Chương 1: Những cơ sở rèn luyện cho HS THPT năng lực đặt câu hỏi Chương 2: Biện pháp rèn luyện HS THPT năng lực đặt câu hỏi trong giờ thảo luận khi dạy theo phương pháp “Trả tác phẩm về cho học sinh” Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: NHỮNG CƠ SỞ RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH THPT NĂNG LỰC ĐẶT CÂU HỎI 1. Cơ sở thực tiễn 1. Phương pháp “Trả tác về cho học sinh” Phương pháp “Trả tác phẩm về cho học sinh” đã được TS. Nguyễn Quang Trung tiến hành thực nghiệm gần 10 năm nay tại trường THPT Chuyên ngữ (ĐHNN).
Qua thời gian, với những ấn tượng và kỉ niệm sâu sắc mà HS có được từ những buổi học sôi nổi, bổ ích, phương pháp này đã dần chứng minh được hiệu quả của nó. Từ chỗ chỉ có một GV dám thực hiện, hiện nay phương pháp đã được áp dụng cho toàn môn văn và đã tạo một hiệu ứng lan truyền cảm hứng, đốt cháy ngọn lửa tình yêu nghề cho GV trường THPT Chuyên ngữ.TS Lưu Khánh Thơ đánh giá: “Phương pháp này đã xây dựng cho các em khả năng tự học, đánh thức tư duy nghiên cứu độc lập, tạo dựng khả năng liên kết nhóm, sự tự tin và kĩ năng thuyết trình …” [24, 117]. Phương pháp này cũng được giới thiệu trên báo chí trong nước: chuyên san Đại học Quốc gia Hà Nội (số 42), báo Hoa học trò, báo Thế giới học đường, được kênh VTV2 (Đài Truyền hình Việt Nam) phát sóng tháng 4 – 2007 chương trình “Đêm văn nghệ dân gian” giới thiệu các tác phẩm kịch hoá TPVH của phương pháp “Trả tác phẩm về cho HS” của trường THPT Chuyên ngữ. Bản chất của phương pháp “Nội dung hoạt động giảng dạy của giáo viên và công việc học tập tương ứng của học sinh phải là chuẩn để xác lập các phương pháp dạy học” [23, 116].
Chúng tôi sử dụng luận điểm trên để làm cơ sở, phương hướng cho việc làm sáng tỏ bản chất của phương pháp “Trả tác phẩm về cho học sinh”. Hiện nay, chúng ta đang bàn rất nhiều về PPDH tích cực. Về bản chất, phương pháp dạy học tích cực biến quá trình truyền thụ kiến thức của thầy 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thành quá trình tự học của trò. Theo Jean Vial (1969) thì “Phương pháp tích cực có 3 tiêu chuẩn chủ yếu: hoạt động, tự do, tự giáo dục.
Để có được kiến thức mới học sinh phải được hoạt động, được quan sát, thao tác trên đối tượng, nhất là học sinh tiểu học. Học sinh tự do phát huy sáng kiến, được lựa chọn con đường đi tới kiến thức” [4, 19]. Như vậy, phương pháp dạy học tích cực yêu cầu tinh giản phần trình bày của GV, tăng cuờng hoạt động độc lập của HS. Một số phương pháp cụ thể như phương pháp gợi tìm, phương pháp nghiên cứu, phương pháp nêu vấn đề,… Quan niệm phương pháp dạy học tích cực như đúng bản chất vốn có của nó, chúng tôi cho rằng hoàn toàn có thể xếp phương pháp “Trả tác phẩm về cho học sinh” vào hệ thống này.
Song cũng cần khẳng định rằng, đây là phương pháp đặc trưng của dạy học tác phẩm văn học trong nhà trường ở Việt Nam. Dạy học theo đúng đặc trưng môn học bao giờ cũng là một nguyên tắc sư phạm đúng đắn “Giáo viên càng dựa vào các quy luật đặc thù của môn học, vào các phương pháp của ngành khoa học mình dạy thì việc chỉ đạo hoạt động nhận thức của học sinh càng có hiệu quả” [23, 187]. Toàn bộ nghệ thuật và tính sư phạm của phương pháp “Trả tác phẩm về cho học sinh” nằm trong hành động “trả” của giáo viên. Nó đồng nghĩa với việc thừa nhận rằng, để học sinh xâm nhập, chiếm lĩnh tác phẩm một cách sâu sắc và trọn vẹn thì các em phải làm việc trực tiếp với tác phẩm, phải thực sự “sống” với tác phẩm.
Điều này trước hết là trung thực với quá trình tiếp nhận văn học nói chung. Bởi vì, tác phẩm, trong đời sống của mình, bao giờ cũng phải gắn liền với bạn đọc. Nó phải “sống” thực sự trong đời sống nhận thức và tình cảm của người đọc. Đứng từ góc độ một môn học quan trọng trong nhà trường, GS.
Trần Đình Sử đã khẳng định: “Khởi điểm môn ngữ văn là dạy học sinh đọc trực tiếp văn bản văn học của nhà văn (…). Nếu học sinh không trực tiếp đọc hiểu văn bản thì coi như mọi yêu cầu, mọi mục tiêu cao đẹp của môn 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com văn đều chỉ là nói suông, khó với tới, đừng nói gì tới tình yêu văn học” [dẫn theo 24, 112]. Từ đó tác giả đặt ra vấn đề hết sức đúng đắn: “Trở về với văn bản văn học nghệ thuật là con đuờng đổi mới căn bản phương pháp dạy học văn” [dẫn theo 22, 112]. Thực tế hiện nay trong dạy học văn vẫn xảy ra tình trạng “thế bản”, nghĩa là, thay vì bản thân TPVH thì văn bản chính mà HS buộc phải học là bài giảng của thầy.
Phương pháp Trả tác phẩm về cho học sinh thực sự đã tạo ra một bước đổi mới căn bản khi TPVH được trả về cho HS để các em được trực tiếp tìm hiểu, nghiên cứu, “sống” và đồng sáng tạo với nó. Theo đó, mối quan hệ trong quá trình dạy học là mối quan hệ đa chiều, trong đó chiều tương tác chính là HS và TPVH dưới sự hướng dẫn của GV. HS TPVH GV Sơ đồ 1.1: Quan hệ trong quá trình dạy học theo phương pháp “Trả tác phẩm về cho học sinh” Trong phương pháp “Trả tác phẩm về cho học sinh”, hoạt động nghiên cứu của HS được coi trọng. Sau khi được GV chỉ ra những mục tiêu lớn cần đạt khi thâm nhập một tác phẩm cụ thể, HS sẽ tự lực tìm hiểu đối tượng dựa vào những cảm nhận trực tiếp của bản thân, và mặt khác, dựa trên việc tham khảo những tài liệu phù hợp.
Sản phẩm cuối cùng mà học sinh phải đạt được là một “chuyên luận” nhỏ, trong đó phải trình bày một cách toàn diện những hiểu biết về tác phẩm. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com TPVH đến với bạn đọc HS dưới dạng văn bản. Ngôn ngữ văn học mang tính phi vật thể, tức là, với tác phẩm văn học chỉ có thể đọc, nghe đọc, ngâm hoặc nghe kể lại mà không thể tri giác trực quan được. Giải pháp cho vấn đề này chính là việc chuyển thể tác phẩm văn học sang một loại hình nghệ thuật khác như sân khấu, điện ảnh hay hội hoạ nhằm đa dạng kênh tiếp nhận.
Trong dạy học TPVH, đây chính là hướng tiếp cận liên ngành. Giải pháp này đã được chú ý từ lâu và ngày càng phổ biến. Theo đó, các ngành chẳng hạn như nhóm ngành văn học nghệ thuật dựa trên khả năng giao thoa và đặc trưng tác động thẩm mĩ giữa các loại hình nghệ thuật có thể ứng dụng vào việc chuyên chế và làm phong phú kênh tiếp nhận. Tuy nhiên, trong khuôn khổ nhà trường cần hết sức thận trọng và phải tính toán đến tính “vừa sức” với khả năng của học sinh và sự phù hợp của những điều kiện dạy học.
Dựng những tiểu phẩm văn học ngắn là hoàn toàn khả thi với HS THPT. Để xây dựng được tiểu phẩm, trước hết, HS phải hiểu rõ về nội dung tư tưởng, nắm bắt được đặc điểm nghệ thuật chính của TPVH. Thời gian quy định 10 phút cho một tiểu phẩm buộc HS phải có sự lựa chọn những chi tiết, tình huống tiêu biểu. Mặt khác, ngôn ngữ văn học có tính hàm súc, nhiều khi năng luợng bùng nổ nghệ thuật có thể nằm trong một từ đắc dụng.
Làm thế nào để chuyển thể sang hình thức biểu diễn? Yêu cầu này kích thích sự tưởng tượng, sáng tạo của học sinh, tất nhiên là phải trên cơ sở bám sát văn bản. Học sinh phải nghĩ đến việc xây dựng những tình huống cụ thể để có thể diễn. Chẳng hạn, để biểu hiện tình nghĩa sâu nặng của đồng bào Việt Bắc với cán bộ kháng chiến, các em dàn dựng một cảnh cụ thể trong sinh hoạt quân dân: một cô gái Việt Bắc dịu dàng với màu áo chàm thuỷ chung, điệu múa ô duyên dáng; một bà mẹ Việt Bắc giản dị, trung hậu và một anh cán bộ kháng chiến trong những ngày đầu xây dựng chiến khu, tình nghĩa được nuôi dưỡng từ những củ khoai, củ sắn nghèo 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Dựng tiểu phẩm văn học là một giải pháp để giải phóng năng lượng sáng tạo của học sinh, đồng thời giúp học sinh thực sự “sống” cùng tác phẩm.
Trong phương pháp “Trả tác phẩm về cho học sinh”, HS cũng được rèn luyện các kĩ năng làm việc nhóm. Toàn bộ quá trình nghiên cứu về tác phẩm, dựng tiểu phẩm văn học và tổ chức thảo luận đều được HS tiến hành theo nhóm. “Suy nghĩ là hành động. Hành động là hợp tác”.
Sự hợp tác tạo điều kiện thuận lợi để phát triển tư duy phê phán, sự tranh luận và suy nghĩ có logic của HS. Mặt khác, về phương diện lí luận, nó đi đến một sự luyện tập thực sự về những nguyên tắc của cách cư xử, chứ không phải là một sự phục tùng hình thức. Để có thể hoạt động theo nhóm, HS phải biết xây dựng kế hoạch, phân chia nhiệm vụ, biết tự chịu trách nhiệm và tự đánh giá. Một câu hỏi đặt ra là: Đâu là vai trò của GV trong phương pháp “Trả tác phẩm về cho học sinh”? Từ trước đến nay, không phải là có ít ý kiến tỏ ra hoài nghi, thậm chí là lo lắng cho vai trò của GV trong các phương pháp dạy học tích cực.
Song đặc trưng của giáo dục nhà trường không cho phép người GV để quá trình học tập của HS diễn ra một cách tự phát, phó mặc cho sự may rủi. Do vậy, thay vì là nhân vật chính, người GV trong các phương pháp dạy học tích cực giữ vai trò tổ chức, hướng dẫn và cố vấn cho các hoạt động nhận thức của HS. Nhiệm vụ này không hề đơn giản mà đòi hỏi một năng lực sư phạm toàn diện ở người GV. Công việc đầu tiên của GV khi dạy học theo phương pháp “Trả tác phẩm về cho học sinh” chính là việc lựa chọn nội dung dạy học phù hợp.
GV buộc phải cân nhắc xem TPVH nào có tính khả thi để tiến hành. Tiếp đó, GV phải xây dựng một kế hoạch cho cả quá trình, giao nhiệm vụ cho HS. GV giữ vai trò hướng dẫn, cố vấn và can thiệp ở những mức độ cần thiết đối với quá trình nghiên cứu, xây dựng tiểu phẩm và thảo luận của HS.