MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Chúng ta đang bước sang những thập niên đầu của thế kỷ thứ 21, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 đang diễn ra rất nhanh. Đất nước ta đang trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa hiện đại hóa, quan hệ quốc tế và hội nhập sâu rộng. Tình hình đó đặt nền giáo dục của nước ta trước những nhiệm vụ hết sức quan trọng.
Nhà trường phải đào tạo học sinh trở thành những người lao động có tính chủ động, sáng tạo, năng động, thích ứng với sự đa dạng và tốc độ phát triển nhanh chóng của xã hội, những con người toàn diện đáp ứng được nhu cầu của sự công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Sự phát triển nhanh chóng của khoa học kỹ thuật với sự bùng nổ thông tin khoa học đã làm cho kho tàng tri thức tăng lên rất nhanh. Do đó mâu thuẫn giữa quỹ thời gian dành cho dạy học trong nhà trường và lượng kiến thức cần trang bị cho học sinh ngày càng trở nên gây gắt hơn. Vì vậy, phương pháp dạy học truyền thống hiện nay không đáp ứng được yêu cầu mới của sự nghiệp đào tạo thế hệ trẻ trong giai đoạn hiện nay.
Thực tế đòi hỏi chúng ta phải thay đổi quan niệm dạy học, phải đổi mới một cách toàn diện về mục tiêu, nội dung, phương pháp và phương tiện dạy học cũng như phương pháp đánh giá kết quả học tập nhằm đáp ứng được nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Một số nghiên cứu khác trên thế giới đồng quan điểm sau: Chúng ta chỉ nhớ 10% những gì chúng ta đọc; Chúng ta chỉ nhớ 20% những gì chúng ta nghe; Chúng ta chỉ nhớ 30% những gì chúng ta thấy; Chúng ta chỉ nhớ 50% những gì chúng ta nghe và thấy; Chúng ta chỉ nhớ 80% những gì chúng ta nói; Chúng ta chỉ nhớ 90% những gì chúng ta nói và làm những gì chúng ta suy nghĩ. Từ những kết quả nghiên cứu này, chúng ta thấy rằng học sinh càng chủ động thì hiệu quả học tập càng cao. Điều đó cũng cho thấy nếu cùng một lượng thông tin mà học sinh được tiếp nhận như nhau thì những học sinh có áp dụng những thông tin đã tiếp nhận vào đời sống, thảo luận với học sinh khác có tỉ lệ ghi nhớ cao hơn các học sinh đã nghe thuyết trình một chiều.
Một trong những phương pháp dạy học rất hiệu quả để đạt được mục tiêu trên đó là phương pháp dạy học theo nhóm. Phương pháp này đề cao vai trò của học sinh, học sinh có nhiều cơ hội để bộc lộ suy nghĩ, hiểu biết, thái độ của mình trước một vấn đề đặt ra cũng như cách bảo vệ ý kiến của mình. Đây chính là những phẩm chất của người lao động mà xã hội đang cần. 1 Phương pháp dạy học theo nhóm cũng được đề cập và áp dụng vào quá trình dạy học nhưng chưa đồng bộ trong các bước của tiến trình dạy học.
Giáo viên chủ yếu tập trung vào bước hình thành kiến thức của tiến trình dạy học. Nhiều giáo viên vẫn xem nhẹ hoạt động khởi động, tổ chức hoạt động nặng về kiến thức gây cho học sinh căng thẳng ngay từ đầu. Trong khi đó hoạt động khởi động có ảnh hưởng rất lớn đến hiệu quả dạy học, đến việc tích cực, chủ động sẵn sàng tiếp nhận nhiệm vụ học tập của học sinh. Hoạt động khởi động đóng vai trò khơi gợi hứng thú đối với bài học, hơn thế còn gợi dậy niềm đam mê, yêu thích với môn học, kích thích tính tò mò, sự hứng thú, tâm thế của học sinh ngay từ đầu tiết học.
Bên cạnh đó, vật lí là môn học gắn liền với các hiện tượng, quy luật tự nhiên, ứng dụng thực tiễn rất hấp dẫn. Do đó, chúng tôi dễ dàng tổ chức dạy học theo nhóm, tổ chức cho các em chủ động thực hiện các thí nghiệm, tiến hành thí nghiệm, nhận xét, giải thích các hiện tượng, qui luật tự nhiên. Xuất phát từ những vấn đề trên chúng tôi chọn đề tài “Phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh thông qua dạy học theo nhóm ở bƣớc khởi động trong dạy học vật lí 10” với mong muốn phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh cũng như nâng chất lượng dạy học vật lí THPT. Mục đích nghiên cứu Áp dụng phương pháp dạy học theo nhóm vào bước khởi động trong tiến trình dạy học một số bài học của môn vật lí 10 để phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn vật lí.
Phạm vi nghiên cứu Đề tài được áp dụng cho đối tượng học sinh lớp 10, thuộc chương trình kiến thức môn vật lí 10, tại trường THPT Huỳnh Thúc Kháng. Thời gian nghiên cứu: 2 năm. Giả thuyết khoa học Nếu tổ chức tốt hoạt động khởi động cho các bài học môn vật lí 10 theo hướng dạy học theo nhóm bằng các hình thức khởi động mà chúng tôi đề xuất thì sẽ tạo cho học sinh tính tích cực, chủ động ngay từ đầu tiết học qua đó nâng cao hiệu quả dạy học. Ngoài ra, qua hoạt động nhóm đó các em học sinh sẽ hình thành và phát triển được các phẩm chất, năng lực chung và năng lực vật lí theo tinh thần đổi mới của chương trình giáo dục phổ thông 2018.
Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu cơ sở lý luận về dạy học theo nhóm. - Tìm hiểu yêu cầu cần đạt của một số bài học môn vật lí 10 liên quan đến nội dung của đề tài. - Khảo sát về tình hình tổ chức hoạt động khởi động khi dạy vật lí có của giáo viên trên địa bàn tỉnh Nghệ An. 2 - Đề xuất một số hình thức khởi động, đồng thời xây dựng qui trình tổ chức dạy học theo nhóm ở bước khởi động của một số bài học thuộc môn vật lí 10.
- Thực nghiệm sư phạm áp dụng các hình thức khởi động và qui trình tổ chức dạy học một số bài học môn vật lí 10, nhận xét, đánh giá kết quả. Phƣơng pháp nghiên cứu - Phương pháp lý thuyết: nghiên cứu lý luận về các phương pháp dạy học, trong đó có phương pháp dạy học theo nhóm. - Phương pháp điều tra. - Phương pháp thực nghiệm sư phạm.
- Phương pháp thống kê toán học: sử dụng thống kê toán học để tổng hợp và phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm. Dự kiến đóng góp của đề tài - Về mặt lý luận: Đề tài sẽ cung cấp thêm cứ liệu về một số hình thức của hoạt động khởi động của một số bài học môn vật lí 10 và phương pháp tổ chức dạy học theo nhóm. - Về mặt thực tiễn. + Đề tài sẽ góp phần nâng cao tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh trong việc học môn vật lí 10 nói riêng và môn vật lí nói chung.
+ Góp phần nâng cao chất lượng dạy học tại đơn vị mà tác giả giảng dạy. 3 PHẦN B: NỘI DUNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, CHỦ ĐỘNG VÀ SÁNG TẠO THÔNG QUA DẠY HỌC THEO NHÓM Ở BƢỚC KHỞI ĐỘNG 1. Tổ chức dạy học theo nhóm 1.
Khái niệm dạy học theo nhóm Dạy học theo nhóm là hình thức tổ chức dạy học trong đó GV tổ chức lớp học thành những nhóm nhỏ theo hướng tạo ra sự tương tác giữa các học sinh, qua đó học sinh trong nhóm phối hợp, giúp đỡ nhau để hoàn thành nhiệm vụ học tập. Dạy học theo nhóm là một hình thức dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của HS. Do đó khi tổ chức dạy học theo nhóm, ta lấy HS làm trung tâm tiếp cận từ việc dạy học đến việc học vì hiệu quả thực tế của người học. Sự tác động của ba thành tố: GV, HS, tri thức được diễn ra trong môi trường hoạt động nhóm.
Dấu hiệu đặc trƣng của dạy học theo nhóm Theo tác giả Hà Thị Đức, các dấu hiệu cho thấy dạy học theo nhóm thuộc phạm trù phương pháp dạy học là: - Phản ánh sự vận động của quá trình nhận thức của HS nhằm đạt đến mục đích học tập. - Phản ánh cách thức điều khiển hoạt động nhận thức của GV đối với HS. - Phản ánh cách thức trao đổi thông tin giữa thầy và trò. - Phản ánh sự vận động của nội dung học tập đã qui định.
Các dấu hiệu cho thấy dạy học nhóm thuộc phạm trù hình thức tổ chức dạy học là: - Hình thức làm việc của thầy và trò trong điều kiện lớp học được chia thành các nhóm nhỏ. - Cách sắp xếp, tổ chức các yếu tố cấu thành quá trình dạy học trở nên một chỉnh thể chặt chẽ, phù hợp với mục đích, nội dung, phương pháp dạy học. - Được tiến hành trong không gian và thời gian xác định. Ƣu điểm của dạy học theo nhóm Phát huy được tính tích cực, tự lực và trách nhiệm của HS: trong dạy học theo nhóm, học sinh phải tự lực giải quyết nhiệm vụ học tập, đòi hỏi sự tham gia tích cực của các thành viên trong nhóm, có trách nhiệm với nhiệm vụ và kết quả làm việc của mình.
Phát triển năng lực cộng tác làm việc: trong làm việc nhóm, HS được luyện tập những kỹ năng hợp tác làm việc như tinh thần đồng đội, sự quan tâm đến những người khác và tính khoan dung. HS hình thành thói làm việc với sự phân 4 công và phụ thuộc lẫn nhau với các thành viên khác trong nhóm. Đây cũng chính là mục tiêu của giáo dục để chuẩn bị cho những con người dễ thích nghi với cuộc sống thực tế. Phát triển năng lực giao tiếp và các năng lực xã hội khác: thông qua cộng tác làm việc trong nhóm, giúp HS phát triển năng lực giao tiếp như biết lắng nghe, chấp nhận và phê phán của người khác, biết phê phán và bảo vệ ý kiến cá nhân của mình.
Ngoài ra trong làm việc nhóm, HS có cơ hội phát triển năng lực quản lý, lãnh đạo, đưa ra các quyết định cần thiết. Tăng cường sự tự tin cho HS: vì HS được liên kết với nhau qua giao tiếp xã hội các em sẽ mạnh dạn hơn và ít sợ mất sai lầm, mặt khác thông qua giao tiếp sẽ khắc phục sự thô tục, cộc cằn. Tạo không khí sôi nổi, thi đua giữa các thành viên trong nhóm và giữa các nhóm: Học theo nhóm tạo cơ hội tối đa cho mỗi thành viên trong nhóm được bộc lộ hiểu biết và quan niệm cucar mình, do đó bầu không khí học tập sôi nổi, HS có cảm giác hứng thú, tăng sức chịu đựng, lâu mệt mỏi.