Xây Dựng Quy Trình Sản Xuất Nấm Linh Chi Bằng Phương Pháp Nuôi Cấy Dịch Thể

Tài liệu nghiên cứu Luận văn xây dựng quy trình sản xuất nấm linh chi bằng phương pháp nuôi cấy dịch thể, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về kỹ

• Tác giả: Phạm Tiến Dũng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Bích Thùy
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Công nghệ sinh học
• Đề tài: Xây dựng quy trình sản xuất nấm Linh chi bằng phương pháp nuôi cấy dịch thể
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ
• TRÍCH YẾU LUẬN VĂN
• 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu chung
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 3. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phạm vi về nội dung nghiên cứu
• 3.2. Phạm vi về thời gian
• 3.3. Địa điểm nghiên cứu
• 4. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 4.1. Ý nghĩa khoa học
• 4.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 5. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 5.1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ NẤM LINH CHI
• 5.2. Phân loại học và phân bố

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quy Trình Nuôi Cấy Nấm Linh Chi Dịch Thể

Nấm Linh chi từ lâu đã được biết đến như một dược liệu quý, có giá trị cao trong việc hỗ trợ sức khỏe. Phương pháp nuôi cấy nấm linh chi dịch thể đang ngày càng được quan tâm bởi tiềm năng nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Bài viết này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về quy trình này, từ khâu chuẩn bị đến thu hoạch, đồng thời làm rõ những ưu điểm vượt trội so với phương pháp truyền thống. Nhu cầu sử dụng nấm linh chi ngày càng tăng, đặc biệt trong lĩnh vực dược phẩm và thực phẩm chức năng, đòi hỏi các phương pháp sản xuất hiệu quả và bền vững hơn. Nuôi cấy dịch thể hứa hẹn là một giải pháp tiềm năng, đáp ứng nhu cầu thị trường và nâng cao giá trị kinh tế của nấm linh chi dược liệu.

1.1. Giới thiệu chung về nấm Linh Chi và giá trị dược liệu

Nấm Linh chi (Ganoderma lucidum) là một loại nấm dược liệu quý, được sử dụng trong y học cổ truyền hàng ngàn năm. Theo tài liệu gốc, nấm Linh chi có nhiều tên gọi khác nhau như Bất lão thảo, Vạn niên thảo, Thần tiên thảo. Nấm có giá trị cao nhờ các hợp chất có hoạt tính sinh học như polysaccharides, triterpenoids, và adenosine. Các hợp chất này mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe, bao gồm tăng cường hệ miễn dịch, chống oxy hóa, và hỗ trợ điều trị một số bệnh mãn tính. Nhu cầu về nấm linh chi và sức khỏe ngày càng tăng, thúc đẩy các nghiên cứu về phương pháp nuôi trồng hiệu quả.

1.2. Ưu điểm của phương pháp nuôi cấy dịch thể so với truyền thống

Phương pháp nuôi cấy dịch thể mang lại nhiều ưu điểm so với phương pháp truyền thống trên cơ chất rắn. Theo nghiên cứu của Phạm Tiến Dũng, nuôi cấy dịch thể giúp rút ngắn thời gian sinh trưởng của giống, tăng độ thuần khiết và chất lượng giống. Hệ số nhân giống cao hơn, đồng thời giảm thiểu nguy cơ nhiễm bệnh. Phương pháp này cũng thích hợp cho sản xuất quy mô công nghiệp, dễ dàng kiểm soát các yếu tố môi trường và dinh dưỡng. Điều này giúp tối ưu hóa quá trình sinh trưởng và phát triển của nấm linh chi sinh khối, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

II. Hướng Dẫn Chuẩn Bị Môi Trường Nuôi Cấy Nấm Linh Chi Lỏng

Môi trường nuôi cấy nấm linh chi đóng vai trò then chốt trong sự thành công của quy trình sản xuất nấm linh chi lỏng. Việc lựa chọn và chuẩn bị môi trường phù hợp sẽ đảm bảo sự sinh trưởng và phát triển tối ưu của hệ sợi nấm. Các yếu tố như thành phần dinh dưỡng, độ pH, và điều kiện vô trùng cần được kiểm soát chặt chẽ. Phần này sẽ trình bày chi tiết về cách chuẩn bị môi trường nuôi cấy nấm linh chi, bao gồm các thành phần cần thiết và quy trình thực hiện.

2.1. Các thành phần dinh dưỡng cần thiết cho môi trường nuôi cấy

Môi trường nuôi cấy nấm linh chi cần cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng thiết yếu cho sự sinh trưởng và phát triển của hệ sợi nấm. Các thành phần chính bao gồm nguồn carbon (ví dụ: glucose), nguồn nitrogen (ví dụ: cao nấm men, pepton), vitamin, và khoáng chất. Theo nghiên cứu của Phạm Tiến Dũng, việc bổ sung cao nấm men và glucose có ảnh hưởng tích cực đến sinh khối sợi nấm. Tỷ lệ các thành phần này cần được điều chỉnh phù hợp với chủng nấm và điều kiện nuôi cấy cụ thể để đạt hiệu quả tối ưu.

2.2. Quy trình chuẩn bị và khử trùng môi trường nuôi cấy dịch thể

Quy trình chuẩn bị môi trường nuôi cấy dịch thể bao gồm các bước: cân đo các thành phần dinh dưỡng, hòa tan trong nước cất, điều chỉnh độ pH, và khử trùng. Độ pH tối ưu cho sự sinh trưởng của nấm linh chi thường nằm trong khoảng 5.5-6.5. Khử trùng môi trường là bước quan trọng để loại bỏ các vi sinh vật gây nhiễm, đảm bảo môi trường vô trùng cho sự phát triển của nấm. Môi trường thường được khử trùng bằng nồi hấp áp suất cao (autoclave) ở 121°C trong 15-20 phút. Sau khi khử trùng, môi trường cần được làm nguội trước khi cấy giống.

2.3. Tối ưu hóa môi trường nuôi cấy nấm linh chi dịch thể

Để tối ưu hóa quy trình nuôi cấy nấm linh chi, cần tiến hành các thí nghiệm để xác định tỷ lệ thành phần dinh dưỡng phù hợp nhất. Nghiên cứu của Phạm Tiến Dũng đã chỉ ra rằng, ảnh hưởng của các thành phần dinh dưỡng như glucose và cao nấm men đến sinh trưởng hệ sợi nấm Linh chi là rất lớn. Việc điều chỉnh nồng độ glucose và cao nấm men trong môi trường có thể giúp tăng sinh khối sợi nấm và cải thiện chất lượng dịch chiết nấm linh chi.

III. Phương Pháp Nhân Giống Nấm Linh Chi Dạng Dịch Thể Hiệu Quả

Nhân giống là một bước quan trọng trong quy trình sản xuất nấm linh chi. Phương pháp nhân giống nấm linh chi dịch thể cho phép tạo ra một lượng lớn giống nấm chất lượng cao trong thời gian ngắn. Quá trình này bao gồm việc cấy giống gốc vào môi trường dịch thể, tạo điều kiện cho hệ sợi nấm phát triển, và sau đó sử dụng giống dịch thể này để cấy vào cơ chất nuôi trồng. Việc kiểm soát các yếu tố như tỷ lệ cấy giống, tuổi giống, và điều kiện nuôi cấy là rất quan trọng để đảm bảo thành công.

3.1. Quy trình nhân giống nấm linh chi từ giống gốc sang dịch thể

Quy trình nhân giống nấm linh chi từ giống gốc sang dịch thể bắt đầu bằng việc chọn lọc giống gốc khỏe mạnh, không nhiễm bệnh. Giống gốc thường được nuôi trên môi trường thạch nghiêng. Sau đó, một lượng nhỏ giống gốc được cấy vào bình chứa môi trường dịch thể đã chuẩn bị. Bình cấy giống được đặt trên máy lắc hoặc hệ thống sục khí để tạo điều kiện cho hệ sợi nấm phát triển. Quá trình này thường kéo dài từ 4-6 ngày, tùy thuộc vào chủng nấm và điều kiện nuôi cấy.

3.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình nhân giống dịch thể

Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến quá trình nhân giống dịch thể, bao gồm tỷ lệ cấy giống, tuổi giống, chế độ lắc hoặc sục khí, và nhiệt độ môi trường nuôi cấy. Theo nghiên cứu của Phạm Tiến Dũng, tỷ lệ cấy giống và tuổi giống có ảnh hưởng đáng kể đến sinh khối sợi nấm. Việc sử dụng giống có tuổi phù hợp và tỷ lệ cấy thích hợp sẽ giúp hệ sợi nấm phát triển nhanh chóng và đạt sinh khối tối ưu. Chế độ lắc hoặc sục khí cũng cần được điều chỉnh để đảm bảo cung cấp đủ oxy cho sự phát triển của nấm.

3.3. Kiểm soát chất lượng giống nấm linh chi dịch thể

Kiểm soát chất lượng giống nấm linh chi dịch thể là rất quan trọng để đảm bảo năng suất và chất lượng sản phẩm. Các chỉ tiêu kiểm tra chất lượng bao gồm độ thuần khiết, khả năng sinh trưởng, và hoạt tính sinh học. Giống cần được kiểm tra thường xuyên để phát hiện sớm các dấu hiệu nhiễm bệnh hoặc suy thoái. Việc sử dụng các phương pháp kiểm tra vi sinh và hóa sinh có thể giúp đánh giá chất lượng giống một cách chính xác.

IV. Ứng Dụng Giống Nấm Linh Chi Dịch Thể Trong Nuôi Trồng

Sau khi nhân giống thành công, giống nấm linh chi dịch thể được sử dụng để cấy vào cơ chất nuôi trồng. Việc lựa chọn cơ chất phù hợp và áp dụng kỹ thuật cấy giống đúng cách sẽ đảm bảo sự phát triển tốt của hệ sợi nấm và hình thành quả thể. Phần này sẽ trình bày chi tiết về quy trình nuôi trồng nấm linh chi sử dụng giống dịch thể, bao gồm chuẩn bị cơ chất, cấy giống, và chăm sóc.

4.1. Chuẩn bị cơ chất nuôi trồng nấm linh chi

Cơ chất nuôi trồng nấm linh chi thường bao gồm các nguyên liệu hữu cơ như mùn cưa, rơm rạ, bã mía, và cám gạo. Các nguyên liệu này cần được xử lý để loại bỏ các vi sinh vật gây hại và tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nấm. Quá trình xử lý có thể bao gồm ủ, trộn với vôi, và khử trùng bằng hơi nước hoặc hóa chất. Tỷ lệ các thành phần trong cơ chất cần được điều chỉnh phù hợp với chủng nấm và điều kiện nuôi trồng.

4.2. Kỹ thuật cấy giống nấm linh chi dịch thể vào cơ chất

Kỹ thuật cấy giống nấm linh chi dịch thể vào cơ chất cần được thực hiện cẩn thận để tránh nhiễm bệnh. Giống dịch thể được trộn đều với cơ chất đã chuẩn bị, đảm bảo phân bố đồng đều. Tỷ lệ giống cấy thường nằm trong khoảng 5-10% so với khối lượng cơ chất. Sau khi cấy giống, cơ chất được đóng gói vào túi hoặc khay và ủ trong điều kiện thích hợp. Nhiệt độ và độ ẩm cần được kiểm soát chặt chẽ để tạo điều kiện cho hệ sợi nấm phát triển.

4.3. Chăm sóc và thu hoạch nấm linh chi

Trong quá trình nuôi trồng nấm linh chi, cần thường xuyên kiểm tra và điều chỉnh các yếu tố môi trường như nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, và thông gió. Tưới nước định kỳ để duy trì độ ẩm cần thiết cho sự phát triển của nấm. Khi quả thể nấm đạt kích thước và hình dạng mong muốn, có thể tiến hành thu hoạch. Nấm sau khi thu hoạch cần được làm sạch, sấy khô, và bảo quản đúng cách để đảm bảo chất lượng.

V. Tối Ưu Hóa Quy Trình Sản Xuất Nấm Linh Chi Dịch Thể

Để đạt được hiệu quả cao nhất trong sản xuất nấm linh chi dịch thể, cần liên tục tối ưu hóa quy trình từ khâu chuẩn bị môi trường đến thu hoạch. Việc áp dụng các công nghệ tiên tiến và kỹ thuật canh tác hiện đại sẽ giúp nâng cao năng suất, chất lượng, và giảm chi phí sản xuất. Phần này sẽ trình bày một số giải pháp để tối ưu hóa quy trình nuôi cấy nấm linh chi.

5.1. Nghiên cứu và phát triển các chủng nấm linh chi mới

Nghiên cứu và phát triển các chủng nấm linh chi mới có năng suất cao, chất lượng tốt, và khả năng chống chịu bệnh tật là một trong những giải pháp quan trọng để tối ưu hóa quy trình sản xuất. Các chủng nấm mới cần được đánh giá kỹ lưỡng về các chỉ tiêu sinh trưởng, phát triển, và hàm lượng các hợp chất có hoạt tính sinh học. Việc áp dụng các kỹ thuật chọn giống và lai tạo giống có thể giúp tạo ra các chủng nấm ưu việt.

5.2. Áp dụng công nghệ tự động hóa trong sản xuất

Áp dụng công nghệ tự động hóa trong sản xuất nấm linh chi có thể giúp giảm thiểu chi phí nhân công, tăng năng suất, và cải thiện chất lượng sản phẩm. Các công đoạn như chuẩn bị môi trường, cấy giống, chăm sóc, và thu hoạch có thể được tự động hóa bằng các thiết bị và hệ thống điều khiển hiện đại. Việc sử dụng các cảm biến và hệ thống giám sát từ xa có thể giúp kiểm soát các yếu tố môi trường một cách chính xác.

5.3. Quản lý chất lượng và an toàn thực phẩm

Quản lý chất lượng và an toàn thực phẩm là yếu tố then chốt để đảm bảo uy tín và cạnh tranh của sản phẩm nấm linh chi. Quy trình sản xuất cần tuân thủ các tiêu chuẩn và quy định về chất lượng và an toàn thực phẩm. Việc áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng như ISO 22000 hoặc HACCP có thể giúp kiểm soát các rủi ro và đảm bảo sản phẩm đạt chất lượng cao nhất.

VI. Kết Luận và Triển Vọng Phát Triển Nấm Linh Chi Dịch Thể

Phương pháp nuôi cấy nấm linh chi dịch thể mang lại nhiều tiềm năng và lợi ích so với phương pháp truyền thống. Việc áp dụng quy trình này có thể giúp nâng cao năng suất, chất lượng, và giảm chi phí sản xuất. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện quy trình, đồng thời xây dựng hệ thống quản lý chất lượng và an toàn thực phẩm hiệu quả. Ứng dụng nấm linh chi dịch thể hứa hẹn sẽ đóng góp quan trọng vào sự phát triển của ngành dược liệu và thực phẩm chức năng.

6.1. Tổng kết các kết quả nghiên cứu và ứng dụng

Các kết quả nghiên cứu đã chứng minh rằng phương pháp nuôi cấy nấm linh chi dịch thể có nhiều ưu điểm vượt trội so với phương pháp truyền thống. Việc áp dụng quy trình này có thể giúp rút ngắn thời gian sinh trưởng của giống, tăng độ thuần khiết và chất lượng giống, đồng thời giảm thiểu nguy cơ nhiễm bệnh. Giống dịch thể cũng dễ dàng sử dụng trong sản xuất quy mô công nghiệp, giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

6.2. Thách thức và cơ hội phát triển trong tương lai

Mặc dù có nhiều tiềm năng, phương pháp nuôi cấy nấm linh chi dịch thể vẫn còn đối mặt với một số thách thức, bao gồm chi phí đầu tư ban đầu cao, yêu cầu kỹ thuật cao, và nguy cơ nhiễm bệnh. Tuy nhiên, với sự phát triển của khoa học công nghệ và sự quan tâm của các nhà đầu tư, những thách thức này có thể được vượt qua. Cơ hội phát triển của ngành nấm linh chi là rất lớn, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu về các sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ thiên nhiên ngày càng tăng.

6.3. Hướng nghiên cứu tiếp theo để hoàn thiện quy trình

Để hoàn thiện quy trình nuôi cấy nấm linh chi dịch thể, cần tiếp tục nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của nấm, như thành phần dinh dưỡng, điều kiện môi trường, và chủng nấm. Việc áp dụng các kỹ thuật sinh học phân tử và công nghệ gen có thể giúp tạo ra các chủng nấm ưu việt và tối ưu hóa quy trình sản xuất. Nghiên cứu về chiết xuất nấm linh chi dịch thể cũng cần được đẩy mạnh để tạo ra các sản phẩm có giá trị cao.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nấm Linh chi (Ganoderma lucidum) là loại nấm dược liệu thượng đẳng chứa hơn 400 hợp chất có hoạt tính sinh học quý giá như polysaccharide, triterpenoid và acid ganoderic. Trong bối cảnh nhu cầu tiêu thụ dược liệu sạch và thực phẩm chức năng tăng trưởng trên 15% mỗi năm, phương thức sản xuất nấm truyền thống bằng nguồn giống thể rắn đang bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Quy trình nhân giống trên mùn cưa hoặc hạt ngũ cốc thường kéo dài từ 15 đến 25 ngày cho mỗi cấp giống, thời gian nuôi trồng ra quả thể mất 3 đến 4 tháng, hệ số nhân giống thấp và nguy cơ tạp nhiễm vi sinh vật lên tới 10 - 15%.

Đề tài nghiên cứu "Xây dựng quy trình sản xuất nấm Linh chi bằng phương pháp nuôi cấy dịch thể" do tác giả Phạm Tiến Dũng thực hiện nhằm giải quyết triệt để các hạn chế trên. Mục tiêu cốt lõi của luận văn là xác định các thông số môi trường tối ưu (pH, nguồn carbon, nguồn nitrogen, chế độ lắc và sục khí) để nhân sinh khối hệ sợi nấm Linh chi chủng Ga-1 dạng lỏng; đồng thời đánh giá hiệu quả sinh trưởng quả thể trên cơ chất mùn cưa tổng hợp khi tiếp giống dịch thể so với giống thể rắn truyền thống.

Nghiên cứu được triển khai liên tục trong 12 tháng (từ tháng 08/2016 đến tháng 08/2017) tại Bộ môn Công nghệ Vi sinh và Trung tâm Đào tạo, Nghiên cứu và Phát triển Nấm thuộc Học viện Nông nghiệp Việt Nam. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc: rút ngắn thời gian nhân giống xuống chỉ còn 4 đến 6 ngày (giảm hơn 65% thời gian), tăng độ đồng nhất sinh học của hệ sợi, giảm tỷ lệ nhiễm bệnh xuống dưới 2% và tạo nền tảng vững chắc cho quá trình cơ giới hóa sản xuất nấm quy mô công nghiệp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên hai trục lý thuyết sinh học cốt lõi: lý thuyết lên men vi sinh vật tầng sâu (Submerged Fermentation) và sinh lý dinh dưỡng nấm lớn (Macromycetes Nutrition Kinetics). Quá trình lên men lỏng cho phép hệ sợi nấm tiếp xúc đa chiều 100% với dung dịch dưỡng chất và oxy hòa tan, tối ưu hóa tốc độ chuyển hóa vật chất so với bề mặt rắn tĩnh.

Bốn khái niệm chuyên ngành nền tảng được định hình xuyên suốt đề tài bao gồm:

• Hệ sợi nấm song hạch (Secondary Mycelium): Hệ sợi thứ cấp hình thành từ sự kết hợp của hai hệ sợi sơ cấp đơn nhân, là pha sinh trưởng sinh dưỡng chủ đạo có khả năng đồng hóa cơ chất mạnh mẽ.
• Khuẩn lạc cầu (Mycelial Pellets): Trạng thái tập hợp hình cầu của các sợi nấm trong môi trường dịch thể chuyển động, giúp duy trì độ nhớt dịch nuôi thấp và tăng cường khả năng truyền khối oxy.
• Tỷ lệ C/N sinh học: Tương quan giữa hàm lượng carbon và nitrogen trong môi trường; giai đoạn phát triển hệ sợi nấm đòi hỏi tỷ lệ C/N khoảng 25/1, trong khi giai đoạn hình thành quả thể cần tỷ lệ 30/1 đến 40/1.
• Hiệu suất sinh học (Biological Efficiency - H%): Tỷ lệ phần trăm giữa tổng khối lượng nấm tươi thu được trên khối lượng cơ chất khô ban đầu, đo lường năng lực chuyển hóa sinh học của hệ nấm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn giống gốc nấm Linh chi chủng Ga-1 thuần khiết từ ngân hàng vi sinh vật của Học viện Nông nghiệp Việt Nam. Nguồn dữ liệu thực nghiệm được thu thập thông qua chuỗi 10 thí nghiệm đơn yếu tố và đa yếu tố đồng bộ. Cỡ mẫu cho mỗi công thức nuôi cấy dịch thể là 5 bình tam giác dung tích 500 ml (chứa 100 ml môi trường) hoặc bình bioreactor Duran dung tích 2000 ml (chứa 1000 ml môi trường), thực hiện lặp lại 3 lần độc lập (tổng số n = 15 mẫu quan sát trên mỗi nghiệm thức). Đối với thí nghiệm nuôi trồng quả thể, mỗi công thức sử dụng 30 bịch cơ chất (khối lượng 1,4 kg/bịch) và lặp lại 3 lần (tổng số 90 bịch/nghiệm thức).

Phương pháp chọn mẫu hoàn toàn ngẫu nhiên (CRD) được áp dụng nhằm triệt tiêu các sai số hệ thống do vị trí không gian trong phòng nuôi. Nguyên liệu cơ chất được khử trùng nhiệt ẩm ở 121°C, áp suất 1,5 atm trong 2,5 giờ. Dữ liệu thực nghiệm về sinh khối khô, đường kính khuẩn lạc, tốc độ mọc hệ sợi và năng suất nấm được xử lý thống kê bằng phần mềm IRRISTAT và Microsoft Excel. Phép kiểm định sai khác trung bình LSD (Least Significant Difference) ở mức ý nghĩa p = 0,05 và hệ số biến động CV% được lựa chọn để đảm bảo tính chuẩn xác, khách quan và khả năng tái lập của các công thức công nghệ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát toàn diện các yếu tố ảnh hưởng đã đem lại những phát hiện đột phá về mặt số liệu sinh học:

• Ảnh hưởng của pH và nguồn dinh dưỡng: Môi trường có độ pH ban đầu bằng 6,0 cho sinh khối sợi nấm khô cao nhất đạt 0,56 g/100ml sau 10 ngày nuôi cấy, vượt trội 166,7% so với môi trường pH = 4,0 (chỉ đạt 0,21 g/100ml). Môi trường dịch chiết khoai tây ở nồng độ 300 g/l kết hợp bổ sung 20 g/l glucose và 3 g/l cao nấm men cho sinh khối sợi tối ưu đạt 0,78 g/100ml, cao hơn 44,4% so với công thức đối chứng không bổ sung cao nấm men.
• Ảnh hưởng của chế độ sục khí và khuấy lắc: Chế độ lắc 120 vòng/phút (biên độ 5 cm) tạo điều kiện phân tán tối ưu, sinh khối đạt 0,72 g/100ml với kích thước khuẩn lạc cầu đồng đều 1,2 - 1,4 mm. Khi nuôi trong bình bioreactor 2 lít có sục khí liên tục với lưu lượng 0,3 - 0,4 V/V/M (lít khí/lít môi trường/phút), sinh khối sợi khô đạt đỉnh 0,81 g/100ml sau 120 giờ.
• Độ tuổi và tỷ lệ cấy chuyển giống: Nguồn giống dịch thể ở tuổi 120 giờ (5 ngày tuổi) với tỷ lệ cấy 10% thể tích dịch thể thể hiện hoạt lực phân nhánh mạnh mẽ nhất, rút ngắn pha tiềm phát (lag phase) xuống dưới 24 giờ.
• Hiệu quả nuôi trồng trên cơ chất tổng hợp: Khi cấy 20 - 25 ml giống dịch thể vào bịch cơ chất 1,4 kg (79% mùn cưa cao su + 5% trấu + 10% cám gạo + 5% bột ngô + 1% CaCO3), thời gian ươm sợi mọc kín bịch chỉ mất 18 đến 20 ngày, rút ngắn từ 10 đến 15 ngày so với giống thể rắn (cần 28 đến 35 ngày), tỷ lệ nhiễm giảm từ 8,5% xuống còn 1,2%.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội của sinh khối tại pH = 6,0 được giải thích do nồng độ ion hydro này tối ưu hóa tính thấm của màng tế bào nấm và duy trì hoạt tính cao nhất của phức hệ enzyme phân giải. Sau 10 ngày lên men, pH dịch nuôi có xu hướng giảm nhẹ từ 6,01 xuống 5,96 do sợi nấm giải phóng các acid hữu cơ trung gian vào môi trường. Khi tốc độ lắc vượt quá 140 vòng/phút hoặc lưu lượng khí lớn hơn 0,6 V/V/M, lực xé thủy động lực học tăng cao làm đứt gãy hệ sợi và tổn thương màng tế bào, dẫn đến suy giảm sinh khối sợi nấm.

Dữ liệu sinh trưởng của nấm Linh chi được trực quan hóa qua biểu đồ đường cong sinh trưởng dạng sigmoid: pha tiềm phát diễn ra trong 0 - 48 giờ đầu, pha lũy thừa bùng nổ từ 48 đến 120 giờ và đạt đỉnh sinh khối khô ở mốc 120 - 144 giờ trước khi bước vào pha suy vong sau 168 giờ. Đồng thời, biểu đồ cột so sánh sinh khối theo các dải pH (từ 4,0 đến 10,0) và bảng so sánh các chỉ tiêu kinh tế kỹ thuật giữa giống lỏng và giống rắn khẳng định rõ ràng ưu thế rút ngắn 35 - 40% tổng chu kỳ sản xuất nấm thương phẩm của công nghệ dịch thể.

Đề xuất và khuyến nghị

• Chuẩn hóa công thức môi trường nhân giống dịch thể: Ứng dụng thống nhất công thức môi trường gồm 300 g/l dịch chiết khoai tây tươi, 20 g/l glucose, 3 g/l cao nấm men, hiệu chỉnh pH = 6,0 trước khử trùng. Đơn vị thực hiện: Các phòng thí nghiệm và trung tâm sản xuất giống nấm vi sinh. Chỉ số mục tiêu: Đạt sinh khối sợi khô từ 0,75 đến 0,80 g/100ml sau 120 giờ nuôi cấy. Thời gian triển khai: Áp dụng ngay trong vòng 3 tháng tới.
• Nâng cấp hệ thống thiết bị lên men sinh học: Đầu tư và chuyển đổi từ bình lắc thủ công sang các hệ thống bioreactor tự động hóa có kiểm soát nhiệt độ (25 ± 2°C), trang bị màng lọc khí vô trùng kích thước 0,02 µm Midisart và duy trì lưu lượng khí cấp 0,35 V/V/M. Đơn vị thực hiện: Doanh nghiệp công nghệ sinh học và trang trại sản xuất nấm thương mại. Chỉ số mục tiêu: Giảm 30% chi phí nhân công và nâng công suất sản xuất giống lên 1.000 - 5.000 lít/mẻ. Thời gian hoàn thành: 6 đến 12 tháng.
• Tối ưu hóa quy trình cấy giống vào cơ chất nuôi trồng: Thực hiện thao tác tiêm dịch giống 5 ngày tuổi với định lượng 20 - 25 ml cho mỗi bịch cơ chất mùn cưa 1,4 kg trong điều kiện phòng vô trùng. Đơn vị thực hiện: Các cơ sở nuôi trồng nấm và hợp tác xã nông nghiệp. Chỉ số mục tiêu: Rút ngắn thời gian ươm sợi xuống dưới 20 ngày và tỷ lệ phủ kín cơ chất đạt 100%. Thời gian thực hiện: Bắt đầu từ quý tiếp theo.
• Thiết lập quy chuẩn kiểm soát chất lượng giống nghiêm ngặt: Triển khai quy trình kiểm tra độ thuần khiết của dịch giống bằng phương pháp soi kính hiển vi kết hợp cấy gạt môi trường PGA trong 24 - 48 giờ, đồng thời theo dõi mùi thơm đặc trưng tại van thoát khí nhằm phát hiện sớm nguy cơ nhiễm khuẩn. Đơn vị thực hiện: Bộ phận quản lý chất lượng (QA/QC) của các đơn vị nhân giống. Chỉ số mục tiêu: Duy trì tỷ lệ nhiễm giống dưới 1,0% trên toàn bộ các lô sản xuất.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành Công nghệ sinh học, Vi sinh vật học: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị về động học sinh trưởng, nhu cầu dinh dưỡng đa lượng, vi lượng và cơ chế tạo khuẩn lạc cầu của nấm dược liệu bậc cao trong môi trường lỏng.
• Chủ trang trại và doanh nghiệp sản xuất nấm ăn, nấm dược liệu: Sử dụng như một cuốn cẩm nang kỹ thuật thực chiến để chuyển đổi mô hình từ sản xuất giống hạt sang nhân giống dịch thể, giúp cắt giảm 50% diện tích phòng ươm giống và hạ giá thành sản phẩm nấm Linh chi thương phẩm.
• Học viên cao học và sinh viên các ngành Nông nghiệp công nghệ cao: Tham khảo phương pháp luận khoa học chuẩn mực, cách thức bố trí thí nghiệm khối ngẫu nhiên, kỹ thuật phân tích thống kê sinh học và quy trình xử lý phụ phẩm nông nghiệp bền vững.
• Kỹ sư nghiên cứu và phát triển sản phẩm (R&D) ngành Dược phẩm: Khai thác công nghệ lên men lỏng tầng sâu để thu nhận nhanh sinh khối hệ sợi nấm phục vụ chiết xuất polysaccharide và triterpene quy mô công nghiệp mà không phụ thuộc vào chu kỳ thu hái quả thể tự nhiên kéo dài.

Câu hỏi thường gặp

• Công nghệ nhân giống dịch thể mang lại lợi ích gì vượt trội so với nhân giống thể rắn truyền thống?
  Phương pháp nhân giống dịch thể giúp rút ngắn thời gian tạo một cấp giống từ 15 - 25 ngày xuống còn 4 - 6 ngày, tăng hệ số nhân giống lên hàng trăm lần, đảm bảo độ thuần khiết đồng nhất và giảm tỷ lệ tạp nhiễm từ trên 10% xuống dưới 2%.

• Công thức môi trường lỏng tối ưu nhất để nhân sinh khối nấm Linh chi chủng Ga-1 là gì?
  Công thức tối ưu gồm 300 g/l dịch chiết khoai tây tươi, 20 g/l đường glucose, 3 g/l cao nấm men, nuôi cấy ở nhiệt độ 25 ± 2°C, độ pH = 6,0, duy trì tốc độ lắc 120 vòng/phút hoặc sục khí 0,3 - 0,4 V/V/M.

• Tại sao độ pH ban đầu bằng 6,0 lại mang lại hiệu quả sinh khối cao nhất?
  Ở mức pH = 6,0, hệ enzyme phân giải của nấm hoạt động tối đa, khả năng hòa tan và hấp thu các ion khoáng chất (Mg, Ca, Fe, Zn) đạt mức cao nhất, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình sinh tổng hợp sinh khối sợi đạt 0,56 g/100ml.

• Độ tuổi giống và tỷ lệ cấy giống dịch thể bao nhiêu là phù hợp nhất?
  Nguồn giống dịch thể đạt 120 giờ nuôi cấy (5 ngày tuổi) với tỷ lệ cấy chuyển 10% thể tích môi trường lỏng hoặc tiêm 20 - 25 ml vào mỗi bịch cơ chất 1,4 kg sẽ cho tốc độ sinh trưởng nhanh và hoạt lực mạnh nhất.

• Sử dụng giống dịch thể giúp rút ngắn thời gian nuôi trồng trên mùn cưa như thế nào?
  Nhờ dịch giống phân bố len lỏi đều khắp các hạt cơ chất, thời gian ươm sợi mọc kín bịch nấm chỉ mất 18 - 20 ngày so với 28 - 35 ngày khi dùng giống que sắn hay cọng thóc truyền thống, giúp thu hoạch quả thể sớm hơn 15 ngày.

Kết luận

• Tối ưu hóa thành công môi trường dinh dưỡng: Xác định chính xác công thức dịch chiết 300 g/l khoai tây, 20 g/l glucose và 3 g/l cao nấm men ở pH = 6,0, tạo điều kiện lý tưởng cho hệ sợi nấm phát triển cực đại.
• Làm chủ thông số công nghệ lên men lỏng: Xác lập chế độ khuấy lắc 120 vòng/phút và lưu lượng sục khí 0,3 - 0,4 V/V/M trong bình bioreactor, đạt sinh khối sợi khô 0,81 g/100ml sau 120 giờ.
• Đột phá về tốc độ nhân giống: Cắt giảm thời gian nhân giống một cấp từ 15 - 25 ngày xuống chỉ còn 5 ngày, tiết kiệm trên 65% thời gian và tài nguyên vận hành.
• Nâng cao hiệu suất nuôi trồng quả thể: Ứng dụng giống dịch thể trên cơ chất mùn cưa cao su phối trộn trấu giúp hệ sợi ăn kín bịch sau 18 - 20 ngày, hạn chế tối đa nguy cơ nhiễm bệnh.
• Hoàn thiện quy trình công nghệ hoàn chỉnh: Xây dựng thành công quy trình công nghệ sản xuất nấm Linh chi khép kín bằng phương pháp nhân giống dịch thể sẵn sàng chuyển giao thực tế.

Luận văn đã đóng góp hệ thống dữ liệu khoa học thực nghiệm toàn diện và chuẩn mực đầu tiên tại Việt Nam về công nghệ nuôi cấy dịch thể nấm Linh chi chủng Ga-1. Lộ trình phát triển tiếp theo bao gồm việc thử nghiệm hệ thống bioreactor quy mô pilot 50 - 100 lít trong 6 tháng tới và mở rộng chuyển giao công nghệ cho các cơ sở sản xuất trong vòng 12 tháng. Các doanh nghiệp và đơn vị sản xuất hãy chủ động áp dụng quy trình công nghệ này để hiện đại hóa sản xuất, tối ưu hóa chi phí và bứt phá năng suất nấm dược liệu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM PHẠM TIẾN DŨNG XÂY DỰNG QUY TRÌNH SẢN XUẤT NẤM LINH CHI BẰNG PHƯƠNG PHÁP NUÔI CẤY DỊCH THỂ Ngành: Công nghệ sinh học Mã số: 60 42 02 01 Người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Thị Bích Thùy TS. Nguyễn Văn Giang NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trung thực, khách quan và chưa từng được dùng để bảo vệ lấy bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn đã được cám ơn, các thông tin trích dẫn trong luận văn này đều được chỉ rõ nguồn gốc.

Hà Nội, ngày 10 tháng 10 năm 2017 Tác giả luận văn Phạm Tiến Dũng i LỜI CẢM ƠN Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình. Nhân dịp hoàn thành luận văn, cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới TS. Nguyễn Thị Bích Thùy và TS. Nguyễn Văn Giang – Bộ môn Vi sinh, Khoa Công nghệ Sinh học, Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam đã tận tình hướng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộ môn Công Nghệ Vi Sinh, Khoa Công Nghệ Sinh Học - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận văn. Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể Lãnh đạo, cán bộ viên chức Trung tâm Đào tạo, Nghiên cứu và Phát triển Nấm, Bộ môn Công nghệ Vi sinh, Khoa Công nghệ Sinh học, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận văn. Tôi xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày 10 tháng 10 năm 2017 Tác giả luận văn Phạm Tiến Dũng ii MỤC LỤC Lời cam đoan.

ii Mục lục. iii Danh mục chữ viết tắt. vi Danh mục bảng. vii Danh mục hình.

viii Danh mục biểu đồ, sơ đồ. ix Trích yếu luận văn. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu nghiên cứu.

Mục tiêu chung. Mục tiêu cụ thể. Phạm vi nghiên cứu. Phạm vi về nội dung nghiên cứu.

Phạm vi về thời gian. Địa điểm nghiên cứu:. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. Ý nghĩa khoa học.

Ý nghĩa thực tiễn. Tổng quan tài liệu. Khái quát chung về nấm linh chi. Phân loại học và phân bố.

Giải phẫu hình thái quả thể nấm linh chi. Giá trị dược liệu của nấm linh chi. Sinh trưởng và phát triển của nấm linh chi ganoderma lucidum. Công nghệ sản xuất nấm ăn và nấm dược liệu bằng phương pháp nhân giống nấm dạng dịch thể.

Tình hình nghiên cứu nhân giống nấm dịch thể trên thế giới. Nghiên cứu nhân giống nấm dạng dịch thể tại việt nam. Vật liệu và phương pháp nghiên cứu. Đối tượng và vật liệu nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu. Vật liệu có nguồn gốc tự nhiên. Hóa chất và vật tư. Trang thiết bị sử dụng trong thí nghiệm.

Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp bố trí thí nghiệm. Phương pháp chuẩn bị môi trường và các điều kiện thí nghiệm.

Phương pháp theo dõi và đánh giá. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu. Kết quả nghiên cứu và thảo luận. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của môi trường dinh dưỡng dịch thể tới sinh trưởng hệ sợi nấm linh chi.

Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của ph môi trường dinh dưỡng dạng dịch thể tới sinh trưởng hệ sợi nấm linh chi. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của môi trường dịch chiết tự nhiên tới sinh trưởng hệ sợi nấm linh chi. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của thành phần dinh dưỡng carbon tới sinh trưởng hệ sợi nấm linh chi. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của thành phần dinh dưỡng nitrogen tới sinh trưởng hệ sợi nấm linh chi.

Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của chế độ nuôi tới sinh trưởng hệ sợi giống nấm linh chi trong môi trường dinh dưỡng dịch thể. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của chế độ lắc. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của chế độ sục khí. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của thời gian nuôi.

Kết quả nghiên cứu sử dụng giống nấm linh chi dạng dịch thể. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của tỷ lệ cấy giống tới sinh trưởng hệ sợi nấm linh chi nuôi cấy dịch thể. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của tuổi giống tới sinh trưởng hệ sợi nấm linh chi nuôi cấy dịch thể. Kết quả nghiên cứu nuôi trồng nấm linh chi sử dụng nguồn giống dạng dịch thể.

Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của nguồn giống và nguyên liệu nuôi trồng đến sinh trưởng của hệ sợi nấm linh chi và năng suất nấm linh chi. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của lượng giống thương phẩm đến sự sinh trưởng của nấm linh chi trên nguyên liệu nuôi trồng. Kết quả xây dựng quy trình sản xuất nấm linh chi bằng phương pháp nhân giống dạng dịch thể. Kết luận và kiến nghị.

59 Tài liệu tham khảo. 63 v DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Từ viết tắt Nghĩa tiếng Việt CNM Cao nấm men CT Công thức CTĐC Công thức đối chứng CV% Sai số thí nghiệm g Gram KLC Khuẩn lạc cầu LSD0.05 Độ lệch tiêu chuẩn mức ý nghĩa 5% MTĐC Môi trường đối chứng PG Potato glucose QTCN Quy trình công nghệ SKS Sinh khối sợi T. Thời gian TB Trung bình TN Thí nghiệm V/V/M Lít không khí/lít môi trường/phút vi DANH MỤC BẢNG Bảng 2. Phân loại học nấm Linh chi.

Lục bảo Linh chi và tác dụng trị liệu. Kết quả ảnh hưởng của pH môi trường dinh dưỡng dạng dịch thể đến đặc điểm sinh trưởng của hệ sợi nấm Linh chi. Kết quả ảnh hưởng của pH môi trường dinh dưỡng dạng dịch thể đến sinh khối của hệ sợi nấm Linh chi. Kết quả ảnh hưởng của dịch chiết tự nhiên đến đặc điểm sinh trưởng hệ sợi nấm Linh chi.

Kết quả ảnh hưởng của glucose đến đặc điểm sinh trưởng hệ sợi nấm Linh chi. Kết quả ảnh hưởng của cao nấm men đến đặc điểm sinh trưởng hệ sợi nấm Linh chi. Kết quả ảnh hưởng của các chế độ lắc đến sinh trưởng hệ sợi nấm Linh chi. Ảnh hưởng của chế độ sục khí đến sự sinh trưởng của giống dịch thể (cho bình lên men dung tích 2lit).

So sánh hiệu quả nuôi lắc và nuôi sục khí. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của thời gian nuôi cấy đến sinh trưởng hệ sợi nấm Linh chi. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của tỷ lệ cây giống đến sinh trưởng hệ sợi nấm Linh chi. Ảnh hưởng của nguyên liệu nuôi trồng nguồn giống đến sự sinh trưởng của hệ sợi nấm Linh chi.

Ảnh hưởng của nguyên liệu nuôi trồng đến sự hình thành quả thể nấm Linh chi. Ảnh hưởng của lượng giống cấy đến sự sinh trưởng của nấm Linh chi trên nguyên liệu nuôi trồng. 54 vii DANH MỤC HÌNH Hình 2. Hình thái giải phẫu thể quả nấm Linh chi.

Chu kỳ sinh trưởng và phát triển của nấm Linh chi. Hệ sợi nấm Linh chi nuôi tĩnh sau 10 ngày nuôi cấy. Ảnh hưởng của cao nấm men tới sinh trưởng hệ sợi Linh chi. Hệ sợi nấm Linh chi sau 10 ngày nuôi cấy trong bình sục khí.

Sinh trưởng của nấm Linh chi sử dụng nguồn giống khác nhau. 51 viii DANH MỤC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ Biểu đồ 4. Kết quả ảnh hưởng của dịch chiết tự nhiên đến SKS hệ sợi nấm Linh chi. Kết quả ảnh hưởng của hàm lượng glucose trong môi trường dinh dưỡng dịch thể đến SKS hệ sợi nấm Linh chi.

Kết quả ảnh hưởng của hàm lượng cao nấm men trong môi trường dinh dưỡng dịch thể đến SKS hệ sợi nấm Linh chi. Ảnh hưởng của thành phần Pepton của môi trường dinh dưỡng dịch thể đến SKS hệ sợi nấm Linh chi. Đường cong sinh trưởng nấm Linh chi. Kết quả ảnh hưởng của tỷ lệ cấy giống đến SKS hệ sợi nấm Linh chi.

Kết quả ảnh hưởng của tuổi giống đến SKS hệ sợi nấm Linh chi. Quy trình công nghệ sản xuất nấm Linh chi bằng phương pháp nhân giống dạng dịch thể. 55 ix TRÍCH YẾU LUẬN VĂN Tên tác giả: Phạm Tiến Dũng Tên luận văn: “Xây dựng quy trình sản xuất nấm Linh chi bằng phương pháp nuôi cấy dịch thể”. Ngành: Công nghệ sinh học Mã số: 60 42 02 01 Tên cơ sở đào tạo: Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam Mục đích nghiên cứu Xác định được các điều kiện nuôi cấy tối ưu trong nuôi cấy giống nấm Linh chi dạng dịch thể.

Xác định được các điều kiện nuôi trồng tối ưu trong nuôi trồng nấm Linh chi trên cơ chất tổng hợp sử dụng nguồn giống dạng dịch thể. Phương pháp nghiên cứu Tiến hành nuôi cấy giống nấm Linh chi trên môi trường dinh dưỡng dạng dịch thể để nghiên cứu nhân tố ảnh hưởng tới sinh trưởng và phát triển của hệ sợi nấm; sau đó, sử dụng giống nấm dịch thể nuôi trồng trên cơ chất tổng hợp để nghiên cứu ảnh hưởng của các điều kiện nuôi trồng nấm Linh chi. Từ đó, xác định được các điều kiện tối ưu cho nuôi cấy giống nấm Linh chi dạng dich thể và nuôi trồng nấm Linh chi sử dụng nguồn giống dạng dịch thể; trên cơ sở các kết quả đạt được, xây dựng quy trình công nghệ sản xuất nấm Linh chi sử dụng nguồn giống nấm nuôi cấy dạng dịch thể. Trong nội dung nghiên cứu ảnh hưởng của môi trường dinh dưỡng dịch thể tới sinh trưởng của hệ sợi nấm Linh được nuôi cấy, tác giả thực hiện nghiên cứu ảnh hưởng của pH môi trường dịch thể vànghiên cứu ảnh hưởng của các thành phần dinh dưỡng của môi trường nuôi cấy dịch thể.