Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA SỬ DỤNG PHẦN MỀM MICROSOFT ENCARTA TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 11 - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC 1. Hình thức tổ chức, phương pháp, phương tiện dạy học 1. Hình thức tổ chức dạy học * Khái niệm hình thức tổ chức dạy học Hình thức tổ chức dạy học là hình thức tổ chức quá trình dạy học trong các cơ sở giáo dục diễn ra một cách thống nhất giữa hoạt động dạy với hoạt động học và sự tương tác trên mọi phương diện giữa người dạy và người học. Mỗi hình thức tổ chức dạy học thực hiện một nội dung nhất định, được tổ chức theo một trình độ nhất định, với một chế độ học tập và trong một không gian và thời gian nhất định nhằm đạt được mục tiêu dạy học đề ra.
Hình thức tổ chức dạy học thay đổi tùy theo mục đích, nhiệm vụ dạy học hay thời gian, thời điểm, số lượng người học.Các nhiệm vụ dạy học, mục đích dạy học, phương pháp dạy học để được thực hiện trong hình thức tổ chức dạy học. * Phân loại hình thức tổ chức dạy học Dựa vào lịch sử phát triển của các hình thức tổ chức dạy học, cách sắp xếp các hình thức tổ chức dạy học của một số tác giả, căn cứ vào kinh nghiệm của một số GV có thể quy ước chia các hình thức tổ chức dạy học ra làm ba loại tùy theo tính chất, chức năng của chúng. Đó là các hình thức tổ chức dạy học sau: Loại 1: Các hình thức tổ chức dạy học nhằm tìm tòi tri thức, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo. - Theo số lượng HS tham gia: dạy học cá nhân, dạy học theo nhóm, dạy 12 học theo lớp.
- Theo thời gian tiến hành: dạy học theo tiết và dạy học theo buổi. - Theo không gian tiến hành: dạy học trên lớp, dạy học ngoài lớp, dạy học ngoại khóa, dạy học tham quan cơ sở thực địa, dạy học qua mạng,. - Theo tính chất tương tác hoạt động của GV và HS: dạy học trực tiếp và dạy học gián tiếp. - Theo mục tiêu dạy học: dạy học hình thành kiến thức lí thuyết, giờ học hình thành kĩ năng, giờ học ôn tập, giờ học hình thành các giá trị sống,.
Loại 2: Các hình thức tổ chức dạy học nhằm kiểm tra và đánh giá kỹ năng, kỹ xảo. Kiểm tra, sát hạch, kiểm tra học kỳ, thi lên lớp, thi tốt nghiệp,. Loại 3: Các hình thức tổ chức dạy học có tính chất ngoại khóa, thực địa. * Hình thức tổ chức dạy học có sự hỗ trợ của CNTT&TT Việc ứng dụng CNTT&TT trong dạy học là nâng cao một bước cơ bản chất lượng học tập cho HS, tạo ra một môi trường giáo dục mang tính tương tác cao chứ không đơn thuần chỉ là “thầy giảng giải, trò ghi chép” như kiểu truyền thống, HS được khuyến khích và tạo điều kiện để chủ động tìm kiếm tri thức, sắp xếp hợp lý quá trình tự học tập, tự rèn luyện của bản thân mình.
Tuy nhiên việc khai thác, vận dụng CNTT&TT vào dạy học cũng có những ưu điểm và thách thức nhất định như sau: Về ưu điểm: - Môi trường đa phương tiện kết hợp những hình ảnh video, camera… với âm thanh, văn bản, biểu đồ…được trình bày qua máy tính theo kịch bản vạch sẵn nhằm đạt hiệu quả tối đa qua một quá trình học đa giác quan; - Kĩ thuật đồ họa nâng cao có thể mô phỏng nhiều quá trình, hiện tượng trong tự nhiên, xã hội trong con người mà không thể hoặc không nên để xảy ra trong điều kiện nhà trường; - Công nghệ tri thức nối tiếp trí thông minh của con người, thực hiện những 13 công việc mang tính trí tuệ cao của các chuyên gia lành nghề trên những lĩnh vực khác nhau; - Những ngân hàng dữ liệu khổng lồ và đa dạng được kết nối với nhau và với người sử dụng qua những mạng máy tính kể cả mạng internet,… có thể được khai thác để tạo nên những điều kiện cực kì thuận lợi và nhiều khi không thể thiếu để HS học tập trong hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực và sáng tạo, được thực hiện độc lập hoặc trong quá trình giao lưu. - Những thí nghiệm, tài liệu được cung cấp bằng nhiều kênh: kênh hình, kênh chữ, âm thanh sống động làm cho HS dễ thấy, dễ tiếp thu và bằng suy luận có lý, HS có thể có những dự đoán về các tính chất, những quy luật mới. Đây là một công dụng lớn của công nghệ thông tin và truyền thông trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học. Có thể khẳng định rằng, môi trường công nghệ thông tin và truyền thông chắc chắn sẽ có tác động tích cực tới sự phát triển trí tuệ của HS và điều này làm nảy sinh những lý thuyết học tập mới.
Nhược điểm: - Tuy máy tính điện tử mang lại rất nhiều thuận lợi cho việc dạy học nhưng trong một mức độ nào đó, thì công cụ hiện đại này cũng không thể hỗ trợ GV hoàn toàn trong các bài giảng của họ. Nó chỉ thực sự hiệu quả đối với một số bài giảng chứ không phải toàn bộ chương trình do nhiều nguyên nhân, mà cụ thể là với những bài học có nội dung ngắn, không nhiều kiến thức mới, thì việc dạy theo phương pháp truyền thống sẽ thuận lợi hơn cho HS, vì GV sẽ ghi tất cả nội dung bài học đó đủ trên một mặt bảng và như vậy sẽ dễ dàng củng cố bài học từ đầu đến cuối mà không cần phải lật lại từng “slide” như khi dạy trên máy tính điện tử. Những mạch kiến thức “vận dụng” đòi hỏi GV phải kết hợp với phấn trắng bảng đen và các phương pháp dạy học truyền thống mới rèn luyện được kĩ năng cho HS. Với GV, kiến thức, kỹ năng về công nghệ thông tin ở một số GV vẫn còn hạn chế, chưa thực sự đam mê và sáng tạo, thậm chí còn né tránh.
Việc sử dụng công nghệ thông tin để đổi mới phương pháp dạy học đôi 14 khi chưa được nghiên cứu kỹ lưỡng, dẫn đến việc ứng dụng nó không đúng chỗ, không đúng lúc, nhiều khi lạm dụng nó. Việc đánh giá một tiết dạy có ứng dụng công nghệ thông tin còn nhiều tranh cãi, chưa xác định hướng rõ ràng việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học. Chính sách, cơ chế quản lý còn nhiều bất cập, chưa tạo được sự đồng bộ trong thực hiện. Các phương tiện, thiết bị phục vụ cho việc đổi mới phương pháp dạy học bằng phương tiện hiện đại như máy tính, projector,.
còn thiếu, chưa đồng bộ và chưa được hướng dẫn sử dụng đầy đủ nên chưa triển khai được rộng khắp và có hiệu quả. Việc kết nối và sử dụng mạng internet chưa được thực hiện triệt để và có chiều sâu; sử dụng không thường xuyên do thiếu kinh phí, nhân lực bảo trì và do tốc độ đường truyền còn hạn chế. Công tác đào tạo, công tác bồi dưỡng, tự bồi dưỡng đội ngũ GV về tin học còn chưa thường xuyên nên GV chưa đủ kiến thức, mất nhiều thời gian và công sức để sử dụng công nghệ thông tin trong lớp học một cách có hiệu quả. Giải pháp để hình thức tổ chức dạy học có hỗ trợ CNTT&TT đạt hiệu quả - Mỗi GV cần mạnh dạn, không ngại khó, chủ động thiết kế và sử dụng bài giảng điện tử của mình sẽ giúp cho GV rèn luyện được nhiều kỹ năng và phối hợp tốt các phương pháp dạy học tích cực khác; - Khi thiết kế bài giảng điện tử cần chuẩn bị trước kịch bản, tư liệu (videos, hình ảnh, bảng đồ, ….), chọn giải pháp cho sử dụng công nghệ, sau đó mới bắt tay vào soạn giảng.
- Nội dung bài giảng điện tử cần cô đọng, súc tích, hình ảnh, các mô phỏng cần xác chủ đề (trong 1 slide không nên có nhiều hình hay nhiều chữ), những nội dung HS ghi bài cần có quy ước (có thể dùng khung hay màu nền) sẽ khắc phục được việc ghi bài của HS; nội dung bài giảng chứa nhiều liên kết nhất là liên kết đến hệ thống câu hỏi để khắc phục những tình huống sư phạm phát sinh (như nhắc lại kiến thức, dàn bài,… các liên kết này có thể đặt trong slide chủ), cần khai thác thế mạnh của CNTT trong kiểm tra đánh giá và kiểm chứng kết quả 15 (củng cố bài cần hướng đến các câu hỏi mang tính vận dụng hay các hình thức trắc nghiệm); - Không lạm dụng công nghệ nếu chúng không tác động tích cực đến quá trình dạy học và sự phát triển của HS, công nghệ mô phỏng nếu không phản ánh đúng nội dung, giá trị nghệ thuật và thực tế thì không nên sử dụng, chuẩn kiến thức ở mức độ vận dụng cần kết hợp bảng và sử dụng các phương pháp dạy học khác mới có hiệu quả; GV cần tích cực học, tập huấn các lớp soạn, giảng bài giảng điện tử, thường xuyên truy vào các website và thành viên của diễn đàn: bachkim.vn, … mỗi trường cần có câu lạc bộ “Bài giảng điện tử” để trao đổi và rút kinh nghiệm, tiếp thu những công nghệ mới trao đổi những các làm hay. - Các chuyên gia, các nhà quản lý giáo dục cần ban hành các tiêu chí đánh giá tiết dạy có sử dụng công nghệ thông tin, chuẩn bài giảng điện tử để có cơ sở thẩm định, tạo ra ngân hàng bài giảng điện tử có chất lượng. Phương pháp dạy học * Khái niệm Phương pháp dạy học Theo giáo trình lí luận dạy học địa lí phần đại cương do PGS. Đặng Văn Đức chủ biên: “PPDH là tổng hợp các cách thức làm việc phối hợp thống nhất của thầy và trò nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học.
Phương pháp dạy học bao gồm cả phương pháp dạy và phương pháp học. - Phương pháp dạy là cách thức GV trình bày tri thức, tổ chức và kiểm tra hoạt động nhận thức và thực tiễn của HS nhằm đạt được các nhiệm vụ dạy học. - Phương pháp học là cách thức tiếp thu, tự tổ chức và kiểm tra hoạt động nhận thức và thực tiễn của HS nhằm đạt được các nhiệm vụ dạy học. Mỗi phương pháp thường gồm các yếu tố như: mục đích định trước, hệ thống những hành động liên tiếp tương ứng, phương pháp hành động, quá trình biến đổi của đối tượng bị tác động và kết quả thực tế đạt được.
PPDH bao gồm 16 phương pháp dạy, phương pháp học có quan hệ chặt chẽ với phương pháp khoa học và tâm lí học của sự lĩnh hội” [8].
