thiết lập trật tự thế giới một cực do Mỹ đứng đầu. Mỹ tiếp tục củng cố mạng lưới quan hệ đồng minh và mở rộng sự tham gia của các quốc gia khác vào trật tự do Mỹ dẫn dắt. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, theo đánh giá của nhiều chuyên gia, vị thế của Mỹ đã có phần suy giảm tương đối cả về sức mạnh kinh tế và mức độ chi phối tới quan hệ quốc tế.
Trong khi đó, Trung Quốc, Liên minh châu Âu, Nhật Bản, đang vươn lên mạnh mẽ dé trở thành các trung tâm lớn của thé giới. Bên cạnh đó, Nga cũng đang từng bước khôi phục địa vị cường quốc của mình trên thé giới. An Độ đang nỗ lực vươn lên dé trở thành một cường quốc với “Chính sách hành động hướng Đông”. Sự trỗi dậy của các nước lớn, nhất là Trung Quốc đã đặt nhiều quốc gia đứng trước những lựa chọn chiến lược trong 14 quan hệ quốc tế, tác động mạnh mẽ đến sự hình thành cục diện trật tự thé giới mới.
Đơn cử, khi Trung Quốc đề xuất thành lập Ngân hàng Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng châu Á (AIIB) vào năm 2013, nhưng đến tháng 7/2015, chỉ có 50 nước ký Bản ghi nhớ, trong khi ban đầu có 57 quốc gia cam kết ký trở thành thành viên sáng lập. Rõ ràng, sự mở rộng các cơ chế hợp tác được dẫn dắt bởi các nước lớn đều đặt các nước khác phải cân nhắc “chọn bên” [Vũ Thành Đạt, 2017]. Nhìn chung, các nước lớn đang duy trì một cục diện quan hệ vừa hợp tác, dàn xếp lợi ích, vừa đấu tranh quyết liệt dé giành giật ảnh hưởng, xu thé trật tự thé giới đa cực ngày càng hiện hữu [Nguyễn Thị Qué, 2020]. Ba là, thách thức an ninh phi truyền thống như khủng bó, van đề y tế cộng đồng (đại dịch Covid 19), an ninh lương thực, an ninh nguồn nước, an sinh xã hội, an ninh năng lượng.
ngày càng có những diễn biến phức tạp, khó lường, ảnh hưởng đến mọi quốc gia trên thế giới và quan trọng là một nước khó có thé giải quyết tốt các vấn đề quan trọng này. Cùng với những vấn đề đe dọa an ninh toàn cầu nêu trên, an ninh biển cũng đang là van đề nổi com. Do tác động của xu hướng gia tăng tranh chấp chủ quyền biên, đảo, an ninh biên đã trở thành một trong những vấn đề chi phối quan hệ giữa các nước, nhất là các nước lớn trong thời gian qua. Thậm chí, thông qua giải quyết các van dé an ninh toàn cầu, các nước lớn cũng tăng cường vai trò, hình ảnh của mình, nhằm xây dựng quyền lực mềm đối với các quốc gia khác thông qua các cơ chế hợp tác song phương và đa phương [Nguyễn Chí Vịnh, 2020].
Bốn là, các điềm nóng an ninh trên thế giới diễn biến phức tạp và gay gắt. Những năm qua đã xảy ra nhiều cuộc xung đột vũ trang quy mô lớn, kéo theo các tình trạng thảm họa nhân đạo, mất an ninh con người, an ninh lương thực. như nội chiến Syria, căng thang tại nhiều nước Trung Đông, châu Phi và Mỹ La tinh. Tình hình Biển Đông tuy không xảy ra sự cố lớn dẫn đến chiến tranh, song nguy cơ va chạm, xung đột cục bộ, quy mô nhỏ vẫn luôn thường trực, thậm chí nguy hiểm hơn do mức độ hiện diện quân sự của các nước trong va ngoài khu vực ngày càng gia tăng, nhat là với sự can dự lớn hơn của Mỹ và các nước đông minh, đôi tác (như 15 Anh, Pháp, Đức, Australia.
Tình hình Bán đảo Triều Tiên có dấu hiệu hạ nhiệt với các hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Triều tại Singapore (tháng 6/2018) và Việt Nam (tháng 02/2019), song còn nhiều bất cập khó giải quyết triệt để trong ngắn và trung hạn do toan tính chiến lược của các bên [Thông tan xã Việt Nam, 2019]. Căng thang từ cuộc chiến Nga - Ukraina tiếp tục diễn biến phức tạp và chưa có dấu hiệu hạ nhiệt thì xung đột giữa Ixarel và Palestin lại tiếp tục đây tình hình thế giới ngày càng trở nên khó đoán định. Năm là, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ Tư (4.0) diễn ra mạnh mẽ, trở thành động lực tăng trưởng chính và quan trọng hàng đầu cho các nước. Sự xuất hiện và phát triển nhanh chóng của các công nghệ 5G, trí tuệ nhân tạo (AJ), dtr liệu lớn (big data), blogchain.
đã làm thay đổi đáng ké trình độ khoa học kỹ thuật, công nghệ thông tin hiện nay trên thế giới. Hàm lượng tri thức trung bình trong các sản phẩm chiếm tỷ trọng ngày càng cao. Đặc biệt, đại dịch Covid 19 xuất hiện càng đây nhanh xu thé số hóa nền kinh tế, trở thành một chất xúc tác mới thúc day nhanh quá trình chuyền đổi số, mở ra một kỷ nguyên mới cho nền kinh tế kỹ thuật số toàn cầu, tác động đến mọi mặt của đời sống xã hội tại mọi quốc gia trên thế giới. Các quốc gia công nghệ hàng đầu thế giới (Mỹ, Trung Quốc, EU, Nhật Bản.) đang từng ngày, từng giờ ra sức chạy dua dé không ngừng tạo ra ưu thé trong khang định vai trò của mình trên toàn cầu [Hà An, 2021].
Bối cảnh tình hình thế giới tác động sâu sắc đến quan hệ Việt Nam - Trung Quốc, nhất là từ sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước lớn khi mà Việt Nam với vị trí địa chiến lược, địa chính trị của mình ngày càng được các nước lớn quan tâm, coi trọng. Là một quốc gia sát vách Trung Quốc, Việt Nam luôn ở trong trạng thái phải cân băng tốt các trục quan hệ giữa Trung Quốc với các siêu cường khác, vừa hạn chế tối đa những ton hại không đáng có trong cuộc tranh giành quyền lực giữa các nước, vừa tận dụng tối đa những điều kiện thuận lợi nhăm xây dựng, phát triển, bảo vệ đất nước. Cùng với đó, sự ảnh hưởng bởi các yếu tố khó khăn chung của tình hình thế giới cũng khiến mỗi nước phải điều chỉnh chính sách đối ngoại của mình nhằm giữ vững thành tựu đã đạt được, đảm bảo củng cố và phát triển vì lợi ích quốc gia, dân tộc của môi nước. Tình hình khu vực Châu Á - Thái Bình Dương Đại hội XIII của Đảng ta nhận định: “Khu vực châu A - Thái Bình Duong, trong đó Đông Nam Á có vị trí chiến lược ngày càng quan trọng, là khu vực cạnh tranh gay gắt giữa các cường quốc, tiềm ẩn nhiều bất ồn” [DCS Việt Nam, 2021].
Cùng với sự dịch chuyên về địa chính trị, sự phát triển kinh tế của các nước, khu vực châu CA-TBD nổi lên là một trong những trung tâm phát triển năng động nhất của thế giới.