Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Khái quát về phương pháp dạy học hợp tác 1. Quan niệm về phương pháp dạy học hợp tác 1. Một số quan niệm về dạy học hợp tác (Phần này được trình bày dựa theo [19],[28], [29], [31], [32], [35]) PPDH hợp tác bao gồm cả phƣơng pháp dạy của thầy và phƣơng pháp học của trò.
Làm việc hợp tác theo nhóm là một phần quan trọng để tạo ra một lớp học hiệu quả, đúng nhƣ câu thành ngữ: “Một cây làm chẳng nên non, hai cây chụm lại nên hòn núi cao”. Tuy nhiên đây không chỉ là học sinh làm việc cùng nhau một cách đơn thuần mà là cùng hợp tác học tập. Mục tiêu chính yếu của làm việc nhóm là giúp học sinh chủ động học tập để đạt đƣợc mục tiêu học tập chung. Việc tạo nhóm nhƣ vậy cho phép học sinh làm việc cùng nhau để tối ƣu hoá việc học tập của mình và của các bạn khác trong nhóm.
“Trong một tình huống học hợp tác, quá trình tƣơng tác đƣợc đặc trƣng bởi sự ràng buộc giữa mục tiêu tích cực và trách nhiệm cá nhân”[31].Johnson, 1990) “Học hợp tác là một chiến lƣợc học tập có cấu trúc, có chỉ dẫn một cách hệ thống, đƣợc thực hiện cùng nhau trong các nhóm nhỏ, nhằm đạt đƣợc nhiệm vụ chung”.Cooper, 1990) Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng những thành tựu lớn lao thu đƣợc liên quan đến sự nỗ lực chung của tập thể chứ không phải là kết quả của một cá nhân tạo lập. Hầu hết sự học tập của chúng ta đều có gốc ở sự thành công thu đƣợc thông qua hợp tác. Cùng với những ngƣòi khác, chúng ta có thể làm nhiều hơn và thu đƣợc nhiều hơn mức chúng ta làm một mình[29]. 4 z Theo Vygotsky: “Điều ngƣời học có thể làm qua hợp tác hôm nay thì họ có thể làm một mình ngày mai” và học tập cùng nhau có thể phát triển đƣợc kỹ năng nhận thức và xã hội.
Trong việc tổ chức lớp học, làm việc hợp tác theo nhóm mang lại cho học sinh nhiều cơ hội để học hỏi lẫn nhau, giúp đỡ nhau, chia sẻ với nhau niềm vui thắng lợi và nỗi buồn thất bại. “Vào những năm 90 của thế kỷ 20, làm việc theo nhóm là yếu tố đánh giá năng lực quản lý thƣờng xuyên nhất trong các nghiên cứu của các tổ chức trên khắp thế giới” (Goleman, 1998). Chúng ta có thể chuẩn bị cho học sinh của mình bƣớc vào môi trƣờng làm việc thực tế bằng cách tạo cho họ những cơ hội thực nhƣ vậy để làm việc với nhau, cùng tạo ra sản phẩm và giải quyết vấn đề. Học hợp tác ( Cooperative Learning) là một quan điểm học tập rất phổ biến ở các nƣớc đang phát triển và đem lại hiệu quả giáo dục cao.
Học hợp tác là một định hƣớng giáo dục mà trong đó học sinh cùng làm việc để đạt đƣợc mục tiêu học tập. Quan điểm học tập này yêu cầu sự tham gia, đóng góp trực tiếp của học sinh vào quá trình học tập, đồng thời yêu cầu học sinh phải làm việc cùng nhau để đạt đƣợc kết quả học tập chung. Trong quá trình hợp tác, mỗi cá nhân phải tìm thấy lợi ích cho chính mình và cho tất cả các thành viên trong lớp nghĩa là thúc đẩy sự ảnh hƣởng tích cực lẫn nhau trong tập thể. Học sinh học bằng cách làm (Learning by doing) chứ không phải chỉ học bằng cách nghe giáo viên giảng(Learning by listerning).
Quan điểm học tập này tạo nên môi trƣờng hợp tác giữa trò - trò, thầy - trò, học sinh sẽ là trung tâm của quá trình dạy học và giáo viên không độc chiếm diễn đàn. Đồng thời quan điểm này thể hiện tính dân chủ và dựa trên nguyên tắc tƣơng hỗ. Vì thế có thể nói học hợp tác là một quan điểm học tập nhằm phát huy tính tích cực, khả năng tự học và tinh thần hợp tác cho học sinh. Kiểu học hợp tác đang đƣợc áp dụng có hiệu quả ở tất cả các bậc học và xuất hiện trong nhiều môn học[35].
Mục tiêu cuối cùng của viêc tổ chức lớp học thông qua nhóm hợp tác là để học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập của mình. Chia học sinh 5 z làm việc theo nhóm nhỏ hoặc theo cặp sẽ tăng cƣờng cơ hội tham gia ý kiến của học sinh. Khi đƣợc yêu cầu hoàn thành một công việc cùng với một ngƣời bạn học, học sinh sẽ cảm thấy ít bị áp lực hơn là phải tự mình hoàn thành công viêc đó.Johnson học sinh thƣờng có thái độ tích cực hơn về nhà trƣờng, môn học và giáo viên khi họ đƣợc yêu cầu làm việc hợp tác với nhau. Nơi nào thực sự áp dụng học hợp tác, nơi đó học sinh học đƣợc nhiều hơn, nhà trƣờng dƣờng nhƣ tốt hơn, học sinh thân thiện với nhau hơn, tự trọng hơn và học các kỹ năng xã hội có hiệu quả hơn[31] Sự hợp tác giữa các con ngƣời với nhau tạo nên sự tồn tại của xã hội loài ngƣời.
Về cơ bản, xã hội là một tổ chức hợp tác, đƣợc tạo ra nhằm duy trì mối quan hệ giữa ngƣời với ngƣời. Vì thế dạy học hợp tác cho học sinh nhằm tạo tiền đề và phát triển khả năng hợp tác của con ngƣời nhằm tạo nên một xã hội văn minh, hiện đại. Dạy học hợp tác không những giúp học sinh lĩnh hội kiến thức, mà còn đạt đƣợc mục đích cao hơn là dạy cho học sinh cách sống. Đặc điểm của dạy học hợp tác là nó tạo nên sự chấp nhận, tôn trọng, liên kết và tin tƣởng lẫn nhau giữa các đối tƣợng trong giáo dục.
Dạy học hợp tác khẳng định tầm quan trọng của sự ủng hộ về mặt xã hội. Trong học tập hợp tác, sức ép thành tích luôn đặt ra phù hợp và cân bằng với mức độ của sự ủng hộ về mặt xã hội. Mỗi khi sự tăng cƣờng học tập đòi hỏi cao thì cũng là lúc phải phát triển sự ủng hộ nhau một cách tích cực [32]. Để đạt đƣợc thành tích trong học tập, học sinh cần cùng nhau tìm kiếm và khai thác thông tin.
Chính việc học hợp tác sẽ giúp học sinh làm đƣợc điều đó. Chúng tôi quan niệm DH hợp tác là một PPDH. Trong PPDH hợp tác, vai trò của GV là ngƣời tổ chức, điều khiển việc học của học sinh thông qua học hợp tác bằng việc thiết kế các giờ học hợp tác, vai trò của HS là ngƣời học tập trong sự hợp tác, trong đó mỗi HS đƣợc học tập trong một nhóm, có sự cộng tác giữa các thành viên trong nhóm, giữa các nhóm để đạt đƣợc mục đích chung. Hợp tác vừa là phƣơng tiện vừa là mục tiêu dạy học.
Hoạt động trong 6 z giờ dạy học hợp tác bao gồm: hợp tác giữa các HS trong một nhóm, hợp tác giữa các nhóm, hợp tác giữa HS với GV[19, tr. Tóm lại, PPDH hợp tác là một mắt xích quan trọng trong quá trình dạy học. Có thể vận dụng PPDH hợp tác trong việc rèn luyện năng lực giải bài tập toán học cho học sinh THPT. Với phƣơng pháp học tập này HS đƣợc tham gia vào các nhóm học tập không chỉ thúc đẩy quá trình học tập, tăng tính chủ động, sáng tạo trong quá trình giải bài tập, tạo niềm vui khi giải đƣợc một bài toán làm tăng thêm hứng thú, kích thích sự tìm tòi lời giải bài toán, mà còn giúp HS phát triển các kỹ năng giao tiếp bằng ngôn ngữ, phát triển tƣ duy hội thoại, nâng cao lòng tự trọng, ý thức trách nhiệm và sự tự tin của ngƣời học, giúp thúc đẩy những mối quan hệ cạnh tranh mang tính tích cực trong học tập[19, tr.
Trƣớc giờ học hợp tác, GV cần phổ biến và hƣớng dẫn cho HS cách học hợp tác, cách tổ chức và phân công nhiệm vụ của từng cá nhân trong nhóm, GV cũng cần thông báo cho HS nhiệm vụ và hình thức học tập của giờ học tiếp theo để HS có sự chuẩn bị về tâm lý và kiến thức. Trong giờ học hợp tác, để các hoạt động có hiệu quả thực sự thì nghệ thuật điều hành của GV có ý nghĩa quan trọng, ngƣời GV cần khéo léo dẫn đắt các hoạt động của HS sao cho họ luôn cảm thấy mình tự tìm ra kiến thức mà không có sự áp đặt của GV[19, tr. Các yếu tố cơ bản của dạy học hợp tác (Phần này được trình bày dựa theo [19, tr.21-24] và [35], [40]) Dạy học hợp tác bao gồm 5 yếu tố cơ bản sau: Yếu tố 1. Sự phụ thuộc tích cực lẫn nhau: Đây là dấu hiệu cơ bản đầu tiên của học hợp tác.
Điều này mang hàm nghĩa: Mỗi nhóm chỉ đạt đƣợc hiệu quả hoạt động khi tất cả các thành viên đều tích cực tham gia, thành công hay thất bại của mỗi ngƣời cũng là thành công hay thất bại của cả nhóm. Sự phụ thuộc này khuyến khích các cá nhân cùng nhau làm việc một cách tích cực nhất để nhóm đạt thành tích cao nhất. Sự phụ thuộc lẫn nhau thể hiện ở những nhƣ sau: 7 z - Mục đích cùng đƣợc thiết lập. Một ngƣời đạt đƣợc mục đích nếu tất cả cùng đạt đƣợc mục đích.
Tất cả học sinh trong nhóm đều nhận đƣợc phần thƣởng nhƣ nhau nếu đạt đƣợc mục đích chung của nhóm. - Nhiệm vụ chung đƣợc chia thành những nhiệm vụ nhỏ và đƣợc phân công một cách phù hợp theo năng lực của từng cá nhân trong nhóm, không để có sự chồng chéo công việc giữa các thành viên trong nhóm. Sự phân công có thích hợp hay không sẽ giúp cho sự thành công hay thất bại của mỗi nhóm. - Mỗi thành viên trong nhóm đều có một vai trò, có tính phụ thuộc và liên kết với các thành viên khác.
Các thành viên trong nhóm cùng chia sẻ niềm vui hay nỗi buồn của sự thành công hay thất bại nên tất cả đều phấn đấu hoàn thành nhiệm vụ vì thành tích chung của cả nhóm. Do đó các thành viên trong nhóm sẽ gắn bó với nhau do chính môi trƣờng làm việc tạo nên. Tương tác “mặt đối mặt”: Trong cách học tập này học sinh đƣợc bố trí ngồi đối diện nhau tạo nên bầu không khí thoải mái, cởi mở, dễ dàng hợp tác với nhau. Chính cách sắp xếp này tạo nên những tác dụng tích cực đối với mọi học sinh.
Đó là: - Tăng cƣờng tính tích cực trong hoạt động học tập, làm nảy sinh những hứng thú mới trong quá trình trao đổi bình đẳng với nhau.