CHƯƠNG 1 NGHIÊN CỨU CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG VIỆC SOẠN VÀ SỬ DỤNG CÂU HỎI ĐỊNH HƯỚNG TƯ DUY TRONG QUÁ TRÌNH GIẢI BÀI TẬP CHO HỌC SINH TRƯỜNG TƯ THỤC. Câu hỏi định hướng tư duy 1. Khái niệm câu hỏi định hướng tư duy Câu hỏi định hướng trong dạy học là câu hỏi hướng tới sự phát triển khả năng tư duy phê phán và sáng tạo của người học, phù hợp với môi trường dạy học và có sự liên kết với hệ thống câu hỏi trong bài học nhằm hình thành nên các khái niệm hoàn chỉnh (đáp ứng yêu cầu mục đích của người học)[9]. Câu hỏi định hướng là một hệ thống các câu hỏi cho một bài học được đặt ra theo các bậc nhận thức của Bloom, nhằm mục đích hình thành và phát triển khả năng tư duy phê phán và sáng tạo cho người học.
Các tiêu chuẩn xác định tính hiệu quả của câu hỏi Phương tiện quan trọng để giáo viên định hướng hành động nhận thức của học sinh là câu hỏi. Để cho câu hỏi thực hiện chức năng định hướng hành động nhận thức học sinh, nó phải đáp ứng được các yêu cầu cơ bản, cũng chính là những tiêu chuẩn chung để đánh giá chất lượng câu hỏi, do vậy câu hỏi phải đáp ứng được các tiêu chuẩn sau: - Câu hỏi phải được diễn đạt chính xác về ngữ pháp và về nội dung khoa học, chỉ khi đó câu hỏi mới có nội dung xác định. - Câu hỏi phải diễn đạt chính xác điều định hỏi. Chỉ khi đó mới hy vọng câu hỏi thực hiện chức năng định hướng hành động của học sinh theo ý định của giáo viên và chỉ khi đó giáo viên mới lấy đáp án của mình làm căn cứ để đánh giá việc trả lời của học sinh là đúng hay sai.
- Nội dung câu hỏi phải đáp ứng đúng đòi hỏi của sự định hướng hành động của học sinh trong tình huống đang xét, cả ở phương diện kiểu định hướng hành động học tập chỉ định, cũng như về phương diện kết hợp với việc thực hiện nhiệm vụ nhận thức đặt ra. Chỉ khi đó câu hỏi mới có ý nghĩa là câu hỏi nhằm 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com định hướng hành động nhận thức của học sinh theo mục tiêu dạy học cụ thể. - Câu hỏi phải vừa sức với học sinh, chỉ khi đó câu hỏi mới có thể đưa đến sự đáp ứng của học sinh. Nguyên tắc đặt câu hỏi Theo Ivan hanel việc đặt câu hỏi dựa trên 7 nguyên tắc.
Các nguyên tắc này dựa trên những đặc điểm tâm lí của học sinh và môi trường dạy học. Nguyên tắc1: Học sinh đến trường là để học tập và chúng bắt buộc phải học. Nếu chúng ta chỉ lên lớp và mong đợi các học sinh của mình tự giác tham gia vào bài học thì đó là một sai lầm. Nếu không phải tồn tại các kì thi thì có lẽ học sinh tới trường chỉ để gặp mặt chuyện trò.
Vì vậy giáo viên hãy tương tác và hỏi tất cả các em học sinh trong lớp dù chúng giơ tay hay không giơ tay. Nguyên tắc 2: Học sinh là những người chưa được giáo dục, rèn luyện đầy đủ, chứ không phải thiếu đầu óc suy nghĩ, chúng không hoạt động chứ không phải đã chết. Theo thống kê 90% học sinh có bộ óc khoẻ mạnh, có thể tham gia hoạt dộng ở mức chấp nhận được hay ở mức cao trong các hoạt động mang tính học thuật. Do đó hãy hỏi học sinh cũng một lượng câu hỏi như nhau, chọn câu hỏi rồi chọn học sinh trả lời.
Nguyên tắc 3: Chúng tôi cho rằng chiều sâu của câu hỏi tạo ra những kết quả khác nhau. Mục đích của việc đặt câu hỏi hiệu quả là kích thích tư duy phê phán của học sinh kết quả của hoạt động tư duy phê phán thể hiện khác nhau tuỳ theo chất lượng câu hỏi đặt ra. Vì vậy hãy đưa lượng câu hỏi hợp lý và cố tránh kể chuyện, gợi ý, giúp đỡ hay những hình thức dạy học không đặt câu hỏi khác. Nguyên tắc 4: Sự chứng minh cũng quan trọng như câu trả lời được đưa ra.
Để thực hiện nguyên tắc này giáo viên hãy đề nghị học sinh đánh giá câu trả lời của bạn, đưa ra lí do cho câu trả lời của mình. Nguyên tắc 5: Duy trì môi trường đặt câu hỏi tích cực và thúc đẩy nó. Nguyên tắc này không chỉ được lưu ý, trong các giờ học sử dụng câu hỏi 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mà còn cần chú ý với tất cả các phương pháp dạy học, nghĩa là tạo được sự chú ý và duy trì hứngthú của học sinh trong suốt giờ học. Hãy nói với giọng trung tính, khẳng định, tránh câu hỏi cường điệu.
Nguyên tắc 6: Đặt câu hỏi có mục đích chứ không phải là ngẫu nhiên Một câu hỏi ngẫu nhiên có thể không đúng hay không phù hợp với hệ thống câu hỏi của bài học làm cho sự hình thành kiến thức của học sinh thêm khó khăn. Do vậy giáo viên không nên hỏi vì mục đích suy đoán Nguyên tắc 7: Khi học sinh trả lời " em không biết" đa phần là một cách trốn tránh sự tham gia vào bài học. Hãy hỏi 1-3 dạng câu hỏi hơn thế sau khi nhận được câu trả lời " em không biết". Các bước đặt câu hỏi * Bước 1: Đặt tên (Ứng với bậc 1: Nhớ của phân loại Bloom) - Thao tác đầu tiên của tư duy có phê phán trong HEQ(Hỏi – Đáp hiệu quả cao) là đặt tên, xác định hay tìm thông tin chính trong các nội dung.
- Đây là kỹ năng tư duy bậc thấp Ví dụ: Vận tốc trong chuyển động thẳng đều có độ lớn thay đổi hay không đổi? *Bước 2: Liên kết (Ứng với bậc 2: Hiểu của phân loại Bloom) Trong trật tự đặt câu hỏi là yêu cầu học sinh liên kết, suy luận, so sánh, đối chiếu và nhận ra những sự rời rạc trong nội dung, do đó bước 2 là liên kết các chương, phần, mục. *Bước 3: Thứ tự, trật tự, phân loại, nhóm họp, tóm tắt trước và tổng hợp. (Ứng với bậc 2: Hiểu của phân loại Bloom) Các câu hỏi trong bước 3 yêu cầu học sinh xắp xếp theo thứ tự, trật tự, phân loại hay tóm tắt trước một loạt các ý, hay một phần nội dung. Ghi chú: Ba bước đầu tiên trong 7 bước giúp học sinh đi từ bước cơ bản đặt tên cho các ý đến kết hợp cả chu trình hay các quá trình.
Một cách khác để kết hợp là đi từ bộ phận đến tổng thể. *Bước 4: (Ứng với bậc 2 phân loại của Bloom) 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bước 4 áp dụng cho việc giúp học sinh giải mã, hiểu hay đơn giản tìm ra một câu hỏi kiểm tra viết hỏi gì. Trong khi bước 1,2 và 3 nhằm vào nội dung của bài học, bước 4 được áp dụng khi bạn gặp phải các câu hỏi kiểm tra viết, câu hỏi ôn tập. *Bước 5: Mã hoá, trả lời (Ứng với bậc 2: Áp dụng phân loại của Bloom) Trong bước 5 học sinh được đề nghị lựa chọn hay trả lời cho các câu hỏi viết mà các em đã giải mã trong bước 4 là " câu hỏi muốn hỏi gì và tại sao bạn cho là như thế" thì bước 5 là " câu trả lời của bạn là gì và tại sao bạn lựa chọn câu trả lời đó?".
* Bước 6: Áp dụng, chẩn đoán, dự đoán và khái niệm hoá (Ứng với bậc 3: Áp dụng phân loại của Bloom) Bước 6 là yêu cầu học sinh áp dụng, dự đoán, thay đổi hay sử dụng những gì đã được học trong bài học vào một hoàn cảnh mới và khác biệt. Một vài ví dụ mẫu về câu hỏi trong bước 6 là - Cùng một dòng điện chạy qua dây dẫn và dây tóc bóng đèn. Tại sao dây tóc thì nóng đến sáng trắng mà dây dẫn lại hầu như không nóng lên? - Hãy thiết lập công thức tính số bội giác của kính lúp trong trưòng hợp ngắm chừng ở vị trí bất kì? * Bước 7: Tóm tắt và kết luận (Ứng với bậc 4: Tổng hợp và bậc 5: Đánh giá của phân loại Bloom. Bước 7 yêu cầu học sinh làm một bản tóm tắt cuối cùng về những gì các em đã hỏctong bài học hay trong tiết học.
Bước 7 có thể nói đơn giản là hỏi học sinh “ Các em đã hiểu được những vấn đề gì trong bài học hôm nay”.[9] Mục tiêu của bước 7 là tóm tắt nội dung đã cho và khiến cho học sinh nhận ra sự liên kết giữa các kiến thức đã học. Kĩ thuật đặt câu hỏi 1. Câu hỏi đóng Câu hỏi đóng là dạng câu hỏi chỉ có một câu trả lời duy nhất đúng/ sai 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hoặc chỉ có thể trả lời có hoặc" không" Câu hỏi này được sử dụng chủ yếu trong đánh giá kiến thức đã có, đánh giá mức độ ghi nhớ thông tin, trong các trường hợp cần trả lời chính xác, cụ thể, không đòi hỏi tư duy nhiều. Câu hỏi đóng thường được dùng trong phần kết luận bài hoặc cuối phần giới thiệu bài để kiểm tra xem học sinh đã hiểu nhiệm vụ và những hướng dẫn cần thực hiện trong phần phát triển bài hay chưa? Ví dụ: Hãy nhắc lại nội dung định luật 3 Niu Tơn ? Câu hỏi đóng ít được sử dụng trong các cuộc trao đổi, thảo luận nhằm chia sẻ thông tin hoặc phát triển tư duy của học sinh.
Một số câu hỏi đóng hay bán mở không hữu ích khi trao đổi thảo luận trong giờ học. Câu hỏi đóng đã hàm ý câu trả lời Ví dụ: Có thể xảy ra hiện tượng cảm ứng điện từ trong mạch hở được không? Với những câu hỏi này học sinh chỉ có thể trả lời có hoặc không, không cần phải trình bày thêm, ít phải suy nghĩ. Điều giáo viên mong muốn đã được hàm ý nằm trong câu hỏi. Câu hỏi đã có sẵn gợi ý câu trả lời.
Câu hỏi đóng, mở đều bằng giả định của người hỏi. Ví dụ: - Hiện tượng khúc xạ ánh sáng có thể xảy ra khi ánh sáng đi từ nước vào thuỷ tinh? Loại câu hỏi này cũng bao hàm một gợi ý. Học sinh không có quyền tự do lựa chọn để đưa ra câu trả lời của mình. Câu hỏi " Bán mở" là những câu đã chỉ rõ dạng câu trả lời mà người hỏi muốn người trả lời hướng theo gợi ý của mình.
Giáo viên muốn có thông tin về ý kiến hoặc suy nghĩ của học sinh hoặc muốn tìm hiểu, kiểm tra về kiến thức của học sinh thì cần sử dụng câu hỏi mở.