PHẦN MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Ngôn ngữ được ra đời, tồn tại và phát triển cùng với sự phát triển của xã hội loài người. Thông qua những thể loại văn bản khác nhau, ngôn ngữ không chỉ là phương tiện giao tiếp giữa hai cá nhân mà còn có khả năng truyền tải được tư tưởng, tình cảm và bộc lộ hành vi người nói,… Thể loại kí - một thể loại văn bản tưởng chừng chỉ được sử dụng ghi chép lại sự kiện, tình cảm … của cá nhân tác giả. Thực tế, ngôn ngữ trong nhật ký còn có sức lan tỏa không chỉ trong một cộng đồng, mà hơn thế nữa, vượt qua biên giới quốc gia, đến với cả thế giới, nhất là qua sức hấp dẫn của nội dung và qua con đường dịch thuật.
Tác phẩm Nhật ký Đặng Thùy Trâm là một minh chứng như vậy. Tác phẩm nhật ký Đặng Thùy Trâm là một tác phẩm văn học đặc biệt. Tác phẩm được viết bởi một nữ bác sĩ tài năng thời kháng chiến chống Mỹ. Cuốn nhật ký đã thu nhặt gìn giữ cẩn thận bởi những người bên kia chiến tuyến Fredric Whitehust (thường gọi là Fred, cựu chuyên gia cao cấp của FBI) và Robert Whitehurst (thường gọi là Rob - anh trai của Fed) trong vòng ba mươi lăm năm.
Hai cựu binh đã tìm mọi cách để gửi trao lại cho gia đình, đặc biệt là mẹ của người chiến sĩ cộng sản này. Cuốn nhật ký là một tài liệu quý giá giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cuộc đời của những người lính và người dân Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Nguyên bản bằng tiếng Việt cho đến nay đã được dịch ra khoảng hai mươi ngôn ngữ và được biết đến ở nhiều quốc gia. Tác phẩm Nhật ký Đặng Thùy Trâm có sử dụng một số phương thức phong cách học như so sánh (simile), ẩn dụ ( metaphor), lặp (repetition) ….Nhật ký thường là thể loại văn bản rất ít hội thoại và thường là độc thoại; vì vậy trong nhật ký có rất ít câu hỏi mà dạng câu phổ biến nhất của nhật ký là loại câu tường thuật.
Tuy nhiên, khi đọc quyển nhật ký mang tính huyền thoại này, tác giả luận văn nhận ra rằng có rất nhiều loại câu hỏi, trong đó câu hỏi thông thường (interrogative mood) và câu hỏi tu từ (rhetorical questions) là hai phương thức đóng vai quan trọng trong tác phẩm này. Những câu hỏi thông thường và câu hỏi tu này 2 được đặt ra để yêu cầu thông tin và có khi cũng giúp tác giả bộc lộ suy nghĩ, cảm xúc của mình. Việc dịch những câu hỏi này từ tiếng Việt sang tiếng Anh gặp phải một số thách thức, đặc biệt làm sao có thể truyền tải được đầy đủ sắc thái và giọng điệu của văn bản gốc. Để hiểu sâu hơn giá trị của hai loại câu hỏi này trong tác phẩm và hiểu cách người viết nguyên tác cũng như người dịch tác phẩm đã sử dụng hai loại câu hỏi này như thế nào, luận văn chọn đề tài nghiên cứu “Đối chiếu câu hỏi thông thường và câu hỏi tu từ nhật ký Đặng Thùy Trâm với tương đương dịch thuật tiếng Anh”.
MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 1. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu này nhằm mục đích đối chiếu câu hỏi để lấy thông tin và câu hỏi tu từ trong bản gốc tác phẩm nhật ký Đặng Thùy Trâm và bản dịch tiếng Anh nhằm để đánh giá tính mức độ đầy đủ và chính xác của bản dịch tiếng Anh so với nguyên bản của tác phẩm, liệu rằng bản dịch so với bản gốc có bị mất đi ý nghĩa hay tính chân thực hay không. Nghiên cứu này cũng chỉ ra những điểm khác biệt trong cấu trúc câu hỏi thông thông thường và câu hỏi tu từ được sử dụng trong bản dịch so với việc diễn đạt ý nghĩa của chúng trong bản gốc. Đồng thời, nghiên cứu cũng giúp người đọc có cái nhìn rõ nét hơn về tính cách, tâm trạng của nhân vật và giá trị văn học của tác phẩm.
Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục tiêu nghiên cứu đã đề ra, luận văn phải hoàn thành những nhiệm vụ sau: - Giải thích hệ thống các khái niệm liên quan phân loại tính chất các câu hỏi thông thường và câu hỏi tu từ. - Xây dựng tiêu chí hai loại câu hỏi thông thường và câu hỏi tu từ để lấy mẫu. - Xác định tần suất các câu hỏi thông thường và câu hỏi tu từ được sử dụng trong nguyên bản “Nhật Ký Đặng Thùy Trâm” và bản dịch tiếng Anh “Last Night, I Dreamed of Peace”. - Chỉ ra sự khác biệt trong cách sử dụng câu hỏi thông thường và câu hỏi tu từ giữa bản gốc và bản dịch tiếng Anh tác phẩm “Nhật ký Đặng Thùy Trâm”.
ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 1. Đối tượng nghiên cứu Trong đề tài nghiên cứu “Đối chiếu câu hỏi thông thường và câu hỏi tu từ trong tác phẩm nhật ký Đặng Thùy Trâm với tương đương dịch thuật tiếng Anh”, đối tượng nghiên cứu chính là phương thức phong cách học “câu hỏi thông thường” (interrogative mood) và câu hỏi tu từ - ẩn dụ thức (rhetorical questions). Phạm vi nghiên cứu Đề tài nghiên cứu này được thực hiện trên bản gốc tác phẩm “Nhật Ký Đặng Thùy Trâm” của nhà xuất bản hội nhà văn và phiên bản tiếng Anh “Last Night, I Dreamed of Peace” được dịch bởi tác giả người Mỹ - Andrew X. Nghiên cứu tập trung vào việc phân tích, so sách cách sử dụng câu hỏi thông thường (Interrogative mood) và câu hỏi tu từ (rhetorical questions) trong bản gốc bằng tiếng Việt “Nhật Ký Đặng Thùy Trâm”và tương đương dịch thuật tiếng Anh.
Nghiên cứu cũng đi vào phân tích cấu trúc ngữ pháp và ngữ nghĩa của câu hỏi thông thông thường và câu hỏi tu từ trong nguyên tác tiếng Việt và bản dịch tiếng Anh. Đồng thời, nghiên cứu cũng tiến hành đánh giá mức độ trung thành của bản dịch tiếng Anh so với bản gốc tiếng Việt, từ đó đưa ra những phân tích về những khác biệt trong sử dụng hai loại câu hỏi (thông thường và tu từ) để truyền đạt nội dung của văn bản. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU Để đạt được những mục tiêu đã đặt ra ở trên, nghiên cứu cần trả lời những câu hỏi sau đây: - Câu hỏi thông thông thường và câu hỏi tu từ được sử dụng trong nguyên tác “Nhật Ký Đặng Thùy Trâm” như thế nào? - Câu hỏi thông thông thường và câu hỏi tu từ được thể hiện như thế nào trong bản dịch tiếng Anh “Last Night, I Dreamed of Peace”? - Giữa câu hỏi thông thường và câu hỏi tu từ trong bản gốc tiếng tiếng Việt và bản dịch tiếng Anh có sự giống nhau và khác biệt nào? - Kết quả của nghiên cứu này được ứng dụng như thế nào trong quá trình dịch thuật và giảng dạy tiếng Anh? 4 1. TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU Việc nghiên cứu về câu hỏi thông thông thường (Interrogative mood) và câu hỏi tu từ (rhetorical questions) trong “Nhật Ký Đặng Thùy Trâm” và bản dịch tiếng Anh “Last Night, I Dreamed of Peace” sẽ có nhiều ý nghĩa to lớn.
Luận văn này sẽ góp thêm minh chứng cho các luận chứng của lý luận về ngôn ngữ học so sánh đối chiếu giữa hai ngôn ngữ tiếng Việt và tiếng Anh. Kết quả của nghiên cứu này sẽ được vận dụng hiệu quả vào công tác dịch thuật hai ngôn ngữ tiếng Việt và tiếng Anh. Nghiên cứu sẽ giúp người đọc tác phẩm có thêm hiểu biết về lịch sử Việt Nam và người đọc cũng có thêm những kinh nghiệm quý báu về cách sử dụng câu hỏi thông thường và câu hỏi tu từ trong viết và dịch. Với những kinh nghiệm này, người học tiếng Anh chắc chắn có thể học hiệu quả và thành công hơn.
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN NGỮ LIỆU 1. Phương pháp nghiên cứu Để giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu đề ra, luận văn sử dụng các phương pháp và thủ pháp nghiên cứu sau đây. - Phương pháp miêu tả ngôn ngữ học: giúp miêu tả đặc điểm cấu trúc ngữ nghĩa câu hỏi tu từ và câu hỏi thông thường trong tiếng Việt và tiếng Anh. Việc miêu tả được tiến hành với các thủ pháp sau đây: + Thủ pháp miêu tả bên trong, bao gồm hoạt động phân loại và hệ thống hoá tư liệu làm cơ sở nghiên cứu + Thủ pháp miêu tả bên ngoài, bao gồm hoạt động miêu tả định lượng, định tính tư liệu nghiên cứu, đặc điểm văn hoá và tư duy dân tộc làm cơ sở miêu tả phương thức biểu đạt và đặc điểm ngữ nghĩa của câu hỏi tu từ và câu hỏi thông thường.
- Phương pháp đối chiếu ngôn ngữ học: giúp cho việc so sánh, đối chiếu phương thức biểu đạt và đặc điểm ngữ nghĩa, chức năng câu hỏi thông thường và câu hỏi tu từ trong tiếng Việt và tiếng Anh thông qua “Nhật ký Đặng Thuỳ Trâm”, từ đó rút ra những đặc điểm tương đồng và khác biệt giữa chúng. Trong đối chiếu, chúng tôi lấy tiếng Việt làm ngôn ngữ xuất phát và tiếng Anh là ngôn ngữ phương tiện để so sánh đối chiếu 5 - Thủ pháp thống kê: giúp tiến hành khảo sát, thu thập và chọn lọc các dữ liệu cả trong tiếng Anh và tiếng Việt thông qua bản gốc và bản dịch. Phương pháp này giúp cho nghiên cứu có được tính phổ quát, khách quan, và có trọng điểm. Bên cạnh các phương pháp nghiên cứu, thủ pháp nội quan giúp cho việc đưa ra những phán đoán, suy luận mang tính khách quan lô-gic dựa trên những kết quả và kết luận nghiên cứu có sẵn.
Ngữ liệu nghiên cứu Nghiên cứu sử dụng cuốn “Nhật Ký Đặng Thùy Trâm” được phát hành bởi Nxb Hội nhà văn Việt Nam phát hành vào năm 2005 và bản dịch tiếng Anh “Last Night, I Dreamed of Peace” do Rider phát hành lần đầu vào năm 2007. ISBN: 9781846040764 tại USA. KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN Nội dung chính của luận văn bao gồm năm chương. Tập trung giải quyết tính cấp thiết của nghiên cứu; mục đích và nhiệm vụ của nghiên cứu; đối tượng và phạm vi nghiên cứu; câu hỏi nghiên cứu; tầm quan trọng của nghiên cứu Chương 2.
Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý luận. Thực hiện nghiên cứu đánh giá tổng quan trong và ngoài nước. Phần cơ sở lý thuyết trình bày 4 nội dung cơ bản: (1) Thể loại ký; (2) Câu hỏi thông thường và câu hỏi tu từ; (3) Lý thuyết dịch; và (4) Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu. Phương pháp nghiên cứu.
Tập trung vào hoạt động chọn mẫu, thu thập dữ liệu phục vụ khảo sát. Sau đó tiến hành phân tích dữ hiệu thu thập được. Kết quả nghiên cứu.