Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƢƠNG MẠI THÔNG QUA HÒA GIẢI NGOÀI TÒA ÁN 1. Khái quát về giải quyết tranh chấp thƣơng mại 1. Khái niệm về giải quyết tranh chấp thương mại Thuật ngữ "Tranh chấp thương mại" ngày càng được được sử dụng nhiều trong khoa học pháp lý nói riêng và trong đời sống xã hội nói chung. Thông thường tranh chấp được hiểu là "sự giành giật, giằng co nhau cái không thuộc về bên nào" [34, tr.
Khi đề cập đến khái niệm tranh chấp thương mại, người ta thường hiểu là những mâu thuẫn, xung đột hoặc bất đồng giữa các chủ thể trong hoạt động thương mại. Bên cạnh thuật ngữ "tranh chấp thương mại", các thuật ngữ khác cũng được sử dụng khá rộng rãi như "tranh chấp kinh tế", "tranh chấp hợp đồng kinh tế", "tranh chấp kinh doanh thương mại". Trên thực tế, pháp luật Việt Nam cũng đã có những khái niệm khác nhau về loại tranh chấp này. Trước đây, Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế 1994 quy định, tranh chấp kinh tế là các tranh chấp về hợp đồng kinh tế giữa pháp nhân với pháp nhân, giữa pháp nhân với các nhân có đăng ký kinh doanh; ii) Các tranh chấp giữa công ty với các thành viên của công ty, giữa các thành viên của công ty với nhau liên quan đến việc thành lập, hoạt động, giải thể công ty; iii) Các tranh chấp liên quan đến việc mua bán cổ phiếu, trái phiếu; iv) Các tranh chấp kinh tế khác theo quy định của pháp luật [32, Điều 12].
Đây là khái niệm "tranh chấp kinh tế" được giải thích theo hướng liệt kê, nên không thể phản ánh hết những quan hệ phát sinh trong hoạt động thương mại ngày càng thay đổi, đa dạng và phức tạp. Để khắc phục, Luật Thương mại 1997 lần đầu tiên đưa ra khái niệm "tranh chấp thương mại", theo đó, định nghĩa "Tranh chấp thương mại là tranh chấp phát sinh do việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng hợp đồng trong hoạt động thương mại" [16, Điều 238]. z Tuy nhiên, khái niệm này vẫn chưa tương thích với quan niệm phổ biến của các nước trên thế giới về tranh chấp thương mại và có nội hàm rất hẹp. Cụ thể tại Luật thương mại 1997 quy định hoạt động thương mại được hiểu là việc thực hiện một hay nhiều hành vi thương mại của thương nhân, bao gồm việc mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ thương mại và các hoạt động xúc tiến thương mại nhằm mục đích lợi nhuận hoặc nhằm thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội [16, Điều 5].
Ngoài ra, khi Pháp lệnh Trọng tài thương mại 2003 ra đời, đã quy định hoạt động thương mại là việc thực hiện một hay nhiều hành vi thương mại của cá nhân, tổ chức kinh doanh bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ; phân phối; đại diện, đại lý thương mại; ký gửi; thuê, cho thuê; thuê mua; xây dựng; tư vấn; kỹ thuật; li - xăng; đầu tư; tài chính, ngân hàng; bảo hiểm; thăm dò, khai thác; vận chuyển hàng hóa, hành khách bằng đường hàng không, đường biển, đường sắt, đường bộ và các hành vi thương mại khác theo quy định của pháp luật [33, Điều 2]. Hiện nay, Luật Thương mại 2005 ra đời đã giải quyết vấn đề này bằng việc mở rộng nội hàm hoạt động thương mại, theo đó quy định: "Hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác" [18, Điều 3]. Có thể thấy, mọi hoạt động có mục đích "sinh lợi" đều được coi là hoạt động thương mại. Trên thực tế, hướng tiếp cận này của Luật Thương mại 2005 tương đồng với khái niệm kinh doanh trong Luật Doanh nghiệp 2005 và các quan điểm về tranh chấp thương mại trong các văn bản pháp luật hiện hành.
Như vậy, có thể hiểu tranh chấp thương mại là những mâu thuẫn (bất đồng hay xung đột) về quyền và nghĩa vụ giữa các chủ thể trong quá trình thực hiện các hoạt động thương mại. Trong luận văn này, các thuật ngữ "tranh chấp kinh doanh thương mại", "tranh chấp kinh doanh" có nội hàm và bản chất giống khái niệm "tranh chấp thương mại", được sử dụng tương ứng với nhau và có thể thay thế nhau. Các phƣơng thức giải quyết tranh chấp thƣơng mại Phương thức giải quyết tranh chấp thương mại được hiểu là các hoạt động điều chỉnh các bất đồng, các xung đột nhằm khắc phục và loại trừ các tranh chấp đã phát sinh, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các thương nhân và các chủ thể kinh doanh khác. Tùy thuộc vào trình độ phát triển của các quan hệ kinh tế xã hội và do những ảnh hưởng của những đặc điểm về phong tục, tập quán, các phương thức giải quyết tranh chấp thương mại được pháp luật của mỗi quốc gia được quy định không giống nhau.
Nhìn chung, khi xảy ra tranh chấp thương mại, luật pháp của các nước đều quy định phương thức giải quyết tranh chấp bằng con đường tòa án và ngoài tòa án [24]. Việc giải quyết các tranh chấp thương mại dựa trên nguyên tắc quan trọng là quyền tự định đoạt của các bên, theo đó, các bên có thể lựa chọn việc giải quyết tranh chấp thương mại thông qua các phương thức như: Thương lượng, hòa giải, trọng tài và Tòa án. Giải quyết tranh chấp thương mại bằng thương lượng Giải quyết tranh chấp thương mại bằng thương lượng là biện pháp các bên sử dụng để trao đổi bàn bạc và đi đến thống nhất chung cho việc giải quyết các vướng mắc, mâu thuẫn. Các bên có thể trao đổi, tiến hành thương lượng thông qua đại diện của mỗi bên, có thể là người đại diện theo pháp luật, người được ủy quyền trên cơ sở các buổi làm việc trực tiếp hoặc trao đổi thông tin bằng văn bản.
Trong hình thức thương lượng, các bên có quyền tự do ý trí, bình đẳng, cùng nhau xem xét vấn đề toàn bộ tranh chấp thương mại trên cơ sở những quy định của pháp luật hiện hành. Nếu các bên đạt được sự thoả thuận thì coi như tranh chấp được giải quyết. Biện pháp được coi là biện pháp giải quyết tranh chấp thương mại đơn giản, tiết kiệm được thời gian và chi phí đối với mỗi bên. Việc thương lượng còn thể hiện sự thiện chí thương lượng của các bên trong việc giải quyết tranh chấp, bởi sau khi đã thoả thuận thống nhất các bên vẫn giữ được mối quan hệ tốt với nhau cũng như giữ được z uy tín và bảo mật được giao dịch tín dụng.
Tuy vậy biện pháp thương lượng chỉ thật sự hiệu quả và thành công khi các bên cùng có thiện chí trong việc giải quyết tranh chấp thương mại. Giải quyết tranh chấp thương mại bằng hoà giải Giải quyết tranh chấp thương mại bằng hoà giải là hình thức giải quyết tranh chấp thương mại giữa các bên thông qua một người thứ ba gọi là hoà giải viên. Hoà giải viên được các bên lựa chọn để tạo điều kiện giúp các bên đạt được giải pháp điều hoà lợi ích, giúp xử lý những mâu thuẫn, bất đồng đã phát sinh trong hoạt động thương mại. Khi giải quyết tranh chấp thương mại, hoà giải viên có thể tổ chức họp kín với riêng từng bên hoặc họp chung với các bên có tranh chấp để tìm hiểu kỹ nội dung tranh chấp, đưa ra những lý giải, phân tích cho các bên.
Qua đó giúp các bên thấy rõ lợi ích của mình và của bên kia để cùng tìm ra một giải pháp thống nhất giải quyết tranh chấp một cách hợp tình, hợp lý. Giải quyết tranh chấp thương mại bằng hoà giải là hình thức giải quyết tranh chấp mang tính chất tự nguyện và mang đầy đủ những ưu điểm giống như biện pháp thương lượng. Ngoài ra, hoà giải còn có những ưu điểm như hoà giải viên thường là những chuyên gia am hiểu về vấn đề đang tranh chấp, có khả năng phân tích chính xác, rõ ràng các vấn đề thực tế trong tranh chấp, từng bước giúp các bên xử lý những bất đồng để đi đến thống nhất. Giải quyết tranh chấp thương mại thông qua thủ tục trọng tài Giải quyết tranh chấp thương mại thông qua thủ tục trọng tài là hình thức giải quyết tranh chấp thông qua quy tắc tố tụng trọng tài phù hợp với các quy định của pháp luật.
Pháp luật hiện hành quy định, tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài nếu các bên có thỏa thuận trọng tài. Theo quy định tại khoản 1 Điều 5 Luật trọng tài 2010 thì thỏa thuận trọng tài có thể được lập trước hoặc sau khi xảy ra tranh chấp thương mại. Theo đó, để tranh chấp thương mại được giải quyết bằng biện pháp Trọng tài, giữa các bên phải có z một thỏa thuận trọng tài phù hợp với quy định pháp luật và xác định trọng tài có thẩm quyền giải quyết tranh chấp thương mại. Nếu các bên đã thỏa thuận về việc giải quyết tranh chấp bằng trọng, nhưng thỏa thuận trọng tài không có giá trị pháp lý thì trọng tài cũng không có thẩm quyền giải quyết.
Do vậy, thỏa thuận trọng tài được xem là vấn đề then chốt, nếu không có thỏa thuận trọng tài thì sẽ không có việc giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài. Ưu điểm của phương thức giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài là có tính linh hoạt, tạo quyền chủ động cho các bên, giúp tiết kiệm được thời gian khi thực hiện thủ tục tố tụng trọng tài và đảm bảo bí mật của các bên. Bởi trọng tài tiến hành giải quyết tranh chấp theo nguyên tắc bản án, quyết định trọng tài không được công bố công khai, rộng rãi. Với nguyên tắc này các bên có thể giữ được bí mật liên quan đến tranh chấp thương mại.
Gần đây phương thức giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài cũng đã ngày càng trở nên phổ biến. Tuy nhiên, bức tranh về trọng tài thương mại tại Việt Nam vẫn chưa thật sự khởi sắc khi phương thức này chỉ giải quyết khoảng 11% tổng số tranh chấp thương mại [27, tr. Nguyên nhân là do những quy định của pháp luật hiện hành còn nhiều thiếu sót, chồng chéo, chưa rõ ràng cụ thể. Bên cạnh đó, thói quen, tập quán của thương nhân Việt Nam tin tưởng tòa án hơn trọng tài.
Trên thực tế, việc thi hành quyết định trọng tài không phải lúc nào cũng trôi chảy, thuận lợi như việc thi hành bản án, quyết định của tòa án, nên việc giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài vẫn được sử dụng thường xuyên và phổ biến.