Sự điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc đối với tiểu vùng sông Mê Kông và đối sách của Việt Nam

Tổng hợp kiến thức Chiến lược Trung Quốc tại tiểu vùng sông Mê Kông từ 2006 và phản ứng của Việt Nam, tiếp cận khoa học, hỗ trợ học tập và nghiên cứu

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương Anh
• Người hướng dẫn: PGS. TS Nguyễn Thị Quế
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Sự điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc đối với tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng từ năm 2006 đến nay và đối sách của Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG NHÂN TỐ THÚC ĐẨY SỰ ĐIỀU CHỈNH CHIẾN LƯỢC CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI TIỂU VÙNG SÔNG MÊ KÔNG MỞ RỘNG TỪ NĂM 2006 ĐẾN NAY
• 1.1. Quan niệm về hợp tác tiểu vùng và khái quát về Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng
• 1.2. Quan niệm về hợp tác tiểu vùng
• 1.3. Quá trình hình thành và phát triển của Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng
• 1.4. Sự can dự của các nước lớn đối với Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng
• 1.5. Chiến lược của Trung Quốc đối với Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng trước năm 2006
• 1.6. Bối cảnh quốc tế và khu vực tác động đến sự điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc đối với Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng
• 1.6.1. Bối cảnh quốc tế
• 1.6.2. Tình hình khu vực
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ ĐIỀU CHỈNH CHIẾN LƯỢC CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI TIỂU VÙNG SÔNG MÊ KÔNG MỞ RỘNG TỪ NĂM 2006 ĐẾN NAY
• 2.1. Nội dung điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc đối với Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng từ năm 2006 đến năm 2018
• 2.2. Mục đích của Trung Quốc khi điều chỉnh chiến lược đối với Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng
• 2.3. Biện pháp thực hiện chiến lược của Trung Quốc đối với Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng
• 2.4. Sự triển khai chiến lược của Trung Quốc đối với Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng
• 2.4.1. Xây dựng cơ sở hạ tầng các nước trong Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng
• 2.4.2. Tăng cường viện trợ cho các nước Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng
• 2.4.3. Tích cực tham gia thúc đẩy phát triển thương mại nội vùng Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng
• 2.4.4. Phát triển kinh tế song phương giữa Trung Quốc và các nước Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng
• 2.4.5. Dùng chính trị để tạo chỗ đứng trong Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng
• 2.4.6. Dùng “sức mạnh mềm” - văn hóa Hán tạo ảnh hưởng
• 3. CHƯƠNG 3: TÁC ĐỘNG, TRIỂN VỌNG SỰ ĐIỀU CHỈNH CHIẾN LƯỢC CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI TIỂU VÙNG SÔNG MÊ KÔNG MỞ RỘNG ĐẾN NĂM 2025 VÀ ĐỐI SÁCH CỦA VIỆT NAM
• 3.1. Tác động của sự điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc đối với Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng từ 2006 đến nay
• 3.1.1. Tác động tích cực đối với Trung Quốc và các nước Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng
• 3.1.2. Tác động tiêu cực đối với hợp tác của Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng
• 3.2. Dự báo xu hướng chiến lược của Trung Quốc đối với Tiểu vùng đến năm 2025, tầm nhìn hướng tới 2030
• 3.3. Đối sách của Việt Nam trên các lĩnh vực
• 3.3.1. Trên lĩnh vực kinh tế
• 3.3.2. Trên lĩnh vực chính trị - ngoại giao
• 3.3.3. Trên lĩnh vực an ninh – quốc phòng
• 3.3.4. Trên lĩnh vực văn hóa – xã hội
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Những nhân tố thúc đẩy sự điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc đối với tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng từ năm 2006 đến nay

Sự điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc đối với tiểu vùng sông Mê Kông không chỉ phản ánh những thay đổi trong chính sách đối ngoại mà còn là kết quả của nhiều nhân tố thúc đẩy. Trước hết, bối cảnh quốc tế và khu vực đã tạo ra áp lực lớn đối với Trung Quốc trong việc mở rộng ảnh hưởng. Sự gia tăng cạnh tranh giữa các cường quốc, đặc biệt là giữa Trung Quốc và Mỹ, đã khiến Trung Quốc phải điều chỉnh chiến lược để duy trì vị thế của mình. Hơn nữa, sự phát triển kinh tế nhanh chóng của Trung Quốc đã tạo ra nhu cầu lớn về tài nguyên và thị trường, dẫn đến việc Trung Quốc tìm kiếm các cơ hội hợp tác trong khu vực. Hợp tác phát triển trong tiểu vùng sông Mê Kông đã trở thành một phần quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế của Trung Quốc. Đặc biệt, các dự án cơ sở hạ tầng và đầu tư vào tiểu vùng sông Mê Kông đã được Trung Quốc xem như một cách để củng cố quan hệ với các nước láng giềng và mở rộng ảnh hưởng của mình.

1.1 Quan niệm về hợp tác tiểu vùng và khái quát về tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng

Hợp tác tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng được hiểu là một cơ chế hợp tác giữa các quốc gia trong khu vực nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường. Trung Quốc đã đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển cơ chế này. Sự tham gia của Trung Quốc không chỉ mang lại lợi ích cho các nước trong tiểu vùng sông Mê Kông mà còn giúp Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng của mình tại khu vực Đông Nam Á. Các nước như Lào, Campuchia, và Myanmar đã nhận được nhiều hỗ trợ từ Trung Quốc trong các lĩnh vực như hạ tầng, thương mại và đầu tư. Điều này không chỉ giúp các nước này phát triển mà còn tạo ra một mạng lưới quan hệ chặt chẽ giữa Trung Quốc và các nước trong tiểu vùng sông Mê Kông.

II. Sự điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc đối với tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng từ năm 2006 đến nay

Từ năm 2006, Trung Quốc đã thực hiện nhiều điều chỉnh trong chiến lược của mình đối với tiểu vùng sông Mê Kông. Mục tiêu chính của Trung Quốc là tăng cường hợp tác kinh tế và chính trị với các nước trong khu vực. Các biện pháp cụ thể bao gồm việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng, tăng cường viện trợ và thúc đẩy thương mại nội vùng. Trung Quốc đã triển khai nhiều dự án lớn như xây dựng đường cao tốc, cầu và các công trình thủy điện, nhằm kết nối các nước trong tiểu vùng sông Mê Kông. Những dự án này không chỉ giúp phát triển kinh tế mà còn tạo ra sự phụ thuộc của các nước vào Trung Quốc. Điều này cho thấy rằng, Trung Quốc đang sử dụng sức mạnh kinh tế để củng cố vị thế của mình trong khu vực.

2.1 Nội dung điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc

Nội dung điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc bao gồm việc tập trung vào phát triển hạ tầng và tăng cường hợp tác kinh tế. Trung Quốc đã đầu tư mạnh mẽ vào các dự án hạ tầng như đường bộ, cầu và cảng biển, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại và giao thông trong tiểu vùng sông Mê Kông. Bên cạnh đó, Trung Quốc cũng đã tăng cường viện trợ cho các nước trong khu vực, giúp họ phát triển kinh tế và cải thiện đời sống. Sự điều chỉnh này không chỉ mang lại lợi ích cho các nước trong tiểu vùng sông Mê Kông mà còn giúp Trung Quốc củng cố vị thế của mình trong khu vực, tạo ra một mạng lưới quan hệ chặt chẽ và bền vững.

III. Tác động triển vọng sự điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc đối với tiểu vùng sông Mê Kông đến năm 2025 và đối sách của Việt Nam

Sự điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc đối với tiểu vùng sông Mê Kông đã có những tác động sâu rộng đến tình hình chính trị và kinh tế trong khu vực. Tác động tích cực bao gồm việc thúc đẩy phát triển kinh tế và cải thiện cơ sở hạ tầng cho các nước trong tiểu vùng sông Mê Kông. Tuy nhiên, cũng có những tác động tiêu cực, như sự gia tăng phụ thuộc của các nước vào Trung Quốc và nguy cơ mất cân bằng trong quan hệ giữa các nước trong khu vực. Để đối phó với những thách thức này, Việt Nam cần có những chính sách đối ngoại linh hoạt và chủ động hơn. Việc tăng cường hợp tác với các nước trong khu vực và xây dựng các cơ chế hợp tác đa phương sẽ giúp Việt Nam nâng cao vị thế của mình trong khu vực.

3.1 Đối sách của Việt Nam trên các lĩnh vực

Đối sách của Việt Nam trong bối cảnh Trung Quốc điều chỉnh chiến lược tại tiểu vùng sông Mê Kông cần được triển khai trên nhiều lĩnh vực. Trong lĩnh vực kinh tế, Việt Nam cần tăng cường hợp tác thương mại và đầu tư với các nước trong khu vực, đồng thời phát triển các dự án hạ tầng kết nối. Về chính trị - ngoại giao, Việt Nam cần duy trì quan hệ tốt với Trung Quốc nhưng cũng cần xây dựng các mối quan hệ chặt chẽ hơn với các nước khác trong khu vực để cân bằng ảnh hưởng. Trong lĩnh vực an ninh - quốc phòng, Việt Nam cần tăng cường khả năng phòng thủ và hợp tác an ninh với các nước trong khu vực để bảo vệ lợi ích quốc gia.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng (GMS) là khu vực địa lý gồm sáu quốc gia: Trung Quốc (hai tỉnh Vân Nam, Quảng Tây), Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam, với tổng diện tích khoảng 2,6 triệu km² và dân số khoảng 325 triệu người. Sông Mê Kông dài 4.800 km, là con sông lớn nhất Đông Nam Á, đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, thủy điện, nông nghiệp và giao thông của các quốc gia trong khu vực. Từ năm 1992, GMS được hình thành như một sáng kiến hợp tác tiểu vùng do Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) khởi xướng, nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội và tăng cường liên kết giữa các quốc gia thành viên.

Từ năm 2006, Trung Quốc đã điều chỉnh chiến lược đối với GMS nhằm mở rộng ảnh hưởng và khai thác tiềm năng kinh tế khu vực. Chiến lược này gắn liền với sáng kiến “Một trục, hai cánh” và “Vành đai, con đường” nhằm phát triển các tỉnh miền Tây nghèo khó của Trung Quốc và tăng cường hợp tác với các nước láng giềng. Mục tiêu nghiên cứu là làm rõ nội dung, quá trình điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc đối với GMS từ năm 2006 đến nay, đánh giá tác động đối với các quốc gia trong tiểu vùng, đặc biệt là Việt Nam, và đề xuất các đối sách phù hợp.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2006-2018, với trọng tâm phân tích các chính sách, biện pháp và triển khai chiến lược của Trung Quốc trong khu vực GMS, đồng thời dự báo xu hướng đến năm 2025. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc tại Đông Nam Á, giúp Việt Nam nâng cao hiệu quả hội nhập và bảo vệ lợi ích quốc gia trong môi trường quốc tế phức tạp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết quan hệ quốc tế và hợp tác khu vực để phân tích sự điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc đối với GMS:

• Chủ nghĩa hiện thực (Realism): Nhấn mạnh vai trò của quyền lực và lợi ích quốc gia trong quan hệ quốc tế, giải thích sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa các cường quốc trong khu vực Mê Kông.
• Chủ nghĩa tự do (Liberalism): Tập trung vào vai trò của hợp tác đa phương, liên kết khu vực và các tổ chức quốc tế trong thúc đẩy phát triển kinh tế và ổn định chính trị.
• Lý thuyết liên kết khu vực (Regionalism): Giải thích cơ chế hợp tác tiểu vùng như GMS dựa trên nguyên tắc bình đẳng, cùng có lợi, tôn trọng chủ quyền và phát huy lợi thế so sánh của các bên.

Các khái niệm chính bao gồm: hợp tác tiểu vùng, chiến lược đối ngoại, ảnh hưởng địa chính trị, phát triển bền vững, và cạnh tranh chiến lược.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Luận văn sử dụng dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Ủy hội sông Mê Kông quốc tế, các tài liệu chính phủ Trung Quốc và Việt Nam, các bài báo khoa học, sách chuyên khảo và các nguồn tin tức uy tín.
• Phương pháp tổng hợp: Tổng hợp các thông tin, số liệu về hợp tác GMS và chiến lược Trung Quốc để làm rõ thực trạng và xu hướng.
• Phương pháp hệ thống – cấu trúc: Xem GMS như một hệ thống các yếu tố kinh tế, chính trị, an ninh có quan hệ tương tác để phân tích sự điều chỉnh chiến lược.
• Phương pháp phân tích: Đánh giá mức độ tác động, cường độ ảnh hưởng của chiến lược Trung Quốc đối với các quốc gia trong GMS.
• Phương pháp dự báo: Dựa trên các dữ liệu hiện tại và xu hướng quốc tế, khu vực để dự báo triển vọng chiến lược Trung Quốc đến năm 2025.
• Phương pháp so sánh: So sánh vai trò và ảnh hưởng của Trung Quốc với các cường quốc khác như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc trong GMS.
• Phương pháp nghiên cứu lịch sử – logic: Phân tích sự thay đổi chiến lược của Trung Quốc trong bối cảnh lịch sử và chính trị khu vực từ năm 2006 đến nay.
• Cỡ mẫu và timeline: Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2006-2018, phân tích các chính sách, dự án và hợp tác kinh tế, chính trị trong khoảng thời gian này.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp đa chiều nhằm đảm bảo tính toàn diện và khách quan trong đánh giá chiến lược của Trung Quốc và tác động đối với Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Điều chỉnh chiến lược nhằm phát triển các tỉnh miền Tây Trung Quốc:
   Trung Quốc tập trung phát triển hai tỉnh Vân Nam và Quảng Tây, vốn là khu vực nghèo, không có đường ra biển, thông qua hợp tác GMS. Năm 2005, tỉnh Quảng Tây được đưa vào chương trình hợp tác, tạo điều kiện phát triển kinh tế vùng biên giới. Chính sách này giúp giảm chênh lệch phát triển giữa miền Đông và miền Tây Trung Quốc.

2. Tận dụng tài nguyên thiên nhiên của các nước GMS:
   Trung Quốc khai thác các nguồn tài nguyên khoáng sản, thủy điện tại các quốc gia trong tiểu vùng. Ví dụ, tại Lào, Trung Quốc khai thác bô-xit với dự án trị giá hàng tỷ USD; tại Myanmar, xây dựng đường ống dẫn dầu dài hơn 2.000 km với tổng kinh phí 1,04 tỷ USD. Các dự án thủy điện do doanh nghiệp Trung Quốc đầu tư tại Campuchia và Lào cũng được triển khai mạnh mẽ.

3. Mở rộng thị trường cho doanh nghiệp và hàng hóa Trung Quốc:
   Trung Quốc sử dụng viện trợ và đầu tư cơ sở hạ tầng để tạo điều kiện cho doanh nghiệp nước này thâm nhập thị trường GMS. Ví dụ, Trung Quốc hỗ trợ Thái Lan gần 400 triệu USD, đổi lại các doanh nghiệp Trung Quốc được ưu tiên hợp tác kinh doanh. Các dự án thủy điện, giao thông do doanh nghiệp Trung Quốc làm chủ thầu, sử dụng nhân lực Trung Quốc.

4. Chiến lược “Một trục, hai cánh” và sáng kiến “Vành đai, con đường”:
   Trung Quốc xây dựng hành lang kinh tế Nam Ninh – Singapore làm trục chính, kết hợp với hai cánh là vịnh Bắc Bộ mở rộng và lưu vực sông Mê Kông, nhằm tăng cường kết nối kinh tế và chính trị trong khu vực. Chiến lược này giúp Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng toàn cầu thông qua hợp tác khu vực.

5. Tác động đa chiều đến các quốc gia GMS:
   Trung Quốc mang lại lợi ích về phát triển cơ sở hạ tầng, thương mại và đầu tư cho các nước trong tiểu vùng, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, sự gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc cũng tạo ra những thách thức về an ninh, chủ quyền và cạnh tranh chiến lược với các cường quốc khác như Mỹ, Nhật Bản.

Thảo luận kết quả

Sự điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc phản ánh mục tiêu cân bằng phát triển nội địa và mở rộng ảnh hưởng khu vực. Việc tập trung phát triển các tỉnh miền Tây giúp Trung Quốc khai thác hiệu quả tiềm năng kinh tế vùng biên giới, đồng thời tạo ra các hành lang kinh tế quan trọng kết nối với Đông Nam Á. Các dự án đầu tư và viện trợ của Trung Quốc không chỉ thúc đẩy phát triển kinh tế mà còn là công cụ chính trị để tăng cường ảnh hưởng.

So với các nghiên cứu trước đây, luận văn làm rõ hơn sự chuyển dịch chiến lược từ giai đoạn dè dặt trước năm 2006 sang giai đoạn tích cực và có hệ thống sau đó. Các số liệu về đầu tư, thương mại và dự án cụ thể minh chứng cho sự gia tăng vai trò của Trung Quốc trong GMS. Biểu đồ thể hiện tăng trưởng thương mại song phương giữa Trung Quốc và các nước GMS từ năm 2006 đến 2018 sẽ làm nổi bật xu hướng này.

Tuy nhiên, sự cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc tại GMS cũng làm tăng nguy cơ xung đột và bất ổn chính trị. Việt Nam và các nước trong tiểu vùng cần có các đối sách phù hợp để bảo vệ lợi ích quốc gia, đồng thời tận dụng cơ hội phát triển từ hợp tác khu vực.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường năng lực đàm phán và quản lý hợp tác quốc tế:
   Việt Nam cần nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng đàm phán cho cán bộ ngoại giao, đặc biệt trong các lĩnh vực kinh tế, an ninh và môi trường. Mục tiêu là đảm bảo các thỏa thuận hợp tác với Trung Quốc và các nước GMS bảo vệ lợi ích quốc gia. Thời gian thực hiện: 1-2 năm, chủ thể: Bộ Ngoại giao, Bộ Kế hoạch và Đầu tư.

2. Phát triển cơ sở hạ tầng đồng bộ và bền vững:
   Đẩy mạnh đầu tư xây dựng các hành lang kinh tế, giao thông vận tải và năng lượng phù hợp với quy hoạch phát triển vùng, tận dụng nguồn vốn ODA và hợp tác đa phương. Mục tiêu tăng cường kết nối nội vùng và với các nước GMS, nâng cao hiệu quả kinh tế. Thời gian: 3-5 năm, chủ thể: Bộ Giao thông Vận tải, Bộ Công Thương.

3. Đẩy mạnh hợp tác đa phương và cân bằng quan hệ với các cường quốc:
   Việt Nam cần chủ động tham gia các cơ chế hợp tác đa phương trong GMS, đồng thời duy trì quan hệ cân bằng với Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản và các đối tác khác để giảm thiểu rủi ro chính trị và an ninh. Thời gian: liên tục, chủ thể: Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng.

4. Tăng cường quản lý và bảo vệ tài nguyên môi trường:
   Xây dựng chính sách quản lý nguồn nước, tài nguyên thiên nhiên trong lưu vực sông Mê Kông nhằm bảo vệ môi trường và phát triển bền vững, đồng thời phối hợp với các nước trong tiểu vùng để giải quyết các vấn đề xuyên biên giới. Thời gian: 2-4 năm, chủ thể: Bộ Tài nguyên và Môi trường, Ủy ban sông Mê Kông Việt Nam.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ ngoại giao và hoạch định chính sách:
   Giúp hiểu rõ bối cảnh chiến lược và các tác động của sự điều chỉnh chiến lược Trung Quốc đối với GMS, từ đó xây dựng chính sách đối ngoại phù hợp.

2. Nhà nghiên cứu và giảng viên quan hệ quốc tế:
   Cung cấp cơ sở lý thuyết và thực tiễn về hợp tác tiểu vùng, cạnh tranh chiến lược và vai trò của các cường quốc trong khu vực Đông Nam Á.

3. Cán bộ quản lý phát triển kinh tế vùng và cơ sở hạ tầng:
   Tham khảo các phân tích về tác động kinh tế, các dự án hợp tác và đề xuất phát triển cơ sở hạ tầng trong khuôn khổ GMS.

4. Các tổ chức quốc tế và nhà đầu tư:
   Hiểu rõ môi trường chính trị, kinh tế và các xu hướng hợp tác trong tiểu vùng sông Mê Kông để đưa ra quyết định đầu tư và hỗ trợ phát triển hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao Trung Quốc điều chỉnh chiến lược đối với GMS từ năm 2006?
   Trung Quốc điều chỉnh chiến lược nhằm phát triển các tỉnh miền Tây nghèo khó, tận dụng tài nguyên thiên nhiên của các nước trong tiểu vùng, mở rộng thị trường cho doanh nghiệp và thực hiện sáng kiến “Vành đai, con đường” để tăng cường ảnh hưởng khu vực.

2. Chiến lược “Một trục, hai cánh” có ý nghĩa gì đối với GMS?
   Đây là chiến lược xây dựng hành lang kinh tế Nam Ninh – Singapore làm trục chính, kết hợp với hai cánh là vịnh Bắc Bộ mở rộng và lưu vực sông Mê Kông, giúp tăng cường kết nối kinh tế, chính trị và phát triển bền vững trong khu vực.

3. Việt Nam nên làm gì để ứng phó với sự điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc?
   Việt Nam cần tăng cường năng lực đàm phán, phát triển cơ sở hạ tầng, duy trì quan hệ cân bằng với các cường quốc và quản lý tài nguyên môi trường hiệu quả để bảo vệ lợi ích quốc gia và tận dụng cơ hội phát triển.

4. Các nước lớn khác như Mỹ, Nhật Bản có vai trò thế nào trong GMS?
   Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc cũng tăng cường hợp tác với các nước GMS thông qua viện trợ, đầu tư và các sáng kiến phát triển nhằm cân bằng ảnh hưởng của Trung Quốc và thúc đẩy ổn định khu vực.

5. Tác động tiêu cực của chiến lược Trung Quốc đối với GMS là gì?
   Bao gồm nguy cơ mất cân bằng quyền lực, ảnh hưởng đến chủ quyền quốc gia, cạnh tranh chiến lược gay gắt, và các vấn đề môi trường do khai thác tài nguyên không bền vững, đòi hỏi các nước trong tiểu vùng phải có đối sách phù hợp.

Kết luận

• Trung Quốc đã điều chỉnh chiến lược đối với Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng từ năm 2006 nhằm phát triển các tỉnh miền Tây và mở rộng ảnh hưởng kinh tế, chính trị trong khu vực.
• Chiến lược này gắn liền với sáng kiến “Một trục, hai cánh” và “Vành đai, con đường”, tạo ra các hành lang kinh tế quan trọng kết nối Trung Quốc với Đông Nam Á.
• Sự điều chỉnh chiến lược mang lại lợi ích kinh tế cho các nước GMS nhưng cũng đặt ra thách thức về an ninh, chủ quyền và cạnh tranh chiến lược.
• Việt Nam cần chủ động nâng cao năng lực đàm phán, phát triển cơ sở hạ tầng, duy trì quan hệ cân bằng và quản lý tài nguyên hiệu quả để bảo vệ lợi ích quốc gia.
• Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách đối ngoại và phát triển bền vững của Việt Nam trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược khu vực đến năm 2025 và xa hơn.

Các cơ quan chức năng Việt Nam cần triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tiếp tục theo dõi, nghiên cứu diễn biến chiến lược của Trung Quốc và các cường quốc khác trong GMS để điều chỉnh chính sách kịp thời.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 là làm rõ các khái niệm tiểu vùng, hợp tác tiểu vùng. Đồng thời, phân tích những nhân tố tác động đến sự điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc đối với GMS từ năm 2006 đến nay. Chương 2: Nội dung triển khai sự điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc đối với GMS từ năm 2006 đến nay. Chương này chủ yếu khái quát toàn bộ mục tiêu, biện pháp, quá trình triển khai hợp tác của Trung Quốc với GMS trên các lĩnh vực: Chính trị, kinh tế, văn hóa – xã hội, quốc phòng, an ninh và trên các lĩnh vực khác.

Chương 3: Chiến lược của Trung Quốc đối với GMS và đối sách với Việt Nam. Chương này tập trung đánh giá các tác động tích cực, tiêu cực của hợp tác Trung Quốc với GMS trong quan hệ quốc tế khu vực; dự báo xu hướng của sự điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc đối với GMS đến năm 2025; đề xuất đối sách của Việt Nam. 17 z Chƣơng 1: NHỮNG NHÂN TỐ THÚC ĐẨY SỰ ĐIỀU CHỈNH CHIẾN LƢỢC CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI TIỂU VÙNG SÔNG MÊ KÔNG MỞ RỘNG TỪ NĂM 2006 ĐẾN NAY 1. Quan niệm về hợp tác tiểu vùng và khái quát về Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng 1.

Quan niệm về hợp tác tiểu vùng Kể từ cuối thế kỷ XX, xu thế hợp tác, hội nhập quốc tế được thúc đẩy và phát triển mạnh mẽ và hợp tác tiểu vùng, liên kết khu vực cũng không nằm ngoài xu thế đó. Hợp tác GMS là một trong những sáng kiến hợp tác được triển khai trong xu thế nêu trên4. Tuy nhiên, các sáng kiến hợp tác tiểu vùng ở từng khu vực, từng giai đoạn lịch sử thường mang những nét đặc trưng khác nhau và cho tới nay, giới nghiên cứu cũng chưa đưa ra một khái niệm chung, thống nhất về hợp tác tiểu vùng. Theo từ điển Tiếng Việt thì tiểu vùng được xác định là một khu vực địa lý nhỏ, có đặc điểm riêng so với các vùng địa lý nhỏ khác, ví dụ như: tiểu vùng kinh tế; tiểu vùng khí hậu; Vịnh Bắc Bộ mở rộng, v.

Trong khi đó, từ điển Tiếng Anh5 đưa ra định nghĩa về tiểu vùng là một phân khu của một khu vực nào đó (a subdivision of a region); hoặc một trong những bộ phận chính của một vùng địa sinh học (one the primary division of a biogeographic region). Dù cả hai định nghĩa trên có cách diễn đạt khác nhau, song chúng đều có điểm chung khi cho rằng, tiểu vùng là một phần, một bộ phận của một khu vực địa lý rộng lớn hơn. Hợp tác tiểu vùng (Subregion coopreration): Trong báo cáo nghiên cứu tính khả thi hợp tác Vịnh Bắc Bộ mở rộng6 của nhóm chuyên gia Trung Quốc – ASEAN dẫn định nghĩa của Giáo sư Chao Han (Singapore) cho rằng: Hợp tác tiểu vùng thông thường bắt đầu từ sự ghép nối giữa các quốc gia thông qua sự liên kết biển (sea link), liên kết trên bộ (land link), liên kết sông (river link) hình thành nên hợp tác mang tính khu vực. Các chủ thể hợp tác tiểu vùng có thể là quốc gia, cũng có thể 4 Nguyễn Quốc Trường (2017), Sáng kiến hợp tác kinh tế Vịnh Bắc Bộ mở rộng và tác động tới quan hệ quốc tế ở Đông Nam Á, Luận án Tiến Sĩ chuyên ngành Quan hệ quốc tế, Đại học KHXH&NV (ĐHQGHN) 5 http://www.com/dictionary/subregion 6 Bộ Ngoại Giao (2006), Báo cáo nghiên cứu tính khả thi của hợp tác kinh tế VBBMR, tháng 6/2006.

18 z là một tỉnh hoặc một số tỉnh của nước lớn. Hợp tác tiểu vùng là hợp tác cùng có lợi, được xây dựng trên cơ sở tôn trọng chủ quyền quốc gia, phát huy đầy đủ ưu thế so sánh của địa phương. Hình thức hợp tác này chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố trên các mặt kinh tế, chính trị, an ninh. Trong khi đó, Đại sứ Phạm Quốc Trụ giải thích rằng hợp tác khu vực/vùng là “hình thức hội nhập trên cơ sở một số vùng của hai hay một số nước khác nhau gần gũi về mặt không gian địa lý thực hiện một số liên kết kinh tế hay kết nối cơ sở hạ tầng nhằm phát huy sự bổ trợ lẫn nhau về nguồn lực của các vùng này để phát triển kinh tế”7.

Nhìn chung, mỗi quan niệm đều đưa ra một khía cạnh của hợp tác tiểu vùng tuy nhiên từ tổng quan các khái niệm, định nghĩa tiểu vùng, hợp tác tiểu vùng nêu trên, có thể khái quát hợp tác tiểu vùng như sau: Hợp tác tiểu vùng là hình thức hợp tác xuyên quốc gia giữa các vùng lãnh thổ của quốc gia hoặc giữa các quốc gia trong cùng một tiểu khu vực có sự gần gũi nhau về địa lý. Hợp tác này sẽ thông qua việc mở của, giảm các rào cản thương mại, đầu tư, tăng cường kết nối nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội cho các bên tham gia hợp tác. Các bên tham gia sẽ dựa trên nguyên tắc bình đẳng, cùng có lợi và thống nhất nội dung, hợp tác thông qua Hội nghị cấp cao, Hội nghị cấp Bộ trưởng hoặc thông qua các diễn đàn đa phương định kỳ. Quá trình hình thành và phát triển của Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng Sông Mê Kông là con sông dài nhất ở khu vực Đông Nam Á và lớn thứ 12 trên thế giới (4.800km), khởi nguồn từ cao nguyên Tây Tạng chảy theo hướng Bắc Nam qua 6 quốc gia: Trung Quốc, Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam.

Đây là con sông được đánh giá có lưu lượng nước, tính đa dạng sinh học rất cao8.vn/toan-cau-hoa-hoi-nhap-kinh-te/2014-hoi-nhap-quoc-te-mot-so-van-de- ly-luan-va-thuc-tien (Phạm Quốc Trụ (2014), Hội nhập quốc tế: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn) 8 https://vi.org/wiki/M%C3%AA_K%C3%B4ng 19 z Hình 1.1: Bản đồ các quốc gia thuộc GMS (Nguồn: TTXVN9) Xét về những giá trị lợi ích của sông Mê Kông mang lại cho các quốc gia thuộc khu vực này phải kế đến đầu tiên chính là giá trị thủy điện. Hiện nay, các công trình thủy điện trên dòng nhánh và dòng chính sông Mê Kông ở Trung Quốc có công suất khoảng 16.000 MW, chủ yếu cung cấp điện cho các đô thị và công nghiệp ngoài lưu vực. Cũng chính nhờ dòng sông này, các quốc gia trong khu vực sông Mê Kông có thể phát triển các hoạt động kinh tế (nông nghiệp, thủy sản, v.), giao thông, thương mại và du lịch10. Xét về mặt hợp tác khu vực sông Mê Kông, có thể thấy rằng sự hợp tác đầu tiên phải kể đến chính là việc khai thác nguồn nước trên sông với sự ra đời của Ủy hội sông Mê Kông quốc tế vào năm 1957 (hay Ủy hội Mê Kông) với sự tham gia 9 https://infographics.vn/3-tru-cot-hop-tac-kinh-te-tieu-vung-mekong-mo-rong/9940.vna 10 TS Lê Văn Mỹ (2016), Trung Quốc trong hợp tác Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng: Tác động và ảnh hưởng, Nxb Khoa học Xã hội.

20 z của 4 quốc gia là Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam Cộng hòa. Cơ quan này đã trở thành Ủy ban lâm thời về điều phối nghiên cứu Hạ lưu lưu vực sông Mê Kông vào năm 1978. Tuy nhiên, hoạt động của ủy ban này bị gián đoạn do chiến tranh mãi tới năm 1995, Ủy hội sông Mê Kông quốc tế mới tái thành lập với sự tham gia của 4 thành viên Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam (Xem bảng 1.1) Quốc gia Diện tích % so với Đóng góp lưu vực (km2) toàn lưu vực (%) dòng chảy lưu vực Trung Quốc 165.1: Lƣu vực sông Mê Kông và 6 nƣớc ven sông (Nguồn: Ủy hội sông Mê Kông) Tiếp đến, từ đầu thập kỷ 90, xu thế hợp tác, phát triển và hội nhập đã trở thành xu thế chủ đạo, điều này đã tạo điều kiện cho các quốc gia thuộc Tiểu vùng sông Mê Kông xích lại gần nhau. Theo đó, việc liên kết, phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo, bảo vệ môi trường, nguồn nước là những động lực thôi thúc các nước trong lưu vực sông Mê Kông tìm kiếm các cơ chế hợp tác song phương, đa phương.

Trong bối cảnh đó, Chương trình hợp tác tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng (Greater Mekong Subregion - GMS) được ra đời năm 1992 theo sáng kiến của ngân hàng phát triển châu Á ADB. Ban đầu GMS bao gồm các nước nằm trong lưu vực sông Mê Kông: Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan, Myanmar, tỉnh Vân Nam (Trung Quốc); năm 2004 thêm tỉnh Quảng Tây tham gia vào hợp tác này. Hợp tác GMS được đánh giá là hợp tác hiệu quả nhất trong các cơ chế hợp tác Tiểu vùng. Các sáng kiến và hoạt động trong chương trình GMS tập trung vào 9 lĩnh vực hoạt 21 z động bao gồm: Giao thông vận tải, môi trường, du lịch, bưu chính viến thông, thương mại, đầu tư, phát triển nguồn nhân lực, nông nghiệp và phát triển nông thôn.2: Chiến lƣợc hợp tác, các lĩnh vực hợp tác trong GMS (Nguồn: TTXVN11) * Mục tiêu hoạt động: Vào đầu những năm 90, sau khi nội chiến ở Campuchia kết thúc, hơn bao giờ hết các nước trong khu vực sông Mê Kông đã nhận thức được tầm quan trọng của hòa bình đối với phát triển kinh tế.

Đứng trước hàng loạt những khó khăn thách thức như nghèo đói, hạn chế về cơ sở hạ tầng quốc gia, giao thông vận tải, năng lượng, viễn thông, sức khỏe và giáo dục, v. Chính phủ các nước GMS nhận thức được rằng chỉ có thông qua tăng cường quan hệ hợp tác mới hy vọng vượt qua tình trạng khó khăn. Chương trình hợp tác GMS nhằm mục tiêu: Tăng cường hợp tác kết nối sâu rộng giữa các quốc gia trong tiểu khu vực 11 https://infographics.vn/3-tru-cot-hop-tac-kinh-te-tieu-vung-mekong-mo-rong/9940.vna 22 z trên cơ sở bình đẳng và tôn trọng lẫn nhau, cùng chia sẻ khát vọng về sự thịnh vượng chung của khu vực. Nhằm thực hiện tầm nhìn của một tiểu vùng thịnh vượng, hài hòa và thống nhất, tăng trưởng kinh tế nhanh, tiến bộ xã hội và phát triển bền vững12.

Những kết quả ghi nhận được từ thực tiễn hợp tác đã và đang khẳng định thành công của chương trình GMS, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế và tăng cường quan hệ hợp tác giữa các quốc gia trong tiểu vùng. * Nguyên tắc hợp tác và cơ chế hoạt động: Tổ chức hợp tác GMS hình thành và phát triển dựa trên các nguyên tắc nhất định. Nguyên tắc chung của GMS là: tự nguyện, cùng có lợi và tôn trọng chủ quyền quốc gia.