ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Lý do chọn đề tài Sáng tạo khoa học kĩ thuật (KHKT) là một hoạt động giáo dục quan trọng, không chỉ là sân chơi trí tuệ lành mạnh, bổ ích mà còn giúp cho hoạt động đổi mới phương pháp dạy và học trong nhà trường. Nghiên cứu khoa học kỹ thuật là một hoạt động trải nghiệm thiết thực, gắn liền giữa lý thuyết với thực hành và thực tiễn lao động sản xuất. Hoạt động này giúp học sinh phát huy tính sáng tạo, khích lệ, định hướng, tiếp lửa, khơi dậy niềm đam mê nghiên cứu, sáng tạo của các em học sinh và của giáo viên.
Quá trình nghiên cứu KHKT rèn luyện cho học sinh kỹ năng tự học, tự nghiên cứu, tự kiểm chứng kết quả bằng thực nghiệm vận dụng kiến thức để giải quyết những vấn đề trong thực tiễn đời sống. Từ nghiên cứu của học sinh giáo viên hướng dẫn được nâng cao năng lực của bản thân về những kiến thức liên quan đến các đề tài nghiên cứu khoa học. Từ năm 2012, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Thông tư số 38/2012/TT- BGDĐT ngày 02 tháng 11 năm 2012 của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT về việc ban hành Quy chế thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông hướng dẫn hoạt động nghiên cứu khoa học kỹ thuật trong các trường trung học. Từ đó đến nay, hoạt động này đã trở thành hoạt động thường xuyên, liên tục của học sinh trung học trên cả nước, phát triển cả về quy mô, số lượng, chất lượng dự án.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy, nghiên cứu khoa học kỹ thuật của học sinh trong các trường THPT còn nhiều hạn chế. Một số sản phẩm nghiên cứu chưa đáp ứng được yêu cầu về tính thực tiễn, tính mới, tính sáng tạo. Vì vậy, việc nâng cao chất lượng sản phẩm nghiên cứu khoa học kỹ thuật của học sinh là một yêu cầu cấp thiết cần phải có giáo viên hướng dẫn để đưa ra những định hướng đúng đắn khi hướng dẫn học sinh tham gia cuộc thi nghiên cứu khoa học. Từ năm học 2019-2024 đến nay, bản thân chúng tôi đã hướng dẫn học sinh nghiên cứu khoa học và tham gia các cuộc thi KHKT cấp tỉnh đạt kết quả cao, điều đó cho ta thấy được niềm đam mê nghiên cứu của học sinh dưới sự hướng dẫn của giáo viên.
Từ kinh nghiệm của bản thân nhiều năm tham gia hướng dẫn học sinh tham gia cuộc thi KHKT chúng tôi xin trao đổi cùng đồng nghiệp “Một số giải pháp nâng cao chất lượng sản phẩm KHKT cho học sinh ở trường THPT Phạm Hồng Thái”. Mục đích nghiên cứu - Học sinh gặp khó khăn trong xác định ý tưởng, lựa chọn đề tài, chất lượng sản phẩm và thời gian giành cho nghiên cứu KHKT. Chính vì vậy giáo viên cần định hướng công việc, hỗ trợ kiến thức học sinh khi thực hiện đề tài. 1 - Tìm được các biện pháp cần thiết để nâng cao chất lượng sản phẩm KHKT khi tham dự cuộc thi các cấp.
- Thông qua hoạt động của thi KHKT, cho học sinh tìm hiểu về vai trò quan trọng của công tác nghiên cứu KHKT, tìm hiểu một số đề tài KHKT của trường, của tỉnh để các em tiếp cận tới hoạt động nghiên cứu KHKT, tạo sự thích thú, tìm tòi nghiên cứu để các em thấy việc nghiên cứu KHKT không quá khó với khả năng của mình vì đây là sân chơi bổ ích giúp các em áp dụng những kiến thức đã học vào cuộc sống, học đi đôi với hành; tiếp cận, làm quen với phương pháp, kỹ năng nghiên cứu KHKT, tăng cường trao đổi với nhau, tạo đà cho các bậc học tiếp theo, tạo sự tự tin, tìm tòi và sáng tạo; rèn luyện cách làm việc tự lực. Đây chính là góp phần quan trọng cho công tác đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo hướng phát huy năng lực 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu: Học sinh trường THPT Phạm Hồng Thái, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An.
Phạm vi nghiên cứu: - Các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm KHKT của học sinh - Các ý tưởng và các sản phẩm KHKT của học sinh 3. Thời gian nghiên cứu: Năm học: 2019-2020; 2020-2021; 2021-2022; 2022-2023; 2023-2024 4. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn về hoạt động nghiên cứu KHKT - Nghiên cứu các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm KHKT của học sinh ở trường THPT Phạm Hồng Thái. - Tổ chức thực nghiệm sư phạm để đánh giá năng lực học sinh.
Phương pháp nghiên cứu. - Phương pháp nghiên cứu khoa học xây dựng cơ sở lý thuyết. - Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin - Phương pháp thống kê, xử lý số liệu kết quả nghiên cứu KHKT của học sinh trước và sau khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm. - Thực nghiệm sư phạm 6.
Tính mới và đóng góp của đề tài Đề tài lần đầu tiên được áp dụng thực nghiệm tại trường THPT Phạm Hồng Thái. Đề tài đã khơi dậy niềm đam mê, hình thành cho người dạy, người học 2 những kĩ năng nghiên cứu khoa học kĩ thuật là những điều vô cùng cần thiết. Làm thế nào để việc tự học, tự nghiên cứu của giáo viên và học sinh trở thành một thói quen và cao hơn nữa là một niềm đam mê. Làm thế nào để học sinh không chỉ hứng thú với việc tham gia các hoạt động sáng tạo, nghiên cứu khoa học kĩ thuật mà còn có thể có những công trình sáng tạo, nghiên cứu thiết thực, có giá trị, ý nghĩa thực tiễn cao trong đời sống xã hội.
Giải pháp nào để giải quyết tốt nhất với những vấn đề nêu trên? Đó luôn là những câu hỏi thôi thúc với mỗi nhà giáo mỗi học sinh trong nhà trường. Đóng góp của đề tài: - Thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra, đánh giá, giáo dục STEM trong nhà trường, góp phần phát triển phẩm chất, năng lực học sinh. - Khuyến khích học sinh trung học tham gia NCKH, tạo cơ hội để học sinh giới thiệu kết quả NCKH; tăng cường trao đổi giáo dục giữa các trường THPT trên địa bàn. - Chuẩn bị cho học sinh trung học tiếp cận NCKH, định hướng nghề nghiệp và tiềm năng khởi nghiệp sau khi học xong các trường trung học góp phần thực hiện giáo dục hướng nghiệp và định hướng phân luồng học sinh trong giáo dục phổ thông.
- Gắn hoạt động NCKH của học sinh với việc đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học, đổi mới phương pháp, hình thức đánh giá kết quả học tập của học sinh, góp phần phát triển phẩm chất, năng lực học sinh - Tạo cơ hội để học sinh trung học giới thiệu kết quả nghiên cứu KHKT của mình; tăng cường trao đổi, giao lưu văn hóa, giáo dục giữa các địa phương và hội nhập quốc tế. Kế hoạch thực hiện đề tài Biện pháp thực Thời gian Nội dung công việc Ghi chú hiện Năm học Lên ý tưởng Thu thập tài liệu 2019 - 2020 Tiếp tục nghiên cứu ý 03/2020 - 9/2023 tưởng năm 2020 Nghiên cứu tài liệu Lập dàn ý, tìm tài liệu 10/2023 - 11/2023 Xác định tên đề tài Tham khảo tài liệu và Tìm hiểu tài liệu, cơ sở lý ý kiến các chuyên gia. luận và thực tiễn. 11/2023 - 12/2023 Viết và hoàn thiện đề Nghiên cứu tài liệu cương 1/2024 - 3/2024 Viết và hoàn thiện Sáng Tiến hành thực nghiệm kiến kinh nghiệm và đánh giá kết quả thực nghiệm 3 PHẦN II: NỘI DUNG 1.
Khái niệm về khoa học, khoa học kỹ thuật - Khái niệm khoa học: Hiện nay, người ta đề cập đến khái niệm khoa học ở ba khía cạnh sau: + Khoa học là hệ thống những hiểu biết hoặc tri thức của con người về tự nhiên - xã hội - tư duy, nó tồn tại dưới dạng các lý thuyết, định lý, quy luật, nguyên tắc, phạm trù, tiền đề. + Khoa học là một hình thái ý thức - xã hội thể hiện tồn tại xã hội trong nội dung, mục đích và các chuẩn mực giá trị, các nguyên lý thế giới quan trong triết học và bức tranh chung về thế giới. + Khoa học là một dạng hoạt động lao động của con người, nó ra đời trong quá trình chinh phục giới tự nhiên và khoa học giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của con người. Đó là một hình thức hoạt động đặc thù, là hoạt động nhận thức.
Nó ra đời chỉ ở một giai đoạn phát triển nhất định của lịch sử. Từ ba khía cạnh trên, chúng ta có thể định nghĩa, khoa học là hệ thống các kiến thức về các quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy dựa trên những phương pháp được xác định để thu nhận kiến thức. - Khoa học kỹ thuật (KHKT): + Khoa học là hệ thống các kiến thức về các quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy dựa trên những phương pháp được xác định để thu nhận kiến thức. + Kỹ thuật: được hiểu là toàn bộ các thiết bị, phương tiện, máy móc và công cụ vật chất nằm trong tư liệu sản xuất để quản lý, khai thác, bảo quản và chế tạo các sản phẩm dùng cho sản xuất và thỏa mãn các nhu cầu của đời sống xã hội.
Nghiên cứu khoa học kỹ thuật Nghiên cứu KHKT là hoạt động quan trọng và cần thiết, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo. Cùng với quá trình hội nhập quốc tế, xây dựng và phát triển phong trào nghiên cứu khoa học trong học sinh là một yêu cầu bức thiết nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, nâng cao tính tự chủ sáng tạo và năng động của HS. Nghiên cứu khoa học là một dạng hoạt động đặc biệt, giúp cho con người tìm kiếm và cải tạo thực tiễn. Đó chính là quá trình sáng tạo, khám phá những quy luật và vận dụng những quy luật đó vào thực tiễn đời sống xã hội.
Bởi thế, công tác nghiên cứu khoa học của học sinh hiện nay được các trường phổ thông đặc biệt quan tâm. Cùng với ngành giáo dục nói chung, vấn đề khuyến khích học sinh trung học 4 nghiên cứu KHKT, sáng tạo kĩ thuật, công nghệ và vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết những vấn đề thực tiễn là một trong những mục tiêu được các trường THPT đặt lên hàng đầu nhằm góp phần đổi mới hình thức tổ chức hoạt động dạy học, đổi mới hình thức và phương pháp đánh giá kết quả học tập; phát triển năng lực của học sinh, nâng cao chất lượng dạy học trong nhà trường.