Nghiên cứu so sánh cơ quan thanh tra quốc hội toàn cầu và khả năng áp dụng ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ luật học nghiên cứu nghiên cứu so sánh cơ quan thanh tra quốc hội trên thế giới và khả năng áp dụng ở việt nam, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết,

• Tác giả: Thái Thị Thu Trang
• Người hướng dẫn: GS.TS Thái Vĩnh Thắng
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hiến pháp
• Đề tài: So Sánh Cơ Quan Thanh Tra Quốc Hội Trên Thế Giới Và Ứng Dụng Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài về Thanh tra Quốc hội
• 1.2. Các công trình nghiên cứu nước ngoài về Thanh tra Quốc hội với vai trò là cơ quan kiểm soát quyền lực
• 1.3. Các công trình nghiên cứu nước ngoài về Thanh tra Quốc hội với vai trò là cơ quan nhân quyền quốc gia
• 1.4. Đánh giá tình hình nghiên cứu ở nước ngoài về cơ quan Thanh tra Quốc hội
• 1.5. Tình hình nghiên cứu ở trong nước về Thanh tra Quốc hội và khả năng áp dụng Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam
• 1.5.1. Các công trình nghiên cứu trong nước về Thanh tra Quốc hội
• 1.5.2. Các công trình nghiên cứu về khả năng áp dụng Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam
• 1.6. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THANH TRA QUỐC HỘI VÀ CÁC LOẠI THANH TRA QUỐC HỘI TRÊN THẾ GIỚI DƯỚI GÓC ĐỘ SO SÁNH
• 2.1. Những vấn đề lý luận về Thanh tra Quốc hội
• 2.1.1. Khái niệm Thanh tra Quốc hội
• 2.1.2. Vai trò của Thanh tra Quốc hội
• 2.1.3. Các loại Thanh tra Quốc hội trên thế giới dưới góc độ so sánh
• 2.1.4. Phương pháp so sánh Thanh tra Quốc hội các nước trên thế giới
• 2.2. Thanh tra Quốc hội cổ điển
• 2.3. Thanh tra Quốc hội hiện đại
• 2.3.1. Những điểm giống và khác nhau giữa Thanh tra Quốc hội cổ điển và Thanh tra Quốc hội hiện đại
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHU CẦU VẬN DỤNG THANH TRA QUỐC HỘI NHẰM KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC ĐỐI VỚI CƠ QUAN HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC VÀ XÂY DỰNG CƠ QUAN NHÂN QUYỀN QUỐC GIA Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thực tiễn tổ chức và hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay và những yêu cầu đặt ra trong việc kiểm soát cơ quan hành chính nhà nước
• 3.1.1. Thực trạng kiểm soát cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay
• 3.1.2. Kiểm soát cơ quan hành chính nhà nước thông qua hoạt động giám sát của Quốc hội
• 3.1.3. Kiểm soát cơ quan hành chính nhà nước thông qua Tòa án và Viện Kiểm sát
• 3.1.4. Kiểm soát cơ quan hành chính nhà nước thông qua hệ thống cơ quan thanh tra
• 3.1.5. Kiểm soát cơ quan hành chính nhà nước từ xã hội
• 3.2. Đánh giá chung về tình hiệu quả của các cơ chế kiểm soát đối với cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay
• 3.3. Cơ chế bảo vệ quyền con người ở Việt Nam hiện nay
• 3.4. Nhu cầu vận dụng Thanh tra Quốc hội trong tổ chức và hoạt động bộ máy Nhà nước ở Việt Nam
• 3.4.1. Thanh tra Quốc hội góp phần nâng cao năng lực giám sát của Quốc hội đối với cơ quan hành chính nhà nước
• 3.4.2. Thanh tra Quốc hội thực hiện một số hoạt động tư pháp nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền lực thông qua cơ quan tư pháp
• 3.4.3. Thanh tra Quốc hội nâng cao hiệu quả kiểm soát đối với cơ quan hành chính nhà nước thông qua hoạt động thanh tra
• 3.4.4. Thanh tra Quốc hội phát huy vai trò kiểm soát quyền lực nhà nước từ người dân thông qua quyền khiếu nại, tố cáo
• 3.4.5. Thanh tra Quốc hội đáp ứng nhu cầu thành lập cơ quan nhân quyền quốc gia ở Việt Nam
• 3.5. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KHẢ NĂNG XÂY DỰNG CƠ QUAN THANH TRA QUỐC HỘI Ở VIỆT NAM
• 4.1. Cơ sở chính trị cho việc thành lập Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam
• 4.1.1. Quan điểm của Đảng về vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước
• 4.1.2. Quan điểm của Đảng về vấn đề thúc đẩy và bảo vệ quyền con người, quyền công dân
• 4.2. Cơ sở pháp lý cho việc vận dụng Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam
• 4.2.1. Cơ sở pháp lý cho việc vận dụng Thanh tra Quốc hội là cơ quan kiểm soát độc lập trong bộ máy nhà nước
• 4.2.2. Cơ sở pháp lý cho việc vận dụng Thanh tra Quốc hội là cơ quan nhân quyền quốc gia
• 4.3. Đề xuất mô hình Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam, những tác động của cơ quan này đến tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước và phương hướng giải quyết
• 4.3.1. Về vị trí và chức năng của Thanh tra Quốc hội
• 4.3.2. Về cơ cấu tổ chức của Thanh tra Quốc hội
• 4.3.3. Về nhiệm vụ, quyền hạn của Thanh tra Quốc hội
• 4.4. Kết luận chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về cơ quan thanh tra quốc hội

Cơ quan thanh tra quốc hội là một thiết chế quan trọng trong hệ thống chính trị của nhiều quốc gia. Nó có chức năng giám sát và kiểm soát quyền lực nhà nước, đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm của các cơ quan hành chính. Cơ quan thanh tra này không chỉ thực hiện chức năng giám sát mà còn bảo vệ quyền lợi của công dân, góp phần xây dựng một nhà nước pháp quyền. Theo nghiên cứu, cơ quan thanh tra ở các nước trên thế giới có nhiều hình thức và mô hình khác nhau, từ thanh tra quốc hội cổ điển đến thanh tra quốc hội hiện đại. Mỗi mô hình đều có những ưu điểm và nhược điểm riêng, phù hợp với bối cảnh chính trị và xã hội của từng quốc gia. Việc so sánh các mô hình này giúp nhận diện những điểm tương đồng và khác biệt, từ đó rút ra bài học cho việc xây dựng cơ quan thanh tra tại Việt Nam.

1.1. Khái niệm và vai trò của thanh tra quốc hội

Khái niệm thanh tra quốc hội được hiểu là cơ quan có chức năng giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước, đảm bảo rằng quyền lực được sử dụng đúng mục đích và không bị lạm dụng. Vai trò của thanh tra quốc hội không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra, giám sát mà còn bao gồm việc bảo vệ quyền lợi của công dân, đảm bảo rằng các quyết định của chính phủ không vi phạm quyền con người. Theo nhiều nghiên cứu, cơ quan thanh tra này còn có thể tham gia vào các hoạt động giáo dục và bảo vệ nhân quyền, từ đó nâng cao nhận thức của người dân về quyền lợi và nghĩa vụ của họ trong xã hội.

II. So sánh cơ quan thanh tra quốc hội trên thế giới

Việc so sánh cơ quan thanh tra quốc hội giữa các quốc gia cho thấy sự đa dạng trong cách thức tổ chức và hoạt động. Một số nước như Thụy Điển, Canada có mô hình thanh tra quốc hội rất phát triển, với các chức năng rõ ràng và được quy định trong hiến pháp. Trong khi đó, một số nước khác lại có mô hình đơn giản hơn, với chức năng giám sát không được quy định rõ ràng. Sự khác biệt này không chỉ phản ánh bối cảnh chính trị mà còn thể hiện cách thức mà mỗi quốc gia tiếp cận vấn đề kiểm soát quyền lực. Nghiên cứu cho thấy rằng, cơ quan thanh tra ở các nước phát triển thường có tính độc lập cao hơn, điều này giúp tăng cường hiệu quả giám sát và kiểm soát quyền lực nhà nước.

2.1. Các mô hình thanh tra quốc hội

Các mô hình thanh tra quốc hội trên thế giới có thể được phân loại thành hai nhóm chính: thanh tra quốc hội cổ điển và thanh tra quốc hội hiện đại. Mô hình cổ điển thường tập trung vào việc giám sát các hoạt động của chính phủ, trong khi mô hình hiện đại mở rộng chức năng sang bảo vệ quyền con người và tham gia vào các hoạt động xã hội. Sự chuyển mình này phản ánh xu hướng toàn cầu trong việc nâng cao vai trò của cơ quan thanh tra trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân và đảm bảo tính minh bạch trong hoạt động của nhà nước.

III. Ứng dụng mô hình thanh tra quốc hội tại Việt Nam

Việc áp dụng mô hình thanh tra quốc hội tại Việt Nam là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. Cơ quan thanh tra này có thể đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát quyền lực nhà nước, bảo vệ quyền lợi của công dân và nâng cao tính minh bạch trong hoạt động của các cơ quan hành chính. Theo Hiến pháp năm 2013, việc kiểm soát quyền lực nhà nước đã được ghi nhận là một nguyên tắc cơ bản, điều này tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng cơ quan thanh tra độc lập. Tuy nhiên, thực tế cho thấy rằng, việc thực hiện chức năng này vẫn còn nhiều hạn chế, cần có những cải cách mạnh mẽ để đảm bảo hiệu quả hoạt động của thanh tra quốc hội.

3.1. Thực trạng và thách thức

Thực trạng hiện nay cho thấy rằng, cơ quan thanh tra tại Việt Nam chưa phát huy hết vai trò của mình trong việc kiểm soát quyền lực. Nhiều hoạt động giám sát vẫn mang tính hình thức, chưa thực sự đáp ứng được yêu cầu của người dân. Để khắc phục tình trạng này, cần có những cải cách về tổ chức và hoạt động của cơ quan thanh tra, đảm bảo tính độc lập và hiệu quả trong việc thực hiện chức năng giám sát. Việc học hỏi từ các mô hình thanh tra quốc hội trên thế giới sẽ là một bước đi quan trọng trong quá trình cải cách này.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh lập hiến sau Hiến pháp năm 2013 đánh dấu bước chuyển mang tính lịch sử của nền khoa học pháp lý Việt Nam khi lần đầu tiên nguyên tắc “kiểm soát quyền lực nhà nước” được minh định tại Khoản 3 Điều 2, song hành cùng nguyên tắc phân công và phối hợp giữa các nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp. Sự xuất hiện của hai thiết chế hiến định độc lập đầu tiên – Hội đồng Bầu cử Quốc gia (Điều 117) và Kiểm toán Nhà nước (Điều 118) – đã tạo tiền đề thể chế mở đường cho việc tiếp nhận các cơ chế kiểm soát quyền lực độc lập, hiện đại. Luận án tiến sĩ “Nghiên cứu so sánh cơ quan Thanh tra Quốc hội trên thế giới và khả năng áp dụng ở Việt Nam” của nghiên cứu sinh Thái Thị Thu Trang (chuyên ngành Luật Hiến pháp, mã số 9380102; người hướng dẫn khoa học: GS.TS. Thái Vĩnh Thắng, Trường Đại học Luật Hà Nội, 2020) là công trình tiên phong giải quyết khoảng trống học thuật về mô hình Thanh tra Quốc hội (Parliamentary Ombudsman) – thiết chế kiểm soát quyền lực mang tính bổ trợ và bảo vệ quyền con người phát triển mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu nhưng chưa từng được hệ thống hóa toàn diện tại Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) thể hiện rõ qua việc các công trình trong nước trước đây (như Đào Trí Úc và cộng sự, 2013; Nguyễn Văn Tuấn, 2015) chủ yếu tiếp cận Ombudsman ở góc độ giới thiệu khái quát kinh nghiệm Bắc Âu hoặc khảo sát thanh tra hành chính nội bộ, chưa đặt thiết chế này trong tương quan so sánh đa chiều về không gian (Bắc Âu, Tây Âu, Châu Á, Mỹ Latinh) và thời gian (từ cổ điển đến hiện đại), đồng thời thiếu vắng đề xuất mô hình cụ thể tương thích với thể chế chính trị - pháp lý Việt Nam.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu (RQs) và giả thuyết nghiên cứu (Hs) được xác lập:

• RQ1: Bản chất pháp lý, vị trí và vai trò của Thanh tra Quốc hội trong kiểm soát quyền lực nhà nước và bảo vệ quyền con người là gì?
• RQ2: Sự chuyển hóa giữa mô hình Thanh tra Quốc hội cổ điển và hiện đại diễn ra như thế nào qua các giai đoạn lịch sử và không gian địa - chính trị?
• RQ3: Thực trạng cơ chế kiểm soát đối với cơ quan hành chính và cơ chế bảo vệ nhân quyền tại Việt Nam đặt ra những yêu cầu gì?
• RQ4: Khả năng, điều kiện và mô hình cụ thể nào cho việc thiết lập Thanh tra Quốc hội tại Việt Nam?
• H1: Thanh tra Quốc hội là thiết chế kiểm soát quyền lực độc lập dạng “kiểm soát mềm” (soft control), có khả năng thích ứng linh hoạt với các chế độ chính trị khác nhau mà không phá vỡ cấu trúc quyền lực tập trung, thống nhất.
• H2: Việc thành lập Thanh tra Quốc hội trực thuộc Quốc hội tại Việt Nam là hoàn toàn khả thi về mặt chính trị - pháp lý, đáp ứng đồng thời mục tiêu nâng cao năng lực giám sát tối cao của Quốc hội và yêu cầu thành lập Cơ quan Nhân quyền Quốc gia (CQNQQG) theo Nguyên tắc Paris năm 1993.

Về khung lý thuyết, luận án tích hợp Học thuyết Phân chia và Kiểm soát quyền lực (Separation and Checks of Powers), Học thuyết Nhà nước pháp quyền (Rule of Law / Rechtsstaat), Học thuyết Quản trị công tốt (Good Governance) và Chuẩn mực Quốc tế về Quyền con người (International Human Rights Standards). Phạm vi nghiên cứu khảo sát tiến trình lập hiến từ mô hình Thụy Điển 1809 đến các dạng thức thế kỷ XXI tại hơn 20 quốc gia, đối chiếu với thực tiễn thực thi pháp luật thanh tra, khiếu nại, tố cáo tại Việt Nam giai đoạn 1992–2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa đột phá khi định lượng hóa nhu cầu lập chế, giải quyết tình trạng tồn đọng hàng trăm nghìn đơn thư khiếu nại hành chính và nâng tầm vị thế đối ngoại của Việt Nam trong việc thực thi cam kết quốc tế về quyền con người.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về Ombudsman trên thế giới phát triển qua hai nhánh học thuật chính:

1. Nhánh kiểm soát nền hành chính công và trách nhiệm giải trình: Các học giả Linda C. Reif (2000, 2004), Gabriele Kucsko-Stadlmayer (2008), Trevor Buck, Richard Kirkham và Brian Thompson (2011) tập trung phân tích Ombudsman như một thiết chế đảm bảo công lý hành chính (administrative justice), khắc phục hiện tượng lạm quyền (maladministration) thông qua thẩm quyền điều tra độc lập (ex-officio powers) và thủ tục giải quyết khiếu nại linh hoạt, phi tố tụng.
2. Nhánh bảo vệ quyền con người và dân chủ hóa: Nhóm tác giả Kamal Hossain, Leonard F. Besselink, Edmond Volker (2000), Anna-Elina Pohjolainen (2006) và Roy Gregory, Philip Giddings (2000) chứng minh sự tiến hóa của Ombudsman từ cơ quan giám sát hành chính thuần túy thành Cơ quan Nhân quyền Quốc gia theo mô hình hỗn hợp (hybrid human rights ombudsman), đặc biệt tại các nền dân chủ chuyển đổi ở Đông Âu, Châu Phi và Mỹ Latinh.

Trong bối cảnh học thuật quốc tế, tồn tại tranh luận sâu sắc giữa hai trường phái:

• Trường phái Cổ điển (Classical Orthodoxy): Cho rằng Ombudsman chỉ nên tập trung kiểm soát tính hợp pháp và hợp lý của hoạt động hành pháp, duy trì mối liên hệ phụ thuộc chặt chẽ vào Nghị viện nhằm tránh xung đột thẩm quyền với Tòa án Tư pháp (như mô hình Folketingets Ombudsmand của Đan Mạch theo nghiên cứu của Danish Ministry of Foreign Affairs, 1995).
• Trường phái Mở rộng (Expansive/Human Rights School): Đại diện bởi Reif (2000) và Finkel (2012), khẳng định trong kỷ nguyên mới, Ombudsman phải tích hợp thẩm quyền hiến định bảo vệ nhân quyền toàn diện, tiếp cận trực tiếp các tiêu chuẩn công ước quốc tế để phán xét hành vi công quyền.

Tại Việt Nam, các công trình của Nguyễn Đăng Dung (2004, 2007, 2014) về hạn chế quyền lực nhà nước, Đào Trí Úc, Nguyễn Thị Mơ, Vũ Công Giao (2013) về thiết chế hiến định độc lập, Tô Văn Hòa (2015) về so sánh hiến pháp ASEAN, và La Khánh Tùng (2017) về CQNQQG đã đặt những viên gạch lý luận đầu tiên. Tuy nhiên, các công trình này chưa giải quyết được bài toán xung đột thể chế khi tích hợp một cơ quan kiểm soát độc lập vào nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát.

Luận án định vị vị trí tiên phong bằng việc so sánh đối chiếu hai ca điển hình quốc tế:

• Thụy Điển (Mô hình Cổ điển 1809): Thiết chế Justitieombudsmannen sở hữu quyền kiểm soát sâu rộng đối với cả cơ quan hành chính lẫn hệ thống tòa án và công tố, duy trì quyền khởi tố tư pháp đối với công chức sai phạm.
• Vương quốc Anh (Mô hình Ủy viên Nghị viện về Hành chính 1967): Áp dụng bộ lọc nghị sĩ (MP filter), theo đó khiếu nại của công dân phải chuyển qua Nghị sĩ trước khi tới Ombudsman, hạn chế quyền điều tra chủ động nhưng tối ưu hóa vai trò hỗ trợ hoạt động giám sát lập pháp.

Qua việc phân tích sự tương thích thể chế, luận án chứng minh mô hình Ombudsman kết hợp kiểm soát hành chính với bảo vệ nhân quyền là giải pháp tối ưu cho tiến trình cải cách tư pháp và hành chính tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp sâu sắc vào sự phát triển của lý luận Luật Hiến pháp và Khoa học Hành chính qua các nội dung:

Thứ nhất, luận án bổ khuyết và làm sâu sắc Học thuyết Kiểm soát Quyền lực trong Nhà nước Pháp quyền Xã hội Chủ nghĩa. Trích dẫn luận điểm nền tảng của GS.TS. Nguyễn Đăng Dung (2014):

“Do bản tính, con người được sinh ra một cách tự nhiên đã có mong muốn rất tự nhiên là hơn người khác, muốn chỉ đạo người khác. Mà quyền lực nhà nước lại là lĩnh vực có khả năng nhất trong việc giúp con người đáp ứng được lòng mong mỏi trên. Sự lạm quyền là một thuộc tính của những người gắn với quyền lực nhà nước, ở đâu có quyền lực thì ở đó luôn tiềm ẩn nguy cơ của sự lạm quyền”.

Luận án chứng minh rằng kiểm soát quyền lực không đồng nghĩa với tam quyền phân lập triệt để kiểu phương Tây, mà hoàn toàn có thể vận hành hiệu quả thông qua cơ chế kiểm soát bên ngoài mang tính chuyên trách, độc lập dưới quyền lực tối cao của Nhân dân và Quốc hội.

Thứ hai, định danh và làm rõ khái niệm “Kiểm soát mềm” (Soft Power Control). Khác với quyền lực tư pháp mang tính cưỡng chế trực tiếp (hard control qua bản án, lệnh hủy bỏ văn bản), Thanh tra Quốc hội kiểm soát quyền lực bằng thẩm quyền điều tra độc lập, quyền tiếp cận thông tin công quyền, quyền đưa ra khuyến nghị xử lý (non-binding recommendations) và công khai hóa sai phạm thông qua báo cáo thường niên trước Quốc hội và công luận. Sức mạnh của thiết chế này bắt nguồn từ uy tín đạo đức, tính thuyết phục pháp lý và áp lực công khai xã hội.

Thứ ba, luận chứng mối quan hệ hữu cơ biện chứng giữa kiểm soát quyền lực và bảo vệ quyền con người: Việc kiểm soát cơ quan hành chính không chỉ nhằm duy trì trật tự pháp luật nội bộ mà mục tiêu tối hậu là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân trước sự quan liêu, tùy tiện của bộ máy công quyền.

       [CHỦ QUYỀN NHÂN DÂN / HIẾN PHÁP 2013]
               [QUỐC HỘI VIỆT NAM]
             (Giám sát tối cao - Bầu & Miễn nhiệm)
[THANH TRA QUỐC HỘI]            [HỆ THỐNG CÔNG QUYỀN]
(Cơ quan Hiến định Độc lập)     - Cơ quan Hành chính các cấp
 [KẾT QUẢ ĐẦU RA]
 1. Khuyến nghị khắc phục sai phạm hành chính
 2. Báo cáo giải trình công khai trước Quốc hội
 3. Thực thi vai trò CQNQQG (Nguyên tắc Paris 1993)
 4. Khắc phục tổn thất, bảo vệ quyền công dân

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được kiến tạo dựa trên sự giao thoa của 3 lý thuyết nền tảng:

1. Học thuyết So sánh Luật chức năng (Functional Comparative Law) của Zweigert & Kötz.
2. Lý thuyết Thể chế Mới (New Institutionalism) phân tích sự tương tác giữa cấu trúc thể chế và hành vi chính trị.
3. Bộ Nguyên tắc Paris năm 1993 của Liên Hợp Quốc về tiêu chuẩn thành lập và hoạt động của CQNQQG (tính độc lập hiến định, phạm vi ủy nhiệm phổ quát, nguồn lực bảo đảm).

Khung phân tích xác lập 4 trục đối chiếu cốt lõi:

• Vị trí pháp lý và Mối quan hệ thể chế: Cơ quan hiến định độc lập do Quốc hội bầu, chịu trách nhiệm báo cáo trước Quốc hội nhưng hoàn toàn độc lập với Chính phủ và Tòa án.
• Tiêu chuẩn kiểm soát (Standard of Control): Không chỉ giới hạn ở tính hợp pháp (legality) mà mở rộng sang tính hợp lý (fairness, reasonableness), tính đúng đắn về đạo đức công vụ và việc tuân thủ các chuẩn mực nhân quyền quốc tế.
• Thẩm quyền và Quy trình can thiệp: Thẩm quyền tiếp cận toàn diện hồ sơ mật, yêu cầu giải trình, thanh tra đột xuất tại cơ sở và tự mình khởi xướng điều tra (ex-officio).
• Điều kiện biên (Boundary Conditions): Thanh tra Quốc hội không can thiệp vào thẩm quyền xét xử độc lập của Thẩm phán khi đang thụ lý vụ án, không thay thế chức năng kiểm sát tư pháp của Viện Kiểm sát Nhân dân, và không làm triệt tiêu cơ chế thanh tra nội bộ ngành hành chính.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường bản thể luận hiện thực phê phán (critical realism) kết hợp thế giới quan pháp lý Mác-xít và tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân. Thiết kế nghiên cứu kết hợp đa phương pháp định tính và định lượng (mixed-methods design), trong đó:

• Trục thời gian: Khảo cứu tiến trình lập hiến và phát triển của Ombudsman qua 2 giai đoạn: Cổ điển (Thế kỷ XIX – giữa Thế kỷ XX) và Hiện đại / Hỗn hợp (từ nửa sau Thế kỷ XX đến nay).
• Trục không gian: Khảo sát so sánh 4 nhóm không gian thể chế: Nhóm Bắc Âu (Thụy Điển, Đan Mạch, Phần Lan, Na Uy); Nhóm Tây Âu (Anh, Pháp, Đức); Nhóm Đông Âu - Mỹ Latinh (Ba Lan, Hungary, Argentina, Peru); Nhóm Châu Á (Hồng Kông, Philippines, Thái Lan, Hàn Quốc, Nhật Bản).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu so sánh (Comparative Sampling Strategy): Lựa chọn các quốc gia điển hình đại diện cho các hệ thống pháp luật (Civil Law, Common Law, Thể chế xã hội chủ nghĩa chuyển đổi) dựa trên tiêu chí: mức độ hoàn thiện của thiết chế Ombudsman, chỉ số quản trị công và sự tương đồng về nhu cầu cải cách tư pháp.
• Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu:
  • Khảo sát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật quốc tế: Hiến pháp, Đạo luật Ombudsman của hơn 20 quốc gia; các công ước quốc tế (ICCPR, ICESCR, CAT) và Nghị quyết 48/134 của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc về Nguyên tắc Paris.
  • Khảo sát thực chứng tại Việt Nam: Toàn bộ hệ thống luật chuyên ngành (Luật Thanh tra 2010, Luật Khiếu nại 2011, Luật Tố cáo 2018, Luật Tố tụng Hành chính 2015); các báo cáo công tác thường niên của Thanh tra Chính phủ, Tòa án Nhân dân Tối cao, Ban Dân nguyện thuộc Ủy ban Thường vụ Quốc hội giai đoạn 2011–2019.
• Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc lý thuyết (Luật so sánh, Xã hội học pháp luật, Khoa học quản trị công), tam giác đạc phương pháp (phân tích văn bản quy phạm, tổng hợp án lệ, thống kê hành chính) và tam giác đạc chuyên gia (phỏng vấn sâu các chuyên gia lập pháp tại Viện Nghiên cứu Lập pháp, Ủy ban Pháp luật của Quốc hội).

Data và phân tích

Dữ liệu thực chứng phản ánh sự cần thiết khách quan của việc thiết lập Thanh tra Quốc hội:

• Dữ liệu đơn thư khiếu nại hành chính tại Việt Nam: Giai đoạn 2011–2019 ghi nhận hàng trăm nghìn lượt đơn thư khiếu nại, tố cáo gửi tới các cơ quan hành chính và cơ quan của Quốc hội (trung bình 60.000–80.000 vụ việc/năm, trong đó trên 70% liên quan đến đất đai, bồi thường giải phóng mặt bằng). Tỷ lệ đơn thư do đại biểu Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội chuyển đến cơ quan hành chính được giải quyết dứt điểm chỉ đạt khoảng 35–45%, phần lớn rơi vào vòng luẩn quẩn “chuyển đơn - đôn đốc - chờ báo cáo”.
• Đánh giá hiệu quả của hệ thống thanh tra hành chính hiện hành: Dẫn chiếu Quyết định số 2213/QĐ-TTg ngày 08/12/2015 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt “Chiến lược phát triển ngành thanh tra đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030”, văn bản đã chỉ rõ:

  “Hiệu lực, hiệu quả công tác của ngành thanh tra trên các lĩnh vực thanh tra, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng còn hạn chế... việc xác định vị trí, vai trò và chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan thanh tra nhà nước chưa phù hợp, chưa tạo ra sự chủ động, độc lập cần thiết để đảm bảo tính khách quan, kịp thời trong quá trình hoạt động”.

• Dữ liệu so sánh quốc tế được mã hóa và phân tích định tính qua phần mềm hỗ trợ nghiên cứu pháp luật so sánh, kiểm chứng độ tin cậy của các biến số độc lập (tính độc lập hiến định, phạm vi thẩm quyền, chế độ báo cáo) tác động đến biến số phụ thuộc (hiệu quả kiểm soát hành chính và mức độ bảo vệ nhân quyền).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Khắc phục nghịch lý “tự kiểm soát” trong cơ chế thanh tra trực thuộc nhánh hành pháp: Mô hình thanh tra hành chính hiện nay (Thanh tra Chính phủ, Thanh tra Bộ, Thanh tra Tỉnh) nằm trong cơ cấu nhánh hành pháp, chịu sự chỉ đạo trực tiếp của thủ trưởng cơ quan hành chính cùng cấp, dẫn đến tình trạng “vừa đá bóng, vừa thổi còi”, làm suy giảm tính khách quan khi xử lý các sai phạm nghiêm trọng của chính cơ quan quản lý.

2. Giải mã bản chất chuyển hóa của khái niệm Ombudsman toàn cầu: Luận án chứng minh định nghĩa kinh điển của Gerald Caiden (1983):

   “An office provided by the constitution or by action of the legislature or Parliament and headed by an independent high level public official who is responsible the legislature or Parliament, who receives complaints from aggrieved persons against government agencies, officials and employers or who acts on his own motion, and has power to investigate, recommend corrective actions and issue reports”.

   Từ nguồn gốc này, Ombudsman hiện đại đã phát triển vượt bậc thành một cơ chế hỗn hợp bảo đảm công lý hành chính và bảo vệ nhân quyền theo Điều 14 Hiến pháp 2013: “Ở nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hoá, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật”.

3. Phát hiện tính tương thích cao với thể chế Việt Nam: Trái với quan niệm phổ biến cho rằng thiết chế kiểm soát độc lập chỉ phù hợp với chế độ tam quyền phân lập, luận án chứng minh Thanh tra Quốc hội hoàn toàn tương thích với nguyên tắc quyền lực nhà nước tập trung, thống nhất tại Quốc hội ở Việt Nam. Thiết chế này hoạt động như một “cánh tay nối dài”, nâng cao thực quyền giám sát tối cao của Quốc hội.

4. Giải pháp tích hợp “2 trong 1” cho Cơ quan Nhân quyền Quốc gia: Thay vì thành lập một Ủy ban Nhân quyền Quốc gia biệt lập tốn kém nguồn lực và dễ phát sinh chồng chéo thẩm quyền, việc xây dựng Thanh tra Quốc hội đảm nhiệm vai trò CQNQQG theo chuẩn Nguyên tắc Paris là giải pháp tiết kiệm ngân sách, tối ưu hóa tổ chức bộ máy và có tính khả thi chính trị cao nhất.

Implications đa chiều

• Về mặt Lý luận: Cung cấp hệ thống luận cứ khoa học hoàn chỉnh định vị cơ quan hiến định độc lập trong mô hình Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, phát triển lý luận về kiểm soát quyền lực mềm.
• Về mặt Phương pháp luận: Xác lập quy chuẩn ứng dụng phương pháp so sánh luật chức năng trong nghiên cứu cải cách thể chế lập hiến tại Việt Nam.
• Về mặt Thực tiễn Lập pháp: Đề xuất lộ trình sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 2013 và xây dựng dự thảo Luật Thanh tra Quốc hội với các điều khoản cụ thể về:
  • Vị trí pháp lý: Cơ quan do Quốc hội thành lập, Tổng Thanh tra Quốc hội do Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm theo đề nghị của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, có nhiệm kỳ theo nhiệm kỳ của Quốc hội.
  • Nhiệm vụ, quyền hạn: Tiếp nhận đơn khiếu nại của công dân về hành vi hành chính, quyết định hành chính; tự mình tiến hành thanh tra vụ việc khi phát hiện dấu hiệu xâm phạm quyền công dân nghiêm trọng; đưa ra khuyến nghị khắc phục hậu quả, đề xuất bãi bỏ văn bản quy phạm pháp luật trái luật; công bố báo cáo thường niên và báo cáo chuyên đề trước Quốc hội.
  • Bảo đảm hoạt động: Ngân sách hoạt động riêng do Quốc hội phê duyệt, quyền miễn trừ tư pháp trong khi thực thi nhiệm vụ công vụ.

Limitations và Future Research

• Giới hạn nghiên cứu (Limitations):
  1. Luận án chưa thể tiến hành khảo sát thực địa trực tiếp (field research) tại các cơ quan Ombudsman quốc tế do hạn chế về nguồn lực tài chính và điều kiện nghiên cứu tại thời điểm thực hiện.
  2. Dữ liệu thực chứng về khiếu nại hành chính trong nước chủ yếu dựa trên các báo cáo công khai của cơ quan nhà nước, chưa tiếp cận được nguồn dữ liệu phân tích chi tiết về các vụ việc bảo mật hoặc đơn thư không được thụ lý.
  3. Phạm vi nghiên cứu chủ yếu tập trung vào kiểm soát hành chính ở cấp độ trung ương và cấp tỉnh, chưa đi sâu vào đặc thù quản lý hành chính cấp cơ sở (xã, phường).
• Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Directions):
  • Nghiên cứu xây dựng bộ chỉ số đánh giá tác động thể chế (Institutional Impact Assessment Index) khi Thanh tra Quốc hội đi vào vận hành tại Việt Nam.
  • Nghiên cứu cơ chế chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ thông tin (AI, cổng dữ liệu mở) trong tiếp nhận và thụ lý khiếu nại trực tuyến của Thanh tra Quốc hội.
  • Nghiên cứu phân định ranh giới thẩm quyền chi tiết giữa Thanh tra Quốc hội với Ban Dân nguyện của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động Học thuật: Là tài liệu tham khảo chuẩn mực, toàn diện nhất về Ombudsman trong các chương trình đào tạo sau đại học ngành Luật Hiến pháp, Luật Hành chính và Lý luận Nhà nước và Pháp luật tại Việt Nam.
• Ảnh hưởng Hoạch định Chính sách & Lập hiến: Cung cấp luận cứ cốt lõi cho các cơ quan tham mưu chiến lược của Đảng và Nhà nước (Ban Nội chính Trung ương, Ban Chỉ đạo Cải cách Tư pháp Trung ương, Ủy ban Pháp luật của Quốc hội) trong tiến trình triển khai Nghị quyết số 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong giai đoạn mới.
• Tác động Xã hội & Quốc tế: Đưa ra mô hình khả thi giúp giải quyết dứt điểm các bức xúc dân sinh kéo dài, nâng cao chỉ số niềm tin công chúng vào bộ máy công quyền, đồng thời tạo đòn bẩy vững chắc nâng tầm uy tín của Việt Nam tại Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc thông qua việc hiện thực hóa khuyến nghị UPR về thành lập CQNQQG.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới Học giả: Tiếp cận hệ thống dữ liệu so sánh chuẩn xác, khung phân tích thể chế đa chiều và 25 thuật ngữ chuyên ngành chuẩn hóa quốc tế.
• Đại biểu Quốc hội & Cán bộ Chuyên trách Lập pháp: Nắm bắt công cụ thể chế hữu hiệu để chuyển hóa hoạt động giám sát tối cao từ hình thức sang thực quyền chuyên nghiệp.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên & Thanh tra viên: Hiểu rõ cơ chế tương tác và phối hợp chức năng giữa quyền lực tư pháp, quyền kiểm sát và quyền thanh tra độc lập.
• Công dân và Cộng đồng Doanh nghiệp: Hưởng lợi trực tiếp từ một thiết chế công quyền phi tố tụng, không tốn án phí, thân thiện, có trách nhiệm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trước những quyết định hành chính trái luật.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và lý thuyết nào được mở rộng? Trả lời: Luận án phát triển đột phá Lý thuyết Kiểm soát Quyền lực trong Nhà nước Pháp quyền Xã hội Chủ nghĩa, chứng minh tính tương thích hoàn hảo giữa thiết chế kiểm soát độc lập (Ombudsman) với nguyên tắc quyền lực nhà nước là tập trung, thống nhất. Luận án mở rộng Lý thuyết Kiểm soát Mềm (Soft Power Theory) và Lý thuyết Quản trị công tốt (Good Governance), chứng minh thẩm quyền khuyến nghị phi cưỡng chế có thể tạo ra hiệu lực kiểm soát tối ưu nhờ tính công khai và uy tín pháp lý.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án khi so sánh với các công trình trước đây? Trả lời: Thay vì phương pháp mô tả luật học truyền thống (doctrinal legal research) đơn lẻ của các công trình trước (như Nguyễn Văn Kim, 2002; Nguyễn Văn Tuấn, 2015), luận án áp dụng Phương pháp So sánh Luật Chức năng (Functional Comparative Law) trên ma trận đa chiều: thời gian (cổ điển đến hiện đại) và không gian (hơn 20 quốc gia thuộc 4 châu lục), kết hợp đánh giá thực chứng dữ liệu khiếu nại hành chính tại Việt Nam giai đoạn 2011–2019.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng và cơ sở lý giải? Trả lời: Phát hiện rằng sự tồn tại của hệ thống thanh tra hành chính nội bộ đồ sộ không làm giảm tỷ lệ đơn thư khiếu nại vượt cấp gửi tới Quốc hội, mà ngược lại, tạo ra vòng luẩn quẩn khiếu kiện kéo dài do thiếu tính độc lập. Lý giải: Khi cơ quan thanh tra trực thuộc chính người bị khiếu nại thì tính khách quan bị triệt tiêu, dẫn tới khủng hoảng niềm tin của người dân vào kết luận thanh tra hành chính.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản/áp dụng thể chế khả thi không? Trả lời: Có. Luận án xây dựng trọn vẹn đề án lập hiến và lập pháp gồm 3 bước: (1) Sửa đổi Hiến pháp bổ sung thiết chế Thanh tra Quốc hội là cơ quan hiến định độc lập tại Chương X; (2) Ban hành Luật Thanh tra Quốc hội quy định chi tiết bộ máy, thẩm quyền, thủ tục thanh tra; (3) Tái cấu trúc chuyển giao một phần chức năng thanh tra tiếp công dân từ Thanh tra Chính phủ và Ban Dân nguyện sang Thanh tra Quốc hội.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào? Trả lời: Tập trung vào 3 mũi nhọn: (1) Thiết kế cơ chế phối hợp tác quyền giữa Thanh tra Quốc hội và Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao trong việc khởi kiện vụ án hành chính công ích; (2) Tích hợp chuẩn mực quốc tế về quyền con người vào cẩm nang nghiệp vụ thanh tra của Ombudsman Việt Nam; (3) Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa quốc gia phục vụ giám sát trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương.

Kết luận

1. Khẳng định Thanh tra Quốc hội là một thành tựu văn minh pháp lý của nhân loại, biểu hiện sinh động của nền dân chủ hiện đại và quản trị công minh bạch.
2. Chứng minh đầy đủ cơ sở chính trị, cơ sở pháp lý và nhu cầu thực tiễn cấp bách để thiết lập Thanh tra Quốc hội tại Việt Nam theo tinh thần Hiến pháp năm 2013 và Nghị quyết số 27-NQ/TW.
3. Đề xuất hoàn chỉnh mô hình Thanh tra Quốc hội Việt Nam: Cơ quan hiến định độc lập do Quốc hội thành lập, đóng vai trò kép vừa là thiết chế kiểm soát quyền lực đối với nền hành chính, vừa là Cơ quan Nhân quyền Quốc gia theo Nguyên tắc Paris.
4. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật liên ngành mới về công lý hành chính phi tố tụng, kiểm soát quyền lực mềm và quyền tiếp cận thông tin công quyền.
5. Định hình lộ trình lập pháp cụ thể, tạo di sản thực tiễn phục vụ sự nghiệp xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong sạch, vững mạnh, thực sự vì Nhân dân phục vụ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Ủy viên của Nghị viện về hành chính (tại Vương quốc 16 Anh); Chuong 2. Thanh tra Nghi vién Thuy Điển; Chương 3. Thanh tra Châu Âu; Chương 4.

Thanh tra Thổ Nhĩ Kỳ. Luận văn đã nghiên cứu mô hình thanh tra trong đó có Thanh tra Quốc hội của một số quốc gia và khu vực trên các phương diện: Lịch sử hình thành, phạm vi kiểm soát của cơ quan thanh tra, thủ tục và thâm quyên thực hiện khiếu nại, thực tiễn hoạt động. Những đánh giá, phân tích trong luận văn góp phần cung cấp các số liệu, thông tin về cơ quan Thanh tra Quốc hội ở một số nước trên thế giới. - Bai nghiên cứu “The Ombudsman Institution and The Quality of Democracy”, của TS.° Nghiên cứu đã chi ra mối quan hệ giữa cơ quan thanh tra trong việc thúc đây chất lượng của nền dân chủ.

Nội dung nghiên cứu gồm: 1. Nguồn gốc và sự lan tỏa của cơ quan Thanh tra Quốc hội trên thế giới; 2. Dân chủ và pháp quyền; 3. Sự đóng góp của cơ quan thanh tra tới chat lượng của nên dân chủ.

- Bài nghiên cứu “The Relation between Ombudsman and the Courts — The viewpoint of the Venice Commission”, cua Gabriele Kucsko — Stadlmayer (Round Table with the Russian Commissioners for Human Rights 22/23 thang 10 năm 2011). Bài thuyết trình về co quan thanh tra ở một số nước châu Âu, tập trung nghiên cứu mối quan hệ giữa cơ quan thanh tra với tòa án: phạm vi thanh tra của Thanh tra Quốc hội đối với tòa án để không ảnh hưởng đến tính độc lập của tòa án trong xét xử và vẫn đảm bảo kiểm soát được tòa án nhăm bảo vệ quyền con người. - Bài nghiên cứu: “Zhe parliamentary ombudsman — withstanding the test of time”, ed. Bài nghiên cứu của TS.

Richard Kirkham cua Khoa Luat Truong Dai hoc Shefield, gom 32 trang, trong đó tác giả đã chỉ ra những khó khăn, thách thức ma co quan Thanh tra Quốc hội phải đối diện dé đảm bảo giải quyết thỏa đáng các khiếu nại của người dân hiện nay. Tác giả cho rằng, hiệu quả công việc của thanh tra Quốc hội không chỉ do nỗ lực đơn độc của cơ quan thanh tra mà phải có sự hợp tác từ các cơ quan nhà nước như Quốc hội, hệ thống tư pháp. Đồng thời, tác giả vẫn khăng định tầm quan trong của việc tôn tại thiết chế Thanh tra Quốc hội. ° Được lay từ bài thuyết trình trong budi khai mạc lễ tốt nghiệp trường Khoa học chính trị - Dai học Siena.

Xem: https://www.eu/en/speech/en/348 truy cập: Ngày 25/5/2017 17 - Bài nghiên cứu: “How to be a good Ombudsman” của TS. Jacob Soderman, bài nghiên cứu được trình bay tại Hội nghị bồi dưỡng nâng cao công chức thanh tra châu Âu năm 2004 tại Marid. Theo đó, tác giả đã trình bày nguồn gốc ra đời của cơ quan thanh tra đầu tiên tại châu Âu và sự phát triển các cơ quan thanh tra ở các nước Liên minh châu Âu, đánh giá tính hiệu quả của hoạt động thanh tra trong việc kiểm soát cơ quan hành chính thông qua việc quốc hội bầu cơ quan thanh tra nhằm đảm bảo sự độc lập của cơ quan thanh tra với cơ quan hành chính. - Sach: “The Danish Ombudsman’, March 1995, ed.by the Danish Ombudsman and the Ministry of foreign affairs.

Cuốn sách là tài liệu chuyên sâu về ombudsman của Dan Mach, với 15 chuyên dé, nội dung là các bài nghiên cứu của nhiều tác giả về lịch sử hình thành, vai trò của ombudsman trong việc kiểm soát cơ quan hành chính, mỗi quan hệ với co quan nhân quyên châu Âu, triển vọng phát triển của mô hình nay trong tương lai. Cuốn sách đã cung cấp cho luận án các nội dung quan trọng về Thanh tra Quốc hội ở Đan Mạch. Ngoài ra, một số công trình về kiểm soát quyền lực có dé cập Thanh tra Quốc hội như: - Sach: “Tool for Parliamentary Oversight - A Comparative Study of 88 National Parliaments” của TS. Hironori Yamamoto, Nxb.

Inter-Parliamentary Union, 2007. Công trình dưới hình thức nghiên cứu so sánh đã phân tích co sở thực hiện quyên giám sát của Nghị viện đối với Chính phủ và đánh giá các công cụ giám sát của của nghị viện của 88 quốc gia. Trong đó, tại mục 3.1, Thanh tra Quốc hội được tác giả xác định là một trong những công cụ giám sát của Quốc hội được nhiều nước áp dụng. Như vậy, công trình đã phần nào cho thay, Thanh tra Quốc hội là một trong những phương thức kiểm soát quyền lực của Quốc hội đối với cơ quan hành chính.

Tuy nhiên, công trình cũng chưa có nhiều phân tích mang tính lý luận về mối quan hệ giữa Thanh tra Quốc hội và Quốc hội trong vấn đề kiểm soát quyền lực. - Sach: “Constitutional and administrative law” của tac gia Hilaire Barnett, Cavendish Publishing Limited, London - Sydney, 2003 (tái ban lần thứ 3). Cuốn sách gồm có 7 phan và 26 chương, nghiên cứu toàn điện về pháp luật hiến pháp 18 và hành chính ở Anh trên cơ sở so sánh với các quan điểm, tư tưởng của các hoc giả về nhà nước và pháp luật trên thế giới. Công trình cũng dành một chương để nghiên cứu về Thanh tra Quốc hội của Anh (commissioners for administration: ‘ombudsman’).

Công trình đã chỉ ra sự ra đời của Thanh tra Quốc hội ở Anh xuất phát từ nhu cầu kiểm soát quyền lực cũng như nhu cầu phát huy dân chủ của người dân Anh. Cụ thể, trước khi thiết chế này ra đời, theo truyền thống, công dân có khiếu nại về quản lý hành chính của Chính phủ sẽ được giải quyết bởi tòa án hoặc các cơ quan tài phán hoặc thông qua các thành viên Nghị viện, tuy nhiên, các cách thức này cho thấy các phàn nàn được giải quyết không thỏa đáng và kết qua là có sự thay thé và bổ sung cơ chế mới dé giúp công dân thực hiện được quyền này đó chính là Thanh tra Quốc hội.” Công trình đã cho thấy Thanh tra Quốc hội là một thiết chế bổ sung nhằm hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyên lực và phát huy dân chủ ở Anh. Tuy nhiên, công trình cũng chỉ phân tích vấn đề này dưới góc độ lịch sử tô chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Anh chứ chưa có những phân tích đánh giá tong hợp các van dé lý luận liên quan đến Thanh tra Quốc hội. Các công trình nghiên cứu nước ngoài về Thanh tra Quốc hội với vai tro là cơ quan nhân quyên quốc gia Nghiên cứu thuộc nhóm này có thé kế đến một số công trình tiêu biểu sau: - Sách: “The Role of National Human Rights Institutrions in Good Governance and Human Rights Protection” cua GS.

Reft, Citation: 13 Harv. Theo tác giả, câu trúc của một nhà nước dân chủ đòi hỏi sự cải cách cả ba nhánh quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp; pháp quyền cần phải được nhắn mạnh và quyền con người cần phải được thúc đây. Những cơ quan nhà nước hoạt động như cơ chế giám sát để ngăn chặn những hoạt động không phù hợp của các cơ quan nhà nước cũng có thê được thành lập để đảm bảo một nền quản lý tốt như cơ quan kiểm toán, ủy ban bau cử, ủy ban chống tham nhũng và các dạng cơ quan nhân quyền." Trong 7 Hilaire Barnett (2003), Constitutional and administrative law, Cavendish Publishing Limited, London - Sydney, p. ŠTrích nguyên van: “Democratic governance structures, including the legislative, executive / administrative, and judicial branches, can be reformed.

The rule of law can be strengthened. Human rights protection can be improved’, “State institutions that act as oversight mechanisms to prevent improper state action and improve governance can also be established in the pursuit of good governance. These institutions include state 19 đó, các tổ chức quốc tế va cả các quốc gia bay tỏ sự quan tâm đến các loại cơ quan nhân quyên trong việc thúc đây nền quản lý và bảo vệ quyền con người của nhà nước. Công trình đã chỉ ra mô hình Thanh tra Quốc hội vốn chức năng ban dau không nhắn mạnh vào yếu tô bảo vệ quyền con người, tuy nhiên, thực tế cho thay, một số thanh tra xử ly các vụ việc làm phát sinh các van dé thực thi quyền con người cần phải sử dụng các quy định về quyên con người dé giải quyết.” Vào khoảng những năm giữa thập niên 70, một số quốc gia trên thế giới đã kết hợp mô hình Thanh tra Quốc hội với ủy ban nhân quyền thành một thiết chế hỗn hợp (‘the hybrid human rights ombudsman’) như ở các nước chau Mỹ La Tinh, Trung và Tay Âu." - Sách: “The Ombudsman, Good Governance and the International Human Rights System” của GS.

Cuốn sách bao gom 12 chương, nội dung đề cập sự phát triển quan niệm về Thanh tra Quốc hội, phân tích các khía cạnh về vai trò của ombudsman trong việc kiểm soát quyền lực của chính phủ, cơ quan hành chính và bảo đảm các quyền con người. Tác phẩm là sự đánh giá khá toàn diện hoạt động của Thanh tra Quốc hội của các nước đại diện cho nhiều khu vực khác nhau trên thế gidi. - Sach: “Human Rights Commissions and Ombudsman Offices: National Experiences Throughout the World’ cua nhom tac gia Kamal Hossain, Leonard F. Besselink, Haile Selassie Gebre Selassie, Edmond Volker, Nxb.

Martinus Nijhoff Publishers, 2000. Cuốn sách là công trình nghiên cứu kha dày dặn hon 800 trang về mô hình cơ quan nhân quyền quốc gia thông qua phân tích mô hình Thanh tra Quốc hội của 23 nước trên thế giới, qua đó đúc rút những kinh nghiệm trong việc tổ chức và thành lập loại cơ quan này từ đó đề xuất cách thức vận dụng Thanh tra Quốc hội trong vấn đều thúc day và bảo vệ nhân quyền ở những nước mới chuyên từ chế độ nhà nước phi dân chủ sang nhà nước dân chủ cụ thé là ở nước Cộng hoa dân chủ liên bang Ethiopia. auditors, electoral commissions,anti-corruption commissions, and various forms of national human rights institutions”. Reft, (2000), The Role of National Human Rights Institutrions in Good Governance and Human Rights Protection”, Citation: 13 Harv.

? Trích nguyên van: “The classical ombudsman does not have an express human rights mandate. However, in practice, some of these ombudsmen handle some cases that raise a jurisdictional human rights issue that is dealt with by using human rights norms”, Xem: GS. 20 - Sách: “Righting Wrongs: The Ombudsman in Six Continents” của Roy Gregory va Philip James Giddings (chu bién), International Institute of Admistrative Sciences, Nxb. Cuốn sách là tập hợp các bài nghiên cứu về Thanh tra Quốc hội ở nhiều nước khác nhau trên thế giới của các chuyên gia trong giới nghiên cứu về pháp luật, khoa học chính tri.