CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ PHÒNG TRÁNH CHẤT GÂY NGHIỆN CHO HỌC SINH THPT 1. Khái niệm chất gây nghiện Năm 1989, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) định nghĩa chất gây nghiện là “bất kỳ loại chất hóa học nào mà khi vào cơ thể làm thay đổi các chức năng thực thể và tâm lý” hoặc “bất kỳ loại chất nào sau khi được hấp thu vào cơ thể có khả năng làm thay đổi các chức năng sống thông thường.” Theo Điều 2, Luật Phòng, chống ma túy số 73/2021/QH14: “Chất gây nghiện là chất kích thích hoặc ức chế thần kinh, dễ gây tình trạng nghiện đối với người sử dụng. Tác động của chất gây nghiện khi vào cơ thể Các chất gây nghiện (CGN) khác nhau sẽ có tác dụng ức chế thần kinh theo mức độ không giống nhau, tuy nhiên dù ít hay nhiều thì tất cả các chất gây nghiện đều tác động đến cơ thể theo 2 mức độ sau: * Tạo cảm giác lệ thuộc: Đây là tác động đầu tiên khi con người sử dụng thường xuyên các chất gây nghiện, tùy thuộc vào mức độ ức chế thần kinh mạnh hay yếu mà cảm giác lệ thuộc này cũng sẽ mạnh hoặc yếu khác nhau. * Có xu hướng phải tăng liều: Sau một thời gian bị lệ thuộc vào các CGN, người sử dụng sẽ có xu hướng phải tăng liều lượng sử dụng để đảm bảo đạt được tác dụng mà mình mong muốn.
CGN khi được hấp thu vào cơ thể ở một liều lượng đủ lớn sẽ làm thay đổi chức năng của cơ thể, làm thay đổi hành vi, ảnh hưởng trực tiếp tới tâm trạng và nhận thức, suy nghĩ, cụ thể như sau: - Tâm trạng: CGN làm thay đổi trạng thái tâm lý, tình cảm của người sử dụng. - Nhận thức (hay suy nghĩ): Người sử dụng CGN có thể nhận thức về xung quanh khác đi. Yếu tố này liên quan đến cách chúng ta phân tích thông tin và áp dụng kiến thức. Thay đổi về nhận thức gây ảnh hưởng đến trí nhớ, kĩ năng tổ chức và lập kế hoạch, khả năng tư duy trừu tượng và khả năng ra quyết định.
Tất cả những yếu tố này đều ảnh hưởng đến suy nghĩ của người sử dụng. - Hành vi: Một người đang chịu tác động bởi CGN sẽ có những sự khác biệt trong thể hiện hành động dễ nhận thấy. Tùy từng loại CGN khác nhau mà hình thức biểu hiện bề ngoài của người sử dụng có thể thay đổi khác nhau. Ví dụ như đi đứng không vững, hoặc nói líu lưỡi khi uống nhiều bia rượu hoặc có hành vi bạo lực, một đặc điểm trước đây người đó không hề có.
Phân loại chất gây nghiện Có nhiều cách để phân loại CGN, dưới đây là một số cách phổ biến: a, Theo tác động lên hệ thần kinh: - Chất ức chế thần kinh trung ương: Làm chậm hoạt động của hệ thần kinh, gây buồn ngủ, an thần và giảm lo âu. Ví dụ: rượu bia, thuốc an thần, thuốc ngủ. - Chất kích thích thần kinh trung ương: Tăng cường hoạt động của hệ thần kinh, gây tỉnh táo, hưng phấn và tăng nhịp tim. Ví dụ: caffeine, amphetamine, cocaine.
- Chất gây ảo giác: Thay đổi nhận thức và cảm giác, gây ra ảo giác và hoang tưởng. Ví dụ: LSD, nấm psilocybin, PCP. b, Theo nguồn gốc: - Chất ma túy: Được kiểm soát chặt chẽ bởi luật pháp do tiềm ẩn nguy cơ lạm dụng và gây nghiện cao. Ví dụ: heroin, cocaine, methamphetamine.
- Thuốc kê đơn: Cần có đơn bác sĩ để mua và có thể gây nghiện nếu sử dụng không đúng cách. - Thuốc không kê đơn: Có thể mua tự do mà không cần có đơn bác sĩ, nhưng vẫn có thể gây nghiện nếu sử dụng quá liều. Ví dụ: thuốc giảm đau không kê đơn, thuốc ho có chứa dextromethorphan. - CGN khác: Bao gồm rượu bia, nicotine, caffeine và một số loại thảo mộc.
c, Theo mức độ nguy hiểm: - Chất gây nghiện nhóm I: Có nguy cơ lạm dụng cao và không có sử dụng y tế hiện tại được chỉ chấp nhận trong điều trị ở Hoa Kỳ. Ví dụ: heroin, LSD, PCP. - Chất gây nghiện nhóm II: Có tiềm ẩn lạm dụng cao, nhưng có một số sử dụng y tế được chấp nhận trong điều trị. Ví dụ: amphetamine, morphine.
- Chất gây nghiện nhóm III: Có tiềm ẩn lạm dụng thấp hơn và có nhiều sử dụng y tế được chấp nhận trong điều trị. Ví dụ: codeine, benzodiazepine (như Valium). - Chất gây nghiện nhóm IV: Có tiềm ẩn lạm dụng thấp nhất và được sử dụng rộng rãi trong y tế. Ví dụ: caffeine, thuốc giảm đau không kê đơn (như ibuprofen).
Các hình thức sử dụng chất gây nghiện - Hút: Hút trực tiếp (thuốc lá, thuốc lá điện tử), dùng bàn đèn, ống điếu thông thường để đưa thuốc phiện vào cơ thể họăc cuốn lá cần sa thành điếu để hút. - Hít: heroin, cocain, keo chó. - Tiêm chích: là hình thức tiêm bắp, tiêm dưới da hoặc tiêm tĩnh mạch như tiêm moóc-phin, dolacgan, tiêm cả nước thuốc phiện. 5 - Ăn, nuốt, uống: nuốt thuốc phiện sống, moocphin, uống rượu bia, các loại thuốc an thần như Seduxen.
Tác hại của chất gây nghiện Thorley đã mô tả về những vấn đề liên quan đến việc sử dụng chất gây nghiện theo 3 phạm trù: Phê, Sử dụng thường xuyên và Nghiện. Những phạm trù này không có tính riêng rẽ, tách bạch lẫn nhau. Một người sử dụng có thể gặp phải các vấn đề thuộc 1 phạm trù, cả 2 hoặc cả 3 phạm trù khác nhau * Phê/Say: Chỉ cần một lần phê hay say có thể gây ra một loạt các vấn đề khác nhau: - Tai nạn có thể xảy ra sau khi bị say (say rượu). - Sau khi phê, say thường có triệu chứng đau đầu, mệt mỏi hay uể oải.
- Quá liều heroin là hậu quả của phê. - Nhận thức về nguy cơ sẽ thay đổi khi say và người ta có thể sử dụng chung dụng cụ tiêm chích. * Sử dụng thường xuyên: Sử dụng liều cao thường xuyên có thể gây ra nhiều vấn đề khác nhau: - Uống rượu nhiều lâu dài có thể hại đến gan, gây tổn thương gan, xơ gan - Dùng nhiều dẫn tới cần nhiều chi phí để mua chất gây nghiện, gây khó khăn tài chính, nợ nần, có thể thực hiện hành vi vi phạm pháp luật để lấy tiền mua chất gây nghiện. - Dùng nhiều thường xuyên có thể gây thay đổi tính cách (trầm cảm…) và ảnh hưởng đến các mối quan hệ.
- Dùng heroin liều cao thường xuyên hay dẫn đến sốc quá liều không tử vong, làm tổn thương não và gây trí nhớ kém hoặc mất trí nhớ. * Nghiện/ lệ thuộc: - Nghiện về thể chất sẽ gây ra hội chứng cai. - Nghiện về tâm lí sẽ gây ra cơn thèm nhớ và dùng bất chấp tác hại của ma túy. Hầu hết người nghiện bị suy sụp sức khoẻ, giảm trí nhớ, rối nhiễu tâm thần, mất hoặc giảm khả năng lao động và nguy hiểm nhất là mắc các bệnh cơ hội hoặc nhiễm HIV/AIDS.
Không chỉ dừng ở vấn đề sức khỏe, tâm lí, kinh tế, mà gia đình, các mối quan hệ xã hội cũng bị ảnh hưởng sâu sắc như hạnh phúc gia đình đổ vỡ, việc học hành của con cái hay cuộc sống bố mẹ/ vợ cũng chịu tác động lớn từ những kì thị đối với việc sử dụng ma túy, tù tội hay nhiễm HIV. Kèm theo đó là gây mất trật tự xã hội như trộm cắp tài sản, lừa đảo, giết người,… 6 1. Một số loại chất gây nghiện hiện nay đối với học sinh THPT Việc sử dụng CGN trong học đường là một vấn đề nhức nhối, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, học tập và tinh thần của học sinh. Hiện nay có rất nhiều loại chất gây nghiện, mỗi loại có hình dạng và tác hại khác nhau.
Một số loại CGN nguy hiểm có thể kể ra như : Cần sa, cỏ mỹ ; thuốc lắc ; bóng cuời; ma túy đá ; tem giấy (bùa luỡi),.Thuốc lá: Là nguyên nhân hàng đầu gây ra các bệnh ung thư phổi, tim mạch và hô hấp. Hút thuốc lá cũng ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản và làm tăng nguy cơ sảy thai, sinh non và thai chết lưu. Trong những năm gần đây, nhiều loại thuốc lá mới đã được đưa ra thị trường, bao gồm: thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, shisha và các loại khác (thuốc hít, nhai.Bia rượu: Sử dụng rượu bia quá mức có thể gây ra các vấn đề về gan, tim mạch, não bộ và tâm thần. Rượu bia cũng là nguyên nhân hàng đầu gây ra tai nạn giao thông và bạo lực gia đình.
Bóng cười: Bóng cười thực chất là một quả bóng bay được bơm một loại khí có công thức hoá học là N2O. Loại khí này khi hít vào có khả năng tác động mạnh lên một điểm của hệ thần kinh gây cười, tạo cảm giác lâng lâng sảng khoái cho người sử dụng. Ma túy: - Heroin: Là loại ma túy phổ biến nhất ở Việt Nam, gây nghiện cao và có nhiều tác hại nghiêm trọng cho sức khỏe như: suy hô hấp, sốc thuốc, nhiễm trùng máu, HIV/AIDS,. 7 - Ma túy đá: Hay còn gọi là Methamphetamine, có tác dụng kích thích mạnh, gây ảo giác, hoang tưởng và bạo lực.
Sử dụng ma túy đá trong thời gian dài có thể dẫn đến tổn thương não vĩnh viễn, tâm thần phân liệt, và thậm chí tử vong. - Ketamin: Loại thuốc gây mê thường được sử dụng trong y tế, nhưng cũng bị lạm dụng làm chất gây nghiện. Ketamin gây ra ảo giác, hoang tưởng, mất ý thức và có thể dẫn đến co giật, tổn thương não và tử vong. - Cần sa: Mặc dù được hợp pháp hóa ở một số quốc gia, cần sa vẫn là chất gây nghiện và có thể ảnh hưởng đến trí nhớ, khả năng tập trung và học tập của thanh thiếu niên.
Sử dụng cần sa lâu dài cũng có thể dẫn đến các vấn đề về hô hấp và tâm thần. - Thuốc lắc: Thuốc lắc được bào chế dưới dạng viên và thường có màu sặc sỡ với các hình nổi bề mặt, thường được phát hiện tại các quán bar. Sau khi “cắn” thuốc lắc, người sử dụng sẽ chịu đựng được âm thanh cường độ lớn của quán bar mà nhiều người khác không thể chịu nổi. - Nấm ảo giác: Đây là loại ma túy mới có mặt ở Việt Nam nhưng lại đang được giới trẻ rất ưa chuộng.
Đáng lưu ý, nó lại gây ra một thứ ảo giác khác lạ so với nhiều loại ma túy khác. Chúng có mùi thơm thoang thoảng pha trộn giữa mùi của nấm hương với thuốc lá.