Khóa luận tốt nghiệp về sở hữu chung vợ chồng theo quy định pháp luật Việt Nam

Sở hữu chung vợ chồng là một khái niệm quan trọng trong pháp luật Việt Nam, được quy định tại Điều 213 Bộ luật Dân… 72 trang · Đại học Quốc gia Hà Nội · 2024.

• Tác giả: Đoàn Minh Hoàng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Sở Hữu Chung Vợ Chồng Theo Pháp Luật Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SỞ HỮU CHUNG CỦA VỢ CHỒNG
• 1.1. Khái niệm về sở hữu chung vợ chồng
• 1.2. Khái niệm quyền sở hữu
• 1.3. Khái niệm sở hữu chung
• 1.4. Khái niệm về sở hữu chung của vợ chồng
• 1.5. Đặc điểm sở hữu chung của vợ chồng
• 1.6. Quy định về sở hữu chung của vợ chồng trong pháp luật của một số nước trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ SỞ HỮU CHUNG VỢ CHỒNG
• 2.1. Căn cứ xác lập sở hữu chung của vợ chồng
• 2.2. Thu nhập hợp pháp của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 2.3. Vợ chồng được tặng cho chung, thừa kế chung. Vợ (chồng) gia nhập tài sản riêng vào tài sản chung của vợ chồng
• 2.4. Quyền và nghĩa vụ của vợ chồng đối với tài sản thuộc sở hữu chung
• 2.5. Chia tài sản chung của vợ chồng
• 2.5.1. Chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 2.5.2. Chia tài sản chung của vợ chồng khi một bên chết hoặc bị Tòa án tuyên bố là đã chết
• 2.5.3. Chia tài sản chung của vợ chồng khi ly hôn
• 2.5.4. Chia tài sản chung phát sinh trong trường hợp chung sống với nhau như vợ chồng
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH VỀ SỞ HỮU CHUNG CỦA VỢ CHỒNG
• 3.1. Thực tiễn áp dụng chế độ sở hữu chung vợ chồng
• 3.2. Thực tiễn áp dụng liên quan đến chế độ sở hữu chung vợ chồng
• 3.3. Một số vướng mắc về xác định tài sản thuộc sở hữu chung của vợ chồng
• 3.4. Một số giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật về sở hữu chung của vợ chồng
• 3.4.1. Căn cứ xác định sở hữu chung của vợ chồng
• 3.4.2. Chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 3.4.3. Nguyên tắc giải quyết tài sản chung của vợ chồng khi ly hôn
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái niệm về sở hữu chung vợ chồng

Sở hữu chung vợ chồng là một khái niệm quan trọng trong pháp luật Việt Nam, được quy định tại Điều 213 Bộ luật Dân sự năm 2015. Theo đó, sở hữu chung vợ chồng thuộc hình thức sở hữu chung hợp nhất, tức là tài sản do vợ chồng tạo ra trong thời kỳ hôn nhân bằng công sức của mỗi người hoặc do được tặng cho, thừa kế chung. Tài sản chung này được sử dụng để phục vụ nhu cầu sinh hoạt và sản xuất kinh doanh của gia đình. Vợ chồng có quyền ngang nhau trong việc chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản chung. Điều này thể hiện sự bình đẳng trong quan hệ hôn nhân, đồng thời cũng nhấn mạnh trách nhiệm chung của cả hai bên trong việc quản lý tài sản. Việc xác định tài sản thuộc sở hữu chung là rất quan trọng, đặc biệt trong các trường hợp tranh chấp hoặc khi ly hôn. Như vậy, quyền lợi sở hữu chung vợ chồng không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là yếu tố định hình mối quan hệ tình cảm và trách nhiệm giữa hai bên.

1.1. Đặc điểm của sở hữu chung vợ chồng

Sở hữu chung vợ chồng có những đặc điểm nổi bật. Thứ nhất, vợ chồng có quyền ngang nhau trong việc chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản chung. Điều này có nghĩa là cả hai bên đều có quyền tham gia vào các quyết định liên quan đến tài sản chung mà không có sự phân biệt về công sức đóng góp. Thứ hai, tài sản chung có thể được chia trong trường hợp ly hôn hoặc khi một bên qua đời. Việc chia tài sản sẽ được thực hiện theo nguyên tắc công bằng, xem xét đến quyền lợi của các bên, đặc biệt là quyền nuôi dưỡng con cái. Thứ ba, vợ chồng có thể thỏa thuận về việc nhập tài sản riêng vào tài sản chung, điều này tạo ra sự linh hoạt trong việc quản lý tài sản. Như vậy, quy định pháp luật sở hữu chung vợ chồng không chỉ bảo vệ quyền lợi của các bên mà còn thúc đẩy sự hợp tác và chia sẻ trách nhiệm trong gia đình.

II. Quy định pháp luật về sở hữu chung vợ chồng

Pháp luật Việt Nam quy định rõ ràng về chế độ sở hữu chung vợ chồng trong Bộ luật Dân sự và Luật Hôn nhân và Gia đình. Theo đó, tài sản chung của vợ chồng được xác định dựa trên các căn cứ như thu nhập hợp pháp trong thời kỳ hôn nhân, tài sản được tặng cho chung hoặc thừa kế chung. Điều này đảm bảo rằng mọi tài sản được tạo ra trong thời kỳ hôn nhân đều thuộc sở hữu chung, trừ khi có thỏa thuận khác. Ngoài ra, pháp luật cũng quy định về quyền và nghĩa vụ của vợ chồng đối với tài sản chung, bao gồm việc quản lý, sử dụng và định đoạt tài sản. Việc chia tài sản chung khi ly hôn cũng được quy định rõ ràng, nhằm bảo vệ quyền lợi của các bên. Điều này thể hiện sự quan tâm của pháp luật đến việc duy trì sự công bằng và minh bạch trong quản lý tài sản chung. Như vậy, quy định pháp luật sở hữu chung vợ chồng không chỉ là một khía cạnh pháp lý mà còn là một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng mối quan hệ gia đình bền vững.

2.1. Quyền và nghĩa vụ của vợ chồng đối với tài sản chung

Quyền và nghĩa vụ của vợ chồng đối với tài sản chung được quy định rõ ràng trong pháp luật. Cả hai bên đều có quyền ngang nhau trong việc chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản chung. Điều này có nghĩa là bất kỳ quyết định nào liên quan đến tài sản chung đều phải có sự đồng thuận của cả hai bên. Ngoài ra, vợ chồng cũng có nghĩa vụ bảo vệ và quản lý tài sản chung một cách hợp lý, tránh lãng phí hoặc gây thiệt hại cho tài sản. Trong trường hợp một bên muốn thực hiện giao dịch liên quan đến tài sản chung có giá trị lớn, phải có sự đồng ý của bên còn lại. Điều này không chỉ đảm bảo quyền lợi của các bên mà còn tạo ra sự minh bạch trong quản lý tài sản. Như vậy, quyền và nghĩa vụ của vợ chồng đối với tài sản chung là một phần quan trọng trong việc duy trì sự công bằng và hợp tác trong gia đình.

III. Thực tiễn áp dụng và một số kiến nghị hoàn thiện quy định về sở hữu chung vợ chồng

Thực tiễn áp dụng quy định về sở hữu chung vợ chồng tại Việt Nam cho thấy nhiều vấn đề cần được cải thiện. Mặc dù pháp luật đã quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của vợ chồng đối với tài sản chung, nhưng trong thực tế, việc xác định tài sản chung và riêng vẫn còn gặp nhiều khó khăn. Nhiều trường hợp tranh chấp xảy ra do thiếu sự minh bạch trong việc quản lý tài sản chung. Để khắc phục tình trạng này, cần có những quy định cụ thể hơn về việc xác định tài sản chung và riêng, cũng như quy trình chia tài sản khi ly hôn. Ngoài ra, việc nâng cao nhận thức của người dân về quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong chế độ sở hữu chung cũng là rất cần thiết. Điều này không chỉ giúp giảm thiểu tranh chấp mà còn tạo ra một môi trường gia đình hòa thuận và bền vững. Như vậy, thực tiễn áp dụng sở hữu chung vợ chồng cần được cải thiện để phù hợp hơn với thực tế xã hội hiện nay.

3.1. Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật

Để hoàn thiện quy định pháp luật về sở hữu chung vợ chồng, cần xem xét một số kiến nghị sau. Thứ nhất, cần bổ sung các quy định cụ thể về việc xác định tài sản chung và riêng, nhằm giảm thiểu tranh chấp trong quá trình thực hiện quyền sở hữu. Thứ hai, cần có quy định rõ ràng về quy trình chia tài sản khi ly hôn, đảm bảo quyền lợi của các bên được bảo vệ một cách công bằng. Thứ ba, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật về quyền lợi và nghĩa vụ của vợ chồng trong chế độ sở hữu chung, giúp người dân hiểu rõ hơn về quyền lợi của mình. Cuối cùng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng trong việc thực hiện và giám sát việc áp dụng pháp luật về sở hữu chung vợ chồng. Như vậy, việc hoàn thiện quy định pháp luật sẽ góp phần tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho việc quản lý tài sản chung của vợ chồng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Sở hữu chung của vợ chồng là một chế định pháp lý quan trọng trong quan hệ hôn nhân và gia đình, phản ánh sự gắn kết về mặt tình cảm lẫn trách nhiệm kinh tế giữa các bên trong quá trình xây dựng đời sống gia đình. Tại Việt Nam, chế độ sở hữu chung của vợ chồng được điều chỉnh trực tiếp bởi Bộ luật Dân sự và Luật Hôn nhân và Gia đình. Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng pháp luật để giải quyết các giao dịch dân sự và tranh chấp tài sản, việc xác định tài sản chung và tài sản riêng vẫn còn nhiều điểm thiếu chính xác. Điều này dẫn đến sự gia tăng các vụ việc kiện tụng phức tạp, gây thiệt hại về tài sản và ảnh hưởng nghiêm trọng đến quan hệ hôn nhân.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được tác giả xác định cụ thể như sau:

1. Làm sáng tỏ về mặt lý luận những nội dung cơ bản về sở hữu chung của vợ chồng theo quy định của pháp luật hiện hành, trọng tâm là Bộ luật Dân sự năm 2015 và Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014.
2. Đánh giá thực trạng áp dụng các quy định pháp luật về sở hữu chung của vợ chồng dựa trên các vụ việc xảy ra trong thực tế xét xử.
3. Xác định những bất cập, vướng mắc còn tồn đọng trong hệ thống quy định và quá trình thực thi, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện quyền sở hữu chung của vợ chồng tại Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là hệ thống các quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng liên quan đến sở hữu chung của vợ chồng (bao gồm khái niệm, nội dung, căn cứ xác lập, thực hiện và chấm dứt quyền sở hữu chung). Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 cùng các văn bản liên quan (như Luật Đất đai) từ thời điểm Bộ luật Dân sự năm 2015 có hiệu lực cho đến nay, kết hợp đối chiếu với pháp luật của một số quốc gia (Cộng hòa Pháp, Thái Lan, Trung Quốc).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng nghiên cứu dựa trên hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và lý luận khoa học pháp lý chuyên ngành:

• Khung lý thuyết và văn bản pháp luật sử dụng: Bộ luật Dân sự năm 2015 (Điều 158 về quyền sở hữu; các Điều từ 207 đến 220 về sở hữu chung; Điều 661 về hạn chế phân chia di sản); Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 (Điều 3, 16, 29, 33, 34, 35, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 46, 59, 66, 67); Nghị định số 126/2014/NĐ-CP; Luật Đất đai năm 2013; Hiến pháp năm 2013 (Điều 53, 54); cùng các văn bản pháp luật nước ngoài như Bộ luật Dân sự Đức (Điều 903), Bộ luật Dân sự Cộng hòa Pháp (Đạo luật số 65-570), Bộ luật Dân sự và Thương mại Thái Lan (Điều 1465, 1474, 1484, 1488), và Luật Hôn nhân năm 1980 của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (Điều 13, 17, 18, 19).
• Phương pháp nghiên cứu thực tế:
  • Phương pháp phân tích, tổng hợp: Phân tích các điều luật, khái niệm khoa học pháp lý để làm rõ bản chất quyền sở hữu chung hợp nhất của vợ chồng.
  • Phương pháp đánh giá, điều tra, khảo sát thực tiễn: Tổng hợp số liệu xét xử và phân tích các bản án thực tế nhằm phát hiện những bất cập trong áp dụng luật.
  • Phương pháp so sánh luật học: Đối chiếu các mô hình điều chỉnh chế độ tài sản vợ chồng giữa Việt Nam với Pháp, Thái Lan và Trung Quốc để chỉ ra nét đặc thù phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội Việt Nam.
• Nguồn dữ liệu: Số liệu thống kê chính thức từ Tòa án nhân dân tối cao giai đoạn từ ngày 01/01/2019 đến 01/01/2024; các bản án sơ thẩm, phúc thẩm của Tòa án nhân dân quận Hai Bà Trưng (Hà Nội), Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội và Tòa án nhân dân huyện Yên Lạc (tỉnh Vĩnh Phúc); các công trình nghiên cứu của các tác giả Nguyễn Thùy Linh (2012), Trương Thị Lan (2016), TS. Phùng Trung Tập (2011).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về sở hữu chung của vợ chồng

Chương 1 làm rõ các phạm trù lý luận cơ bản về quyền sở hữu và sở hữu chung. Theo Điều 158 Bộ luật Dân sự năm 2015, quyền sở hữu bao gồm quyền chiếm hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt. Về mặt khoa học pháp lý, quyền sở hữu được xem xét ở góc độ khách quan (hệ thống quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ sở hữu) và góc độ chủ quan (quyền năng dân sự tuyệt đối của chủ thể đối với tài sản cụ thể).

Bộ luật Dân sự năm 2015 phân loại sở hữu chung thành 3 hình thức:

• Sở hữu chung hợp nhất: Phần quyền sở hữu của mỗi chủ sở hữu không được xác định đối với tài sản chung (Khoản 1 Điều 210). Sở hữu chung của vợ chồng là hình thức điển hình của sở hữu chung hợp nhất (Điều 213).
• Sở hữu chung theo phần: Phần quyền sở hữu của mỗi chủ sở hữu được xác định đối với tài sản chung (Điều 209).
• Sở hữu chung hỗn hợp: Sở hữu đối với tài sản do các chủ sở hữu thuộc các thành phần kinh tế khác nhau góp vốn sản xuất, kinh doanh (Điều 215).

Tác giả phân tích 3 đặc điểm bản chất của sở hữu chung vợ chồng:

1. Vợ chồng có quyền ngang nhau trong chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung, thực hiện theo nguyên tắc đồng thuận.
2. Việc chiếm hữu, sử dụng hoặc định đoạt tài sản chung phải được ủy quyền hoặc cho phép của bên còn lại (đặc biệt đối với bất động sản, động sản phải đăng ký và tài sản là nguồn thu nhập chủ yếu của gia đình).
3. Tài sản chung của vợ chồng có thể phân chia được khi hôn nhân còn tồn tại, khi một bên chết hoặc khi ly hôn.

Phần nghiên cứu pháp luật quốc tế được tổng hợp qua bảng so sánh:

Quốc gia	Chế độ tài sản áp dụng	Căn cứ và đặc điểm xác lập tài sản chung
Cộng hòa Pháp (BLDS Pháp - Đạo luật 65-570)	Kết hợp chế độ thỏa thuận (hôn ước) và chế độ pháp định (cộng đồng tạo sản áp dụng khi không có thỏa thuận riêng).	Tài sản chung gồm thu nhập từ công việc làm ăn, hoa lợi/lợi tức từ tài sản riêng (Điều 1401). Áp dụng nguyên tắc suy đoán: mọi tài sản đều là của chung nếu không chứng minh được là tài sản riêng (Điều 1402).
Thái Lan (BL Dân sự và Thương mại)	Chế độ tài sản pháp định được áp dụng nếu vợ chồng không lập hôn ước trước khi kết hôn (Điều 1465).	Thành phần tài sản chung gồm tài sản tạo ra trong thời kỳ hôn nhân, tặng cho/thừa kế chung bằng văn bản, hoa lợi từ tài sản riêng, tài sản không chứng minh được là riêng (Điều 1474). Quy định cụ thể các trường hợp chia tài sản trong thời kỳ hôn nhân (Điều 1484, 1488, 1401, 1598).
Trung Quốc (Luật Hôn nhân năm 1980)	Chế độ tài sản pháp định là căn cứ chủ đạo; tôn trọng thỏa thuận bằng văn bản của vợ chồng (Điều 19).	Chế độ cộng đồng tạo sản (Điều 13, 17): Lương, thưởng, lợi nhuận sản xuất kinh doanh, lợi nhuận từ quyền sở hữu trí tuệ, thừa kế/hiến tặng chung... Quy định cụ thể 5 trường hợp tài sản riêng tại Điều 18.

Chương 2: Thực trạng quy định pháp luật Việt Nam về sở hữu chung vợ chồng

Chương 2 phân tích quá trình tiến triển lập pháp từ Luật Hôn nhân và Gia đình năm 1959 (mọi tài sản trước và sau cưới đều là của chung, không thừa nhận tài sản riêng), qua các luật năm 1986, 2000, đến Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014.

Nội dung quy định hiện hành bao gồm các điểm trọng tâm:

• Căn cứ xác lập tài sản chung (Điều 33 Luật HN&GĐ 2014):
  • Thu nhập hợp pháp trong thời kỳ hôn nhân: Tính từ ngày đăng ký kết hôn đến ngày chấm dứt hôn nhân. Bao gồm thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất kinh doanh, hoa lợi, lợi tức từ tài sản riêng; tiền thưởng, trúng thưởng xổ số, trợ cấp, tài sản xác lập quyền sở hữu theo BLDS đối với vật vô chủ, bị chôn giấu, chìm đắm, đánh rơi, vật nuôi thất lạc (Điều 9 Nghị định 126/2014/NĐ-CP). Điểm b Khoản 2 Điều 59 quy định nguyên tắc quan trọng: lao động của vợ/chồng trong gia đình được coi như lao động có thu nhập.
  • Quyền sử dụng đất (QSDĐ): QSDĐ có được sau khi kết hôn là tài sản chung, trừ trường hợp được thừa kế riêng, tặng cho riêng hoặc giao dịch bằng tài sản riêng.
  • Tặng cho chung, thừa kế chung: Vợ chồng chỉ được thừa kế chung thông qua di chúc chỉ định rõ cả hai người; không có thừa kế chung theo pháp luật từ cha mẹ của một bên.
  • Nhập tài sản riêng vào tài sản chung (Điều 46): Thực hiện theo thỏa thuận; tài sản phải tuân thủ hình thức luật định thì thỏa thuận phải bảo đảm hình thức đó.
  • Nguyên tắc suy đoán tài sản chung (Khoản 3 Điều 33): Tài sản đang có tranh chấp mà không có chứng cứ chứng minh là tài sản riêng thì được xác định là tài sản chung.
  • Đăng ký tài sản (Điều 34): Giấy chứng nhận quyền sở hữu, quyền sử dụng phải ghi tên cả hai vợ chồng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
• Quyền và nghĩa vụ đối với tài sản chung:
  • Vợ chồng bình đẳng trong chiếm hữu, sử dụng, định đoạt (Điều 29). Định đoạt bất động sản, động sản phải đăng ký hoặc tài sản là nguồn thu nhập chủ yếu phải có thỏa thuận bằng văn bản (Điều 35).
  • Nghĩa vụ chung về tài sản (Điều 37): Gồm nghĩa vụ đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình, nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch cùng xác lập, và nghĩa vụ bồi thường thiệt hại mà hai người cùng chịu trách nhiệm.
• Phân chia tài sản chung:
  • Trong thời kỳ hôn nhân (Điều 38, 39, 40, 41, 42): Thỏa thuận bằng văn bản công chứng; quy định rõ các trường hợp việc phân chia bị vô hiệu nhằm trốn tránh nghĩa vụ; xác định rõ thời điểm có hiệu lực và hậu quả pháp lý.
  • Khi một bên chết hoặc bị tuyên bố là đã chết (Điều 66, 67 Luật HN&GĐ 2014; Điều 661 BLDS 2015): Chia đôi khối tài sản chung, phần của người chết được chia thừa kế; người còn sống có quyền yêu cầu hạn chế phân chia di sản trong thời hạn không quá 03 năm (được gia hạn một lần không quá 03 năm) nếu việc chia ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống.
  • Khi ly hôn (Điều 59): Về nguyên tắc chia đôi nhưng xem xét 4 yếu tố: hoàn cảnh gia đình/vợ chồng; công sức đóng góp (công việc nội trợ coi như lao động có thu nhập); bảo vệ lợi ích chính đáng trong sản xuất kinh doanh; lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ vợ chồng. Điểm mới tiến bộ của Luật năm 2014 so với Luật năm 2000 là đưa yếu tố lỗi của mỗi bên vào căn cứ phân chia.
  • Trường hợp chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn (Điều 16): Giải quyết theo thỏa thuận; nếu không có thỏa thuận thì áp dụng quy định của Bộ luật Dân sự và luật liên quan, bảo đảm quyền lợi của phụ nữ và con.

Chương 3: Thực tiễn áp dụng và một số kiến nghị hoàn thiện quy định về sở hữu chung của vợ chồng

Chương 3 dẫn chứng số liệu thống kê của Tòa án nhân dân tối cao: Từ ngày 01/01/2019 đến 01/01/2024, Tòa án nhân dân các cấp đã thụ lý 917.308 vụ việc thuộc các lĩnh vực hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại, hành chính, lao động. Trong đó, số vụ việc về hôn nhân và gia đình chiếm tỉ trọng lớn nhất trong cơ cấu thụ lý và có xu hướng gia tăng về mức độ phức tạp cũng như giá trị tài sản tranh chấp.

Tác giả phân tích thực tiễn xét xử qua các vụ án cụ thể để chỉ ra 3 nhóm vướng mắc lớn:

1. Tài sản riêng đưa vào sử dụng chung nhưng chưa làm thủ tục nhập tài sản:
   • Vụ án Nguyễn Thu Lan và Trần Huân Dũng (TAND quận Hai Bà Trưng và TAND TP. Hà Nội): Căn nhà 40,02 m² tại khu tập thể Viện 108 (39 Trần Khánh Dư) có nguồn gốc mẹ ông Dũng tặng cho riêng năm 1982. Hai vợ chồng sử dụng chung hơn 30 năm và chi 74.000.000 đồng sửa chữa lại toàn bộ. Tòa án cả hai cấp đều tuyên căn nhà là tài sản riêng của ông Dũng, chỉ buộc ông Dũng trả lại cho bà Lan 3/5 chi phí sửa chữa (44.400.000 đồng) và quyền lưu cư 12 tháng. Tác giả nhận định phán quyết này áp dụng đúng câu chữ của luật nhưng chưa bảo đảm tính công bằng và thực tế sử dụng chung dài hạn.
   • Vụ án Nguyễn Văn N và Phạm Thu B: 640 m² đất thổ cư được giao cho ông N trước kết hôn, cấp giấy chứng nhận sau kết hôn 2 tháng; hai vợ chồng xây nhà 48 m² trên đất. Tòa sơ thẩm chia đôi 640 m², nhưng Tòa phúc thẩm sửa án, chỉ công nhận 48 m² đất có nhà là tài sản chung, 592 m² còn lại là tài sản riêng của ông N.
2. Chế độ tài sản trong thời gian vợ chồng sống ly thân:
   • Vụ án Văn Hồng Quảng và Nguyễn Thị Phương (TAND huyện Yên Lạc, Vĩnh Phúc): Kết hôn năm 1968, mâu thuẫn sống ly thân từ năm 2000. Tranh chấp số tiền gửi tiết kiệm 225.000.000 đồng tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chi nhánh Yên Lạc (ông Quảng đứng tên gửi từ tiền làm ăn chung với bà Nguyệt - người chung sống như vợ chồng từ 2001). Tòa án bác yêu cầu chia của bà Phương vì cho rằng tiền gửi trong thời gian ly thân. Khóa luận chỉ ra rằng phán quyết này chưa phù hợp với luật hiện hành vì Luật Hôn nhân và Gia đình không có chế định ly thân; về nguyên tắc thời gian ly thân vẫn thuộc thời kỳ hôn nhân nên tài sản tạo ra vẫn là tài sản chung.
3. Xác định công sức đóng góp của các bên đối với khối tài sản chung:
   • Tòa án thiếu tiêu chí định lượng cụ thể, việc phân chia chủ yếu mang tính định tính. Điển hình trong vụ án giữa ông N và bà B, đối với mảnh đất 265,24 m² nhận chuyển nhượng từ ông M: Tòa sơ thẩm chia bà B 60% vì có thu nhập kinh doanh cao hơn, nhưng Tòa phúc thẩm sửa thành 50/50 do không có chứng cứ chứng minh bà B dùng tiền riêng đóng góp. Tương tự là vụ án giữa bà Nguyễn Thị Trường và ông Nhâm tranh chấp thửa đất số 319 (diện tích 561 m²).

Từ các vướng mắc trên, tác giả đề xuất các nhóm giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật:

• Hoàn thiện căn cứ xác định sở hữu chung của vợ chồng (mục 3.2.1).
• Hoàn thiện quy định về chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân (mục 3.2.2).
• Hoàn thiện nguyên tắc giải quyết tài sản chung của vợ chồng khi ly hôn (mục 3.2.3).

Kết quả và đóng góp

• Kết quả chính: Khóa luận đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về sở hữu chung hợp nhất của vợ chồng; làm rõ các căn cứ xác lập theo Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 và Bộ luật Dân sự năm 2015. Công trình phân tích số liệu thực tiễn 917.308 vụ việc thụ lý tại Tòa án các cấp (2019-2024), mổ xẻ các vụ án cụ thể tại Hà Nội và Vĩnh Phúc để chứng minh sự bất cập giữa quy định pháp luật và thực tế đời sống.
• Giải pháp và kiến nghị: Đề xuất sửa đổi, bổ sung quy định cụ thể về việc xử lý tài sản riêng đưa vào sử dụng chung thời gian dài; xây dựng tiêu chí định lượng hóa công sức đóng góp của vợ chồng; và bổ sung hướng dẫn pháp lý xử lý tài sản phát sinh trong giai đoạn ly thân thực tế.
• Đóng góp so với nghiên cứu trước: Khắc phục hạn chế của các công trình trước đây (Nguyễn Thùy Linh năm 2012, Trương Thị Lan năm 2016, TS. Phùng Trung Tập năm 2011) vốn chủ yếu nghiên cứu khung pháp luật trước khi Bộ luật Dân sự năm 2015 có hiệu lực hoặc chỉ tập trung vào chia tài sản sau ly hôn. Khóa luận này tiếp cận chuyên sâu và cập nhật theo cả hai đạo luật hiện hành.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi khảo sát án văn thực tiễn tập trung chủ yếu vào một số địa bàn cụ thể (TAND TP. Hà Nội, TAND quận Hai Bà Trưng, TAND huyện Yên Lạc thuộc tỉnh Vĩnh Phúc) nên chưa bao quát toàn bộ thực tiễn xét xử tại các vùng miền khác trên cả nước.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu cơ chế giải quyết tranh chấp tài sản của vợ chồng trong doanh nghiệp và đầu tư kinh doanh thương mại; nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế bảo vệ quyền lợi của người thứ ba ngay tình khi giao dịch với vợ hoặc chồng.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học ngành Luật học, Luật Dân sự và Hôn nhân - Gia đình, cũng như các luật sư, thẩm phán trong quá trình nghiên cứu và giải quyết các vụ án hôn nhân gia đình. Các nội dung có giá trị tham khảo cao gồm:

• Bảng phân tích so sánh chế độ tài sản vợ chồng giữa pháp luật Việt Nam với Cộng hòa Pháp, Thái Lan và Trung Quốc tại Chương 1.
• Hệ thống hóa các căn cứ xác lập tài sản chung và các trường hợp phân chia tài sản theo Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 tại Chương 2.
• Các phân tích thực tiễn xét xử và trích dẫn bản án thực tế minh họa cho các vướng mắc về tài sản riêng đưa vào sử dụng chung, tài sản trong thời gian ly thân tại Chương 3.

Câu hỏi thường gặp

1. Theo quy định tại Điều 35 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, những loại tài sản chung nào bắt buộc phải có sự thỏa thuận bằng văn bản của cả hai vợ chồng khi định đoạt?
Theo Khoản 2 Điều 35, việc định đoạt tài sản chung phải có thỏa thuận bằng văn bản của vợ chồng trong 3 trường hợp: (a) Bất động sản; (b) Động sản mà theo quy định của pháp luật phải đăng ký quyền sở hữu; (c) Tài sản đang là nguồn tạo ra thu nhập chủ yếu của gia đình.

2. Điểm mới quan trọng nhất về nguyên tắc phân chia tài sản khi ly hôn của Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 so với Luật năm 2000 là gì?
Khoản 2 Điều 59 Luật năm 2014 đã bổ sung căn cứ "Lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng" vào nguyên tắc phân chia tài sản chung khi ly hôn, điều mà Khoản 2 Điều 95 Luật năm 2000 hoàn toàn không quy định. Bên cạnh đó, luật mới tiếp tục khẳng định lao động của vợ, chồng trong gia đình được coi như lao động có thu nhập.

3. Vợ chồng có thể cùng được thừa kế chung tài sản của cha mẹ theo diện thừa kế theo pháp luật không?
Không. Theo quy định pháp luật về thừa kế, vợ chồng không cùng hàng thừa kế của cha mẹ một bên nên không thể thừa kế chung theo pháp luật. Vợ chồng chỉ được thừa kế chung khi người để lại di sản lập di chúc chỉ định rõ cả hai vợ chồng cùng là người thừa kế chung phần di sản đó mà không phân định phần của từng người.

4. Trong vụ án tranh chấp căn nhà tại tập thể Viện 108 (Hà Nội) nêu trong khóa luận, Tòa án đã phán quyết như thế nào đối với tài sản riêng đưa vào sử dụng chung hơn 30 năm?
Tòa sơ thẩm và Tòa phúc thẩm đều công nhận căn nhà 40,02 m² là tài sản riêng của người chồng (ông Dũng) do được mẹ tặng cho riêng năm 1982. Tòa án xác định người vợ (bà Lan) có công sức đóng góp sửa chữa nên buộc ông Dũng hoàn trả 3/5 chi phí sửa nhà tương đương 44.400.000 đồng và cho bà Lan quyền lưu cư tại phòng thứ 3 trong thời hạn 12 tháng.

5. Pháp luật hiện hành điều chỉnh tài sản do một bên tạo ra trong thời gian hai vợ chồng sống ly thân như thế nào?
Luật Hôn nhân và Gia đình hiện hành không có chế định ly thân. Do đó, thời gian ly thân vẫn được tính là thời kỳ hôn nhân. Mọi tài sản do vợ hoặc chồng tạo ra trong thời gian ly thân (trừ trường hợp được tặng cho riêng, thừa kế riêng hoặc có thỏa thuận chia tài sản trong thời kỳ hôn nhân) về mặt nguyên tắc pháp lý vẫn thuộc khối tài sản chung của vợ chồng.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Đoàn Minh Hoàng đã hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn pháp lý về chế độ sở hữu chung của vợ chồng theo Bộ luật Dân sự năm 2015 và Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014. Qua việc phân tích dữ liệu xét xử thực tế giai đoạn 2019-2024 và các bản án điển hình, công trình chỉ rõ những bất cập trong việc phân định tài sản riêng đưa vào sử dụng chung, tài sản phát sinh trong giai đoạn ly thân và cơ chế định lượng công sức đóng góp. Những giải pháp hoàn thiện được đề xuất trong khóa luận góp phần bảo đảm quyền lợi bình đẳng giữa vợ chồng, nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp dân sự và củng cố sự bền vững của quan hệ gia đình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MOT SỐ VAN DE LÝ LUẬN VE SỞ HỮU CHUNG CUA 'VỢ CHONG 1. Khái niệm về sở hữu chung vợ chồng. Khái niệm quyền sở hữu Quyên sỡ hữu được coi là vật quyển chính, quyền quan trọng nhất thiết lập trên tai sẵn, thể hiện chủ quyền đối với tai sẵn và là cơ sở cho tất cả các vat quyền khác. Đặc trừng của quyền sé hữu được ghỉ nhân tại BLDS các nước là chủ sử hữu có toàn quyền theo ý chi đối với tài sin thuộc sở hữu của minh va quyển loại trừ sự sâm pham, can thiệp của chủ thể khác.

ĐỂ chủ sở hữu hiện thực được các quyển này, Nha nước ban hảnh chế định quyển sở hữu trao cho chủ sở hữu những quyển nhất định với tài sẵn của mình (quyên sử dụng, quyền hưởng loi, quyển định đoa); đồng thời cắm những người khác thực hiện các hành vi lam ảnh hưởng dén quá trình thực hiện quyển của người có tài sản Chẳng han như, Điều 903 BLDS Đức định nghĩa vẻ quyền sé hữu như sau: Chủ. sở hữu của tài sản có thé, trong chừng mực không trái với pháp uất hoặc quyền của những người thử ba, hành xử với tai sin theo sự lựa chọn của minh va loại trừ những người khác từ bất kể một sự can thiệp nào. Đó la lí do phát sinh quyển sở hữu với tư cách là quyển thông trị của một người đối với tai sản của minh và loại trừ tắt cả những người khác ra khỏi quá trình thực hiện quyển thông trị nảy. BLDS năm 2015 Việt Nam không có quy định cụ thể về khái niém quyền.

sở hữu ma Điễu 158 chỉ quy định: “Quyên sở hữu bao gồm quyên chiếm hữu, quyền sử dung và quyển định đoạt tài sản theo quy định của luật". Do đó, về mặt khoa học pháp lý quyền sở hữu có thé được hiểu theo nhiều góc độ khác nhau Về mặt khách quan, quyển sỡ hữu được hiểu là một phạm trủ pháp ly phan ảnh các quan hệ sở hữu trong một chế độ sở hữu nhất định, bao gồm tổng hợp các quy pham pháp luật nhằm điều chỉnh những quan hệ sé hữu trong một chế đô xã hội. Theo ngiấa nay thì quyển sỡ hữu là một chế định pháp luật thừa nhận 6 và bảo về quyển lợi của các chủ sở hữu trong việc chiếm hữu, sử dung, định đoạt và thực hiện các quyển khác đối với tai sản. ‘Vé mặt chủ quan, quyền sở hữu được hiểu là quyển năng dan sự chủ quan tuyết đối của chủ sở hữu được thực hiên các quyên năng của minh đối với tai sản để nắm gi chỉ phối, sử dụng, định đoạt và thực hiên các quyển khác theo ý chí của mình Theo ngiấa nay quyển sở hữu chính la quyền năng dân sự của chủ thể sỡ hữu đổi với một tai sẵn cụ thể va xuất hiện trên cơ sở nổi dung quy định của quy phạm luật khách quan.

Khai niệm sử hữu chung Khác với sở hitu riêng — một hình thức sỡ hữu độc lâp, chỉ cén chủ sỡ hữu. không làm tréi pháp luật hay lâm ảnh hưởng dén lợi ích của chủ thể khác thi có thể toán quyển chiém hữu, sử dụng, định đoạt tài sản thuộc sở hữn của mình thì hình thức sở hữu chung do có liên quan đến quyên va lợi ích của nhiều chủ thể niên sé có phan phức tạp hơn và cần nhiều quy định rõ rang hơn. Chính vi vay, trong các hình thức sỡ hữu được quy định tại BLDS năm 2015 thi hình thức sé hữu chung được quy định với số lượng điều luật lớn nhất (với 14 Điều, từ Điều 207 đến Điều 220) Cũng theo đó, tại Điều 207 BLDS 2015 đã nêu ra khái niệm của sở hữu chung. “Sở hữu chung ià số hữm của nhiều chủ thé đối với tài sản”.

Cơ sở xác lập sở hữu chung là sự thöa thuận giữa các chủ sở hữu đổi với tai sẵn được gọi 1à đồng sở hữu. Các đồng sở hữu có quyền chung nhau chiém hữu, sử dụng và định đoạt tai sẵn chung Nhưng khi tham gia vào các quan hệ pháp luật dân sự, mỗi đồng chủ sở hữu lại có tư cách là một chủ sở hữu độc lập Sở hữu chung có 3 loại: - Sử hữu chung hợp nhất là sở hữu của nhiều chủthể mã trong đó phan & 'không xc định trong khối tai sản chung khi sở hữu chung hop nhất vấn còn tổn tại. Tính chất đặc thủ của sỡ hữu chung hop nhất được quy định tại khoản 1 Biéu 210 BLDS 2015. "Sở hữu chung hợp nhất là sở hữu chung mã trong đó phân quyển sở hữu của mỗi chủ sỡ hữu không được sác định đổi với tai sản chung” - Sử hữu chung theo phan’ là sở hữu chung ma trong dé phn quyển si hữu của mỗi chủ sở hữu được zac định đổi với tai sản chung (Điễu 209 BLDS 2015) - Sở hữu chung hỗn hop: là sé hữu đổi với tai sẵn do các chủ sở hữu thuộc các thành phan kinh tế khác nhau gop vốn để sin xuất, kinh doanh thu lợi nhuận (Điều 215 BLDS 2015) 1.

Khái niệm về sở hữu chung của vợ chồng. ‘Theo quy định tại Điều 213 BLDS 2015: , ‘Theo như quy định trên, sở hữu chung vợ chồng thuộc vào hình thức sỡ hữu chung hop nhất. Thông thường sé hữu chung hợp nhất cũng chỉ phát sinh trong quan hệ HN&GD. Khối tải sin thuộc sé hữu chung hợp nhất la khối tải sản do vợ chẳng tao ra trong théi kỳ hôn nhân bằng công sức của mỗi người hoặc do được tăng cho chung, thừa kế chung Tải sản chung của vợ chẳng được.

dùng vào việc phục vụ nhu cầu sinh hoạt, tiêu diing hoặc sản xuất kinh doanh của cả gia đình. Vợ chồng đều có quyển ngang nhau đối với khối tai sản chung. Vo chồng cùng bản bạc, thỏa thuận hoặc ủy quyển cho nhau chiếm hữu, sit dung, định đoạt tài sản chung. Ngoài ra vợ, chẳng có thé tự nguyện nhập tai sản.

riêng vào khối tai sản chung của gia đỉnh hay cũng có thể thỏa thuận phân chia tải sin trong thời ky hôn nhân. Nhin chung, sỡ hữu hợp nhất của vợ chẳng là hình thức sở hữu mà trong, đó phân quyển, nghĩa vụ của vợ chồng là ngang nhau đối với tải sản chung, không phân biệt công sức dong gop của mỗi bên trong khối tải sẵn. Va tải sản. thuộc sở hữu chung hợp nhất của vợ chồng có thé phân chia được.

Đặc điểm sở hữu chung của vợ ching Thứ nhất vợ chẳng có quyén nữnt nhau trong việc chiếm hữu, sử đụng, Ämh: đoạt tài sẵn cinmg: ‘Vo và chồng déu có day đủ 03 quyền năng đối với tài sản thuộc khối tải sản chung bao gồm: chiếm hữu, sử đụng và định đoạt. Việc thực hiện các quyển. năng chiếm hữu, sử dung, định đoạt tai sin chung của vợ chồng theo nguyên tắc đồng thuận, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác Ho có quyền ngang nhau trong việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài san chung Khi hôn nhân còn tôn tai, vợ chẳng cùng bàn bạc, thôa thuên hoặc ủy quyển cho nhau quyền sở hữu tai sản chung đó. Tại Điều 213 BLDS năm 2015 và Điều 35 Luật HN&GĐ 2014 quy định rổ “1.

Việc chiếm hia sử ding. đinh đoạt tài sẵn chung do vợ chẳng thỏa Thuận 2. Việc dah doat tài sẵn chung phải có sự thôa tìmân bằng văn bản của vợ chẳng trong những trường hop sau day. a) Bắt động sản, b) Động sản mà theo quy dinh của pháp luật phải đăng Rý quyền sỡ hữu, ¢) Tài sản dang là nguôn tao ra tìm nhập chủ yếu của gia din” Theo đó, vợ chẳng cùng ban bac, thỏa thuận hoặc ủy quyển cho nhau.

chiếm hữu, sử dung, định đoạt tai sản chung, Vợ chẳng có quyển và nghĩa vụ ngang nhau trong việc thực hiện quyền sở hữu chung hợp nhất. Đối với việc sit đụng tải sản chung, nếu như mỗi chủ sở hữu chung theo phan có quyền khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức từ tải sản chung tương ứng với phẩn quyển sở hữu của minh, trử trường hợp có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác, thi các chủ sở hữu chung hợp nhất (vợ chồng) có quyển ngang, nhau trong việc khai thác công dung, hưởng hoa lợi, lợi tức từ tải sản chung, néu không có thoa thuận khác. Trong lĩnh vực dân sự, khi sử dung, khai thác loi ích vật chất của tai sản. vợ chẳng can thống nhất ý chí.

Với tư cách đồng sở hữu chung hợp vợ chẳng có quyền thỏa thuận dùng tai sản đầu tư vào kinh doanh, mua chứng, khoán, cỗphiều, tín phiéu,. nhằm thu lại lợi nhuận. Thứ hai, việc chiém hit, sit dung hoặc Äinh doat tài sản chung phải được suey @ én hoặc cho phép của bên voáchẳng còn lai Tài sản thuộc sỡ hữu chung của vợ chẳng la khối tai sản góp phén đâm bảo nhủ cầu sinh hoạt, tiêu đùng hoặc sẵn xuất kinh doanh của cả gia đình nhằm. duy trì cuộc sông cũng như théa mãn các nhu cẩu tinh thin, vật chất của vợ chẳng, các ngiữa vu phát sinh trong quá trình hôn nhân tén tại.

Khi một trong hai người thực hiện giao dich mã tai sẵn có giá tri lớn phải có sự đồng ý của "bên da. Một trong những hình thức thể hiện điều đó là thông qua viée vợ chẳng tủy quyền cho nhau. Pháp luật thừa nhận cơ chế vợ chồng có quyển ủy quyền cho nhau thực hiện việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt đối với tai sản chung. Trường hop ủy quyển thì người được ủy quyền thực hiện quyển chiếm hữu, sử dụng, định đoạt trong pham vi được ủy quyển Vợ chẳng cũng có quyển chiếm hữu, sử dụng, định đoạt đối với tai sin theo cách thức ma hai bên thỏa thuân, thông nhất với nhau.

Tint ba, tài sản clang của vợ chỗng có thé phan chia được 'hi hôn nhân côn tén tai, không thể xc định được phan tài sẵn cụ thể của vợ chồng trong khối tai sản chung do vậy phan tai sản cụ thé của mỗi người chỉ được xác định rõ rang khi có sự thỏa thuân của hai vợ chẳng, khi có một trong số họ chết ma những người thừa kế yêu cầu chia tai sản của người chết hoặc trong trường hợp vo chồng ly hôn và yêu cầu Tòa án chia tài sản chung thi phán. quyết của Tòa án là cơ sở để phân chia khối tai sản chung nay. Nếu vợ chẳng, ly hôn, é nguyên tắc tải sin sẽ được chia đôi, nhưng. SẼ xem xét tu tiên.

cho bên phải nuôi dưỡng và chấm sóc con nhỏ.