Khóa luận tốt nghiệp: Chi phí được trừ trong tính thuế TNDN - Đào Tường Vy (2017)

Tìm hiểu quy định pháp luật về chi phí được trừ trong tính thuế thu nhập doanh nghiệp, giúp doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí và tuân thủ luật.

• Tác giả: Đào Tường Vy
• Người hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Thu Hiền
• Trường học: Trường Đại Học Luật Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Quy Định Pháp Luật Về Chi Phí Được Trừ Trong Tính Thuế Thu Nhập Doanh Nghiệp
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Tp Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ CHI PHÍ ĐƯỢC TRỪ TRONG TÍNH THUẾ THU NHẬP DOANH NGHIỆP
• 1.1. Những vấn đề lý luận về chi phí được trừ trong tính thuế thu nhập doanh nghiệp
• 1.1.1. Sơ lược về thuế thu nhập doanh nghiệp
• 1.1.2. Khái niệm chi phí hợp lý được trừ trong tính thuế thu nhập doanh nghiệp
• 1.1.3. Nguyên tắc xác định các khoản chi được trừ
• 1.2. Quy định pháp luật về chi phí hợp lý được trừ trong thuế thu nhập doanh nghiệp
• 1.2.1. Khoản chi phải liên quan đến hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp
• 1.2.2. Khoản chi phải có đủ hóa đơn, chứng từ theo quy định của pháp luật
• 1.2.3. Khoản chi thuộc trường hợp không được trừ theo quy định của pháp luật
• 1.3. Ý nghĩa của việc điều chỉnh bằng pháp luật đối với việc xác định chi phí được trừ khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp
• 1.3.1. Đối với Nhà nước
• 1.3.2. Đối với doanh nghiệp
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ CHI PHÍ ĐƯỢC TRỪ TRONG TÍNH THUẾ THU NHẬP DOANH NGHIỆP
• 2.1. Về xác định khoản chi phát sinh liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp
• 2.1.1. Những thay đổi tích cực
• 2.1.2. Những vấn đề còn tồn tại
• 2.2. Về hóa đơn, chứng từ
• 2.2.1. Tình trạng gian lận, vi phạm pháp luật về hóa đơn, chứng từ
• 2.2.2. Sử dụng hóa đơn điện tử
• 2.3. Về quản lý hoạt động kê khai chi phí hợp lý được trừ
• 2.4. Kết luận chương 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1
• PHỤ LỤC 2

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chi Phí Được Trừ Trong Thuế TNDN Điều Cần Biết

Thuế thu nhập doanh nghiệp (thuế TNDN) là một sắc thuế quan trọng trong hệ thống thuế của Việt Nam, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận và khả năng tái đầu tư của doanh nghiệp. Xác định chính xác các khoản chi phí được trừ khi tính thu nhập chịu thuế là yếu tố then chốt để doanh nghiệp tối ưu hóa nghĩa vụ thuế và tăng cường hiệu quả kinh doanh. Việc hiểu rõ các quy định pháp luật liên quan đến chi phí hợp lý giúp doanh nghiệp tránh được các rủi ro pháp lý và đảm bảo tuân thủ đúng quy trình tính thuế TNDN. Nhà nước sử dụng công cụ thuế để điều tiết kinh tế vĩ mô, đảm bảo nguồn thu ngân sách, thúc đẩy đầu tư và tăng trưởng. Do đó, việc hoàn thiện khung pháp lý về chi phí được trừ là vô cùng quan trọng.

1.1. Khái niệm và vai trò của thuế TNDN trong nền kinh tế

Thuế TNDN là thuế trực thu, đánh vào thu nhập từ hoạt động sản xuất, kinh doanh của các tổ chức. Theo Từ điển đầu tư điện tử, thuế công ty là loại thuế được đánh trên lợi nhuận của tổ chức kinh doanh. Nguồn thu từ thuế TNDN đóng góp quan trọng vào ngân sách Nhà nước, đồng thời là công cụ để Nhà nước điều tiết vĩ mô nền kinh tế. Thuế TNDN tác động đến sự phân phối thu nhập, tiền lương, khả năng thu hút vốn đầu tư và cơ cấu kinh tế. Việc hiểu rõ bản chất và vai trò của thuế TNDN giúp doanh nghiệp chủ động trong việc lập kế hoạch và quản lý thuế hiệu quả.

1.2. Tầm quan trọng của chi phí được trừ đối với doanh nghiệp

Xác định đúng các khoản chi phí được trừ ảnh hưởng trực tiếp đến số thuế TNDN phải nộp. Chi phí được trừ giúp giảm thu nhập chịu thuế, từ đó tăng lợi nhuận sau thuế và khả năng tái đầu tư. Doanh nghiệp cần nắm vững các điều kiện được trừ để đảm bảo tính hợp lý của các khoản chi. Việc quản lý chặt chẽ các khoản chi phí và chứng từ hợp lệ giúp doanh nghiệp tránh được các rủi ro thuế và tuân thủ pháp luật.

II. Thách Thức Xác Định Chi Phí Hợp Lý Theo Luật Thuế TNDN

Một trong những thách thức lớn nhất đối với doanh nghiệp là xác định chính xác các khoản chi phí hợp lý được trừ khi tính thuế TNDN. Quy định của pháp luật về chi phí được trừ đôi khi còn chưa rõ ràng, gây khó khăn cho doanh nghiệp trong việc áp dụng. Việc thiếu hiểu biết hoặc hiểu sai về các quy định về chi phí có thể dẫn đến sai sót trong kê khai thuế và bị cơ quan thuế xử phạt. Ngoài ra, tình trạng gian lận hóa đơn chứng từ, chuyển giá cũng gây khó khăn cho công tác quản lý thuế và tạo sự bất bình đẳng giữa các doanh nghiệp. Do đó, cần có hướng dẫn cụ thể và minh bạch hơn từ cơ quan nhà nước để doanh nghiệp tuân thủ.

2.1. Tính liên quan đến hoạt động sản xuất kinh doanh Tiêu chí xác định

Một trong những điều kiện được trừ quan trọng là khoản chi phải liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp. Việc xác định tính liên quan này đôi khi gặp khó khăn, đặc biệt đối với các khoản chi phí quản lý doanh nghiệp, chi phí quảng cáo, hoặc chi phí hoạt động tài chính. Doanh nghiệp cần có hồ sơ, tài liệu chứng minh rõ ràng mối liên hệ giữa khoản chi và hoạt động kinh doanh để được chấp nhận là chi phí được trừ. Thông tư hướng dẫn thuế TNDN cần làm rõ hơn các tiêu chí xác định tính liên quan này.

2.2. Hóa đơn chứng từ hợp lệ Yêu cầu và rủi ro thường gặp

Khoản chi phải có đủ hóa đơn chứng từ theo quy định của pháp luật để được coi là chi phí hợp lý. Hóa đơn điện tử đang dần thay thế hóa đơn giấy, nhưng vẫn còn nhiều doanh nghiệp chưa quen với hình thức này. Gian lận hóa đơn là một vấn đề nhức nhối, gây thất thu cho ngân sách Nhà nước và tạo sự cạnh tranh không lành mạnh. Doanh nghiệp cần kiểm tra kỹ tính hợp lệ của hóa đơn trước khi kê khai để tránh các rủi ro thuế.

2.3. Các khoản chi không được trừ Danh mục và lưu ý quan trọng

Pháp luật quy định rõ các khoản chi phí không được trừ khi tính thuế TNDN, bao gồm: chi phí không có hóa đơn chứng từ, chi phí không liên quan đến hoạt động sản xuất kinh doanh, chi phí vượt mức quy định, chi phí trả cho cá nhân không có hợp đồng lao động (đối với một số loại chi phí nhất định). Doanh nghiệp cần nắm vững danh mục này để tránh kê khai sai và bị loại khỏi chi phí được trừ. Việc lập kế hoạch thuế cẩn thận giúp doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí được trừ và giảm thiểu rủi ro thuế.

III. Giải Pháp Bí Quyết Xác Định Chi Phí Được Trừ Hợp Lệ TNDN

Để xác định chi phí được trừ hợp lệ, doanh nghiệp cần tuân thủ chặt chẽ các quy định của pháp luật và áp dụng các biện pháp quản lý chi phí hiệu quả. Việc xây dựng quy chế tài chính minh bạch, rõ ràng, phân công trách nhiệm cụ thể cho từng bộ phận là rất quan trọng. Đồng thời, doanh nghiệp cần chú trọng đến việc thu thập, lưu trữ đầy đủ hóa đơn chứng từ, đảm bảo tính hợp lệ và hợp pháp. Bên cạnh đó, việc cập nhật thường xuyên các thông tư hướng dẫn thuế TNDN, tham gia các khóa đào tạo về thuế cũng giúp doanh nghiệp nâng cao kiến thức và kỹ năng về tính thuế TNDN.

3.1. Xây dựng quy chế tài chính và chính sách kế toán rõ ràng

Một quy chế tài chính chi tiết, minh bạch giúp kiểm soát chi phí chặt chẽ và đảm bảo tuân thủ các quy định về chi phí. Chính sách kế toán cần phù hợp với quy định của pháp luật và đặc thù hoạt động của doanh nghiệp. Việc phân công trách nhiệm rõ ràng cho từng bộ phận giúp tăng cường tính chính xác và hiệu quả trong quản lý chi phí. Kiểm toán thuế định kỳ giúp phát hiện và khắc phục các sai sót kịp thời.

3.2. Quản lý hóa đơn chứng từ khoa học và hiệu quả

Doanh nghiệp cần có quy trình quản lý hóa đơn chứng từ khoa học, đảm bảo lưu trữ đầy đủ, an toàn và dễ dàng tra cứu. Sử dụng phần mềm quản lý hóa đơn điện tử giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và giảm thiểu rủi ro mất mát. Thường xuyên kiểm tra, đối chiếu hóa đơn chứng từ với sổ sách kế toán để phát hiện sai sót. Đào tạo nhân viên về các quy định về hóa đơn chứng từ để nâng cao nhận thức và kỹ năng.

3.3. Cập nhật thường xuyên các thay đổi về chính sách thuế TNDN

Các quy định pháp luật về thuế TNDN thường xuyên có sự thay đổi, bổ sung. Doanh nghiệp cần chủ động cập nhật thông tin từ các nguồn tin chính thống như website của cơ quan thuế, các tạp chí chuyên ngành. Tham gia các khóa đào tạo, hội thảo về thuế để nâng cao kiến thức và kỹ năng. Tìm kiếm sự tư vấn từ các chuyên gia thuế khi gặp các vấn đề phức tạp.

IV. Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Chi Phí Lương Khấu Hao Đến Thuế TNDN

Chi phí lương và khấu hao là hai khoản chi phí lớn, ảnh hưởng đáng kể đến thuế TNDN. Việc quản lý hiệu quả hai loại chi phí này giúp doanh nghiệp tối ưu hóa lợi nhuận và giảm thiểu nghĩa vụ thuế. Doanh nghiệp cần tuân thủ các quy định về hợp đồng lao động, bảng lương, quy chế trả lương để đảm bảo tính hợp lệ của chi phí lương. Đối với chi phí khấu hao, doanh nghiệp cần xác định đúng nguyên giá tài sản cố định, lựa chọn phương pháp khấu hao phù hợp và tuân thủ các quy định về khấu hao của Bộ Tài chính.

4.1. Chi phí lương và các khoản trích theo lương Quy định và lưu ý

Chi phí lương bao gồm lương cơ bản, các khoản phụ cấp, trợ cấp và các khoản trích theo lương như bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp. Doanh nghiệp cần có hợp đồng lao động rõ ràng, bảng lương chi tiết và chứng từ thanh toán đầy đủ để chứng minh tính hợp lệ của chi phí lương. Các khoản trích theo lương phải được nộp đầy đủ và đúng thời hạn. Tuân thủ quy định về mức lương tối thiểu theo từng vùng.

4.2. Chi phí khấu hao tài sản cố định Phương pháp và thời gian khấu hao

Chi phí khấu hao tài sản cố định được tính vào chi phí sản xuất, kinh doanh trong kỳ. Doanh nghiệp có thể lựa chọn phương pháp khấu hao đường thẳng, khấu hao theo số lượng sản phẩm hoặc khấu hao nhanh. Thời gian khấu hao tài sản cố định được quy định cụ thể theo từng loại tài sản. Doanh nghiệp cần lập bảng khấu hao chi tiết và tuân thủ các quy định về khấu hao của Bộ Tài chính.

V. Rủi Ro Phòng Tránh Gian Lận Thuế TNDN Và Giải Pháp

Gian lận thuế TNDN là hành vi vi phạm pháp luật, gây thất thu cho ngân sách Nhà nước và tạo sự cạnh tranh không lành mạnh. Các hình thức gian lận phổ biến bao gồm: kê khai khống chi phí, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp, chuyển giá, trốn thuế. Doanh nghiệp cần nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật, xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ chặt chẽ và tăng cường kiểm tra, giám sát để phòng tránh gian lận thuế. Khi phát hiện hành vi gian lận, doanh nghiệp cần báo cáo ngay cho cơ quan thuế để được xử lý.

5.1. Các hình thức gian lận thuế TNDN phổ biến hiện nay

Kê khai khống chi phí: Doanh nghiệp tạo ra các khoản chi phí không có thật hoặc tăng khống giá trị chi phí để giảm thu nhập chịu thuế. Sử dụng hóa đơn bất hợp pháp: Doanh nghiệp mua bán hóa đơn hoặc sử dụng hóa đơn giả để kê khai chi phí. Chuyển giá: Doanh nghiệp chuyển lợi nhuận sang các công ty con ở nước ngoài có thuế suất thấp hơn. Trốn thuế: Doanh nghiệp không kê khai hoặc kê khai không đầy đủ thu nhập chịu thuế.

5.2. Biện pháp phòng tránh và phát hiện gian lận thuế TNDN

Nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật: Doanh nghiệp cần quán triệt cho toàn bộ nhân viên về tầm quan trọng của việc tuân thủ pháp luật thuế. Xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ chặt chẽ: Doanh nghiệp cần có quy trình kiểm soát chi phí, hóa đơn chứng từ và báo cáo tài chính hiệu quả. Tăng cường kiểm tra, giám sát: Doanh nghiệp cần thường xuyên kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh và tình hình kê khai thuế. Khi phát hiện hành vi gian lận, doanh nghiệp cần báo cáo ngay cho cơ quan thuế.

VI. Tương Lai Xu Hướng Và Hoàn Thiện Quy Định Chi Phí TNDN

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, pháp luật về thuế TNDN cần tiếp tục được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước. Xu hướng chung là đơn giản hóa thủ tục hành chính, tăng cường tính minh bạch và công khai, áp dụng công nghệ thông tin vào quản lý thuế. Các quy định về chi phí được trừ cần được sửa đổi, bổ sung để phù hợp với thực tiễn, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp phát triển. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực thuế để ngăn chặn tình trạng trốn thuế, chuyển giá.

6.1. Xu hướng quốc tế về quy định chi phí trong thuế thu nhập doanh nghiệp

Xu hướng chung là đơn giản hóa thủ tục hành chính, tăng cường tính minh bạch và công khai, áp dụng công nghệ thông tin vào quản lý thuế. Các nước phát triển thường có quy định rõ ràng, chi tiết về chi phí được trừ, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp. Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực thuế để ngăn chặn tình trạng trốn thuế, chuyển giá.

6.2. Đề xuất hoàn thiện pháp luật về chi phí được trừ tại Việt Nam

Cần sửa đổi, bổ sung các quy định về chi phí được trừ để phù hợp với thực tiễn, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp phát triển. Cần có hướng dẫn cụ thể, chi tiết về các tiêu chí xác định tính liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của chi phí. Cần tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động kê khai thuế của doanh nghiệp để phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Sự chuyển đổi từ nền kinh tế bao cấp sang kinh tế thị trường tại Việt Nam đã thúc đẩy sự gia tăng nhanh chóng của khu vực kinh tế tư nhân và các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Cùng với quá trình tham gia vào Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) và các hiệp định thương mại tự do (FTA), việc dỡ bỏ hàng rào thuế quan đã làm sụt giảm nguồn thu từ thuế xuất nhập khẩu, đặt trọng tâm điều tiết và bảo đảm nguồn thu Ngân sách Nhà nước (NSNN) lên thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN). Thuế TNDN là sắc thuế trực thu đánh trực tiếp vào thu nhập của tổ chức sản xuất, kinh doanh; trong đó, quy chế xác định chi phí được trừ đóng vai trò quyết định đến số thuế phải nộp, lợi nhuận sau thuế và năng lực tái đầu tư của doanh nghiệp.

Mặc dù hệ thống pháp luật thuế TNDN đã trải qua nhiều lần sửa đổi (tiêu biểu là Luật số 14/2008/QH12, Luật số 32/2013/QH13, Luật số 71/2014/QH13 và các nghị định hướng dẫn), thực tiễn áp dụng vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Các vướng mắc chủ yếu xoay quanh tiêu chí xác định tính "liên quan" của chi phí đến hoạt động sản xuất kinh doanh, sự xung đột giữa trần lãi suất vay 150% lãi suất cơ bản với Bộ luật Dân sự 2015, tác động của mức khống chế lãi vay 20% EBITDA trong giao dịch liên kết theo Nghị định số 20/2017/NĐ-CP, cùng với tình trạng gian lận hóa đơn và chuyển giá ngày càng phức tạp. Khóa luận hướng đến việc phân tích toàn diện các quy định về chi phí được trừ và thực tiễn thực thi tại Việt Nam nhằm đưa ra các giải pháp hoàn thiện khung khổ pháp lý.

Để hiện thực hóa mục đích nghiên cứu, tác giả xác định 4 nhiệm vụ cụ thể:

1. Nghiên cứu khái niệm, đặc điểm của thuế TNDN và các chi phí được trừ trong tính thuế TNDN.
2. Phân tích ý nghĩa của việc điều chỉnh các đối tượng này bằng quy phạm pháp luật đối với Nhà nước và doanh nghiệp.
3. Nghiên cứu thực trạng áp dụng pháp luật, chỉ ra những bất cập, hạn chế trong việc xác định chi phí hợp lý, quản lý hóa đơn chứng từ và khống chế chi phí lãi vay.
4. Đề xuất các giải pháp lập pháp và hướng dẫn thi hành phù hợp với thực tiễn phát triển kinh tế của Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài gồm các văn bản quy phạm pháp luật về thuế TNDN tại Việt Nam, các công trình học thuật liên quan và thực tiễn xác định chi phí được trừ gắn với công tác quản lý thuế của Nhà nước. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định hiện hành điều chỉnh điều kiện xác định chi phí hợp lý, tính hợp pháp của hóa đơn chứng từ, phương thức thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) và các quy định khống chế chi phí lãi vay tính đến năm 2017.

Cơ sở lý luận, pháp lý và phương pháp nghiên cứu

Về mặt lý luận, khóa luận tiếp cận khái niệm chi phí kinh doanh được trừ (Deductible Business Expenses) từ thông lệ quốc tế (như quy định của Cơ quan Thuế vụ Canada hay pháp luật thuế Trung Quốc) và các chuẩn mực lý luận thuế trực thu tại Việt Nam. Nghiên cứu khẳng định việc xác định chi phí được trừ phải dựa trên 3 nguyên tắc nền tảng:

• Khoản chi phải liên quan đến hoạt động tạo ra thu nhập: Chi phí phải có mục đích phục vụ trực tiếp hoặc gián tiếp cho hoạt động sản xuất, kinh doanh nhằm tạo ra doanh thu.
• Khoản chi phải ở mức hợp lý: Phải có giới hạn định mức đối với một số khoản chi nhạy cảm nhằm ngăn ngừa hành vi trục lợi, đầu tư dàn trải hoặc trốn thuế.
• Khoản chi phải thực sự chi ra và có thể thẩm định được: Giao dịch phải có thật trên thực tế và được chứng minh bằng các tài liệu, chứng từ có giá trị pháp lý có thể lưu trữ, kiểm tra.

Về cơ sở pháp lý, nghiên cứu dựa trên hệ thống văn bản pháp luật thực định gồm: Luật Thuế TNDN 2008 (sửa đổi, bổ sung năm 2013, 2014), Nghị định số 218/2013/NĐ-CP, Nghị định số 91/2014/NĐ-CP, Nghị định số 12/2015/NĐ-CP, Nghị định số 20/2017/NĐ-CP, Thông tư số 78/2014/TT-BTC, Thông tư số 96/2015/TT-BTC, cùng các quy định pháp luật liên quan trong Bộ luật Dân sự 2005/2015, Luật Các tổ chức tín dụng 2010 và Luật Kế toán 2015.

Khóa luận thiết lập công thức xác định nghĩa vụ thuế TNDN căn cứ theo luật định:

• $\text{Thu nhập tính thuế} = \text{Thu nhập chịu thuế} - (\text{Thu nhập được miễn thuế} + \text{Các khoản lỗ kết chuyển theo quy định})$
• $\text{Thu nhập chịu thuế} = (\text{Doanh thu} - \text{Chi phí được trừ}) + \text{Các khoản thu nhập khác}$

Phương pháp nghiên cứu được tác giả vận dụng gồm phương pháp luận duy vật biện chứng và logic để làm rõ bản chất các mối quan hệ kinh tế - pháp lý; phương pháp so sánh luật học và đối chiếu số liệu thực tế để phân tích sự xung đột quy định và hành vi chuyển giá; phương pháp phân tích - tổng hợp và diễn dịch - quy nạp để làm rõ nguyên nhân của các bất cập và xây dựng hệ thống kiến nghị.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Khái quát về chi phí được trừ trong tính thuế thu nhập doanh nghiệp

Chương này tập trung hệ thống hóa các vấn đề lý luận về thuế TNDN và các quy định pháp luật điều chỉnh chi phí được trừ. Theo quy định pháp luật hiện hành, một khoản chi muốn được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế TNDN phải thỏa mãn đồng thời 3 điều kiện:

1. Khoản chi thực tế phát sinh liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp: Bao gồm chi phí trực tiếp phục vụ sản xuất kinh doanh và các khoản chi đặc thù mang tính trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) hoặc nhiệm vụ quốc gia được pháp luật khuyến khích khấu trừ (quốc phòng - an ninh; phòng, chống HIV/AIDS nơi làm việc; hỗ trợ tổ chức đảng, đoàn thể; tài trợ giáo dục, y tế, khắc phục thiên tai, làm nhà tình nghĩa, nhà đại đoàn kết).
2. Khoản chi có đủ hóa đơn, chứng từ hợp pháp: Hóa đơn phải tuân thủ Nghị định số 51/2010/NĐ-CP và Nghị định số 04/2014/NĐ-CP. Hóa đơn mua hàng hóa, dịch vụ từng lần có giá trị từ 20 triệu đồng trở lên (đã bao gồm thuế GTGT) bắt buộc phải có chứng từ TTKDTM theo quy định tại Nghị định số 101/2012/NĐ-CP, Nghị định số 80/2016/NĐ-CP và Thông tư số 46/2014/TT-NHNN. Đối với các trường hợp mua nông, lâm, thủy sản trực tiếp từ người đánh bắt, khai thác hoặc mua phế liệu, đồ dùng cá nhân không kinh doanh, doanh nghiệp được phép lập Bảng kê thu mua hàng hóa, dịch vụ (Mẫu số 01/TNDN theo Thông tư số 78/2014/TT-BTC) kèm chứng từ thanh toán để tính vào chi phí được trừ.
3. Khoản chi không thuộc các trường hợp không được trừ: Thuộc danh mục loại trừ quy định tại khoản 2 Điều 9 Luật Thuế TNDN (được sửa đổi, bổ sung qua các thời kỳ) nhằm phục vụ công tác điều tiết vĩ mô, bảo đảm nguồn thu NSNN và chống thất thu thuế.

Chương 1 cũng phân tích ý nghĩa của việc điều chỉnh pháp luật đối với xác định chi phí được trừ: đối với Nhà nước, đây là công cụ bảo đảm nguồn thu, chống thất thu ngân sách và định hướng đầu tư; đối với doanh nghiệp, quy định minh bạch giúp bảo toàn vốn kinh doanh, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh và giảm thiểu rủi ro pháp lý.

Chương 2: Thực trạng áp dụng pháp luật về chi phí được trừ trong tính thuế thu nhập doanh nghiệp

Chương 2 đi sâu phân tích thực trạng thi hành pháp luật, chỉ ra những bước tiến bộ cũng như các bất cập nổi cộm trong công tác quản lý và áp dụng pháp luật thuế:

Bất cập trong xác định tính "liên quan" của khoản chi: Tiêu chí xác định tính "liên quan" tại Thông tư số 96/2015/TT-BTC còn chung chung, chưa có hướng dẫn chi tiết cho các chi phí gián tiếp (quản trị, tư vấn, tiếp khách, đào tạo). Sự thiếu thống nhất trong cách diễn giải giữa người nộp thuế và cơ quan thuế làm phát sinh nhiều tranh chấp, khiếu nại (ví dụ: cơ quan thuế bóc tách chi phí bánh kẹo, nước uống tiếp khách của công ty luật vì cho rằng không liên quan trực tiếp đến dịch vụ pháp lý).

Xung đột pháp lý về trần chi phí lãi vay từ đối tượng không phải tổ chức tín dụng: Điểm e khoản 2 Điều 9 Luật số 32/2013/QH13 khống chế phần lãi vay vốn sản xuất kinh doanh trả cho đối tượng không phải tổ chức tín dụng (TCTD) hoặc tổ chức kinh tế (TCKT) không được vượt quá 150% mức lãi suất cơ bản do Ngân hàng Nhà nước công bố. Quy định này ban đầu nhằm tương thích với Điều 476 Bộ luật Dân sự (BLDS) 2005. Tuy nhiên, khi BLDS 2015 chuyển sang quy định trần lãi suất cố định 20%/năm trên khoản tiền vay (Điều 468) và Luật Các TCTD 2010 cho phép tự do thỏa thuận lãi suất (Điều 97), mức khống chế 150% lãi suất cơ bản của Luật Thuế TNDN trở nên khập khiễng, can thiệp bất bình đẳng vào quyền tự do kinh doanh.

Tác động của trần chi phí lãi vay 20% EBITDA trong giao dịch liên kết: Nghị định số 20/2017/NĐ-CP (hiệu lực từ 01/5/2017) tiếp thu Kế hoạch hành động Chống xói mòn cơ sở thu thuế và chuyển lợi nhuận (BEPS) của OECD/G20, đặt ra mức khống chế: tổng chi phí lãi vay phát sinh trong kỳ của người nộp thuế có giao dịch liên kết được trừ không vượt quá 20% EBITDA. Dù nhằm ngăn chặn tình trạng chuyển giá tinh vi của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FIE), quy định áp dụng chung cho mọi doanh nghiệp có quan hệ liên kết đã gây khó khăn lớn cho các tập đoàn trong nước hoạt động theo mô hình công ty mẹ - con. Doanh nghiệp Việt Nam thường có tỷ lệ đòn bẩy tài chính cao (vốn vay chiếm 70%–80% tổng vốn), dẫn đến việc bị bóc tách chi phí lãi vay nội bộ, làm tăng đột biến gánh nặng thuế và cản trở luân chuyển vốn tập đoàn.

Vấn đề pháp lý	Căn cứ quy định	Thực trạng áp dụng	Hạn chế / Bất cập chính
Tính liên quan của khoản chi	Khoản 1 Điều 6 Thông tư 78/2014, Điều 4 Thông tư 96/2015	Thiếu tiêu chí định lượng và phân loại chi phí gián tiếp	Phát sinh tranh chấp, khiếu nại giữa doanh nghiệp và cơ quan thuế
Trần lãi vay phi tín dụng	Điểm e Khoản 2 Điều 9 Luật Thuế TNDN sửa đổi 2013	Khống chế tối đa 150% lãi suất cơ bản của NHNN	Xung đột với Điều 468 BLDS 2015 (trần 20%/năm) và Luật Các TCTD 2010
Trần lãi vay giao dịch liên kết	Khoản 3 Điều 8 Nghị định số 20/2017/NĐ-CP	Khống chế tổng chi phí lãi vay được trừ không quá 20% EBITDA	Gây áp lực thuế nặng nề cho các tập đoàn nội địa sử dụng vốn vay lớn
Hóa đơn và thanh toán	Nghị định 51/2010, Nghị định 04/2014, Thông tư 39/2014	Bắt buộc TTKDTM với hóa đơn từ 20 triệu đồng; dùng Bảng kê 01/TNDN	Doanh nghiệp "ma" mua bán hóa đơn khống; khai khống bảng kê thu mua

Tình trạng gian lận hóa đơn, chứng từ: Việc đơn giản hóa thủ tục thành lập doanh nghiệp bị lợi dụng để lập doanh nghiệp "ma" mua bán hóa đơn GTGT khống hợp thức hóa đầu vào. Ngoài ra, việc sử dụng Bảng kê thu mua hàng hóa dịch vụ Mẫu số 01/TNDN cũng bị một số cơ sở trục lợi thông qua việc nâng khống giá trị và khối lượng hàng hóa mua của người dân để tăng chi phí được trừ.

Kết quả nghiên cứu và đề xuất hoàn thiện

Kết quả phát hiện qua số liệu thực tế

Khóa luận dẫn chứng các dữ liệu thanh tra thực tế phản ánh mức độ nghiêm trọng của hành vi chuyển giá và gian lận hóa đơn:

• Số liệu thanh tra chuyển giá: Năm 2013, Thanh tra Chính phủ thanh tra tại các khu chế xuất ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương và Đồng Nai, phát hiện 125/399 doanh nghiệp báo lỗ liên tục nhiều năm dù doanh thu và quy mô đầu tư mở rộng. Trong đó, 36 doanh nghiệp lỗ lũy kế 3 năm liên tiếp với tổng lỗ 2.858,6 tỷ đồng (tiêu biểu: Công ty TNHH Sumitomo Bakelite Việt Nam lỗ 777,67 tỷ đồng; Công ty TNHH Sản phẩm công nghiệp Toshiba Asia lỗ 430 tỷ đồng; Công ty TNHH Điện tử Meiko Việt Nam lỗ 300 tỷ đồng). Tại TP. Hồ Chí Minh, có tới 90% doanh nghiệp FIE ngành may mặc báo lỗ trong khi các đơn vị nội địa cùng ngành đều có lãi.
• Số liệu mô phỏng gánh nặng trần lãi vay EBITDA: Điển hình trường hợp Công ty Cổ phần Hàng tiêu dùng Masan (Masan Group) cuối năm 2016 có chi phí lãi vay thực tế 613 tỷ đồng; theo cách tính trần 20% EBITDA của Nghị định số 20/2017/NĐ-CP, doanh nghiệp chỉ được trừ 280 tỷ đồng, dẫn đến phần chi phí vượt trần 333 tỷ đồng bị loại trừ, làm phát sinh thêm nghĩa vụ thuế TNDN xấp xỉ 66 tỷ đồng (với thuế suất 20%).
• Số liệu vụ án hóa đơn khống: Điển hình vụ án Phạm Hồng Sơn lập 11 công ty "ma" từ năm 2011 để bán hóa đơn; chỉ riêng Công ty 3 Men trong 3 quý đầu năm 2016 đã xuất khống hơn 10 tỷ đồng hóa đơn, thu lợi bất chính 1,5 tỷ đồng.

Các đề xuất hoàn thiện pháp luật

Từ các phát hiện nghiên cứu, tác giả đưa ra các kiến nghị cụ thể:

1. Bổ sung tiêu chí xác định tính "liên quan" của khoản chi: Kiến nghị Bộ Tài chính sửa đổi Thông tư số 96/2015/TT-BTC, xây dựng các tiêu chí định tính và định lượng rõ ràng để nhận diện các khoản chi xúc tiến thương mại, chi phí quản trị, phúc lợi gián tiếp nhằm giảm thiểu sự suy đoán chủ quan của công chức thuế.
2. Bãi bỏ mức trần lãi suất 150% lãi suất cơ bản tại Luật Thuế TNDN: Đề xuất Quốc hội bãi bỏ quy định khống chế chi trả lãi tiền vay vượt quá 150% mức lãi suất cơ bản đối với đối tượng không phải TCTD, TCKT tại khoản 2 Điều 9 Luật số 32/2013/QH13. Việc này nhằm thống nhất với Điều 468 BLDS 2015 (áp dụng trần 20%/năm theo giá trị khoản vay) và bảo đảm sự bình đẳng trong tiếp cận nguồn vốn.
3. Đánh giá và điều chỉnh quy định trần lãi vay 20% EBITDA: Cần xem xét lộ trình áp dụng hoặc cơ chế miễn trừ/điều chỉnh linh hoạt cho các mô hình tập đoàn kinh tế nội địa vay vốn nội bộ để đầu tư dài hạn, tránh triệt tiêu động lực mở rộng sản xuất của các doanh nghiệp trong nước.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

Khóa luận được hoàn thành vào tháng 7 năm 2017, thời điểm Nghị định số 20/2017/NĐ-CP mới có hiệu lực thi hành từ ngày 01/5/2017. Do đó, các đánh giá tác động của quy định trần chi phí lãi vay 20% EBITDA đối với doanh nghiệp có giao dịch liên kết chủ yếu dừng lại ở góc độ phân tích lý luận và mô phỏng trên số liệu báo cáo tài chính đơn lẻ, chưa có đủ thời gian và dữ liệu thực tế về phản ứng của toàn bộ cộng đồng doanh nghiệp trong các kỳ quyết toán thuế sau đó.

Tác giả định hướng các công trình nghiên cứu tiếp theo cần theo dõi, khảo cứu thực tế quá trình áp dụng Nghị định số 20/2017/NĐ-CP qua nhiều năm tài chính, đồng thời đánh giá hiệu quả triển khai hệ thống hóa đơn điện tử trong việc ngăn chặn gian lận thuế và hoàn thuế TNDN.

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên chuyên ngành Luật Thương mại, Luật Tài chính - Ngân sách, Kế toán - Kiểm toán và Quản trị kinh doanh khi tìm hiểu về căn cứ tính thuế TNDN. Khóa luận cung cấp các luận cứ chuyên sâu về:

• Hệ thống điều kiện và phương pháp xác định chi phí hợp lý được trừ, kèm danh mục các trường hợp loại trừ theo luật định.
• Kỹ thuật lập chứng từ TTKDTM và Bảng kê thu mua Mẫu số 01/TNDN hợp lệ.
• Cơ sở pháp lý và kinh tế giải quyết xung đột giữa Luật Thuế TNDN với BLDS 2015 và các quy định chống chuyển giá quốc tế theo khung khổ BEPS.

Câu hỏi thường gặp

Thu nhập tính thuế và thu nhập chịu thuế TNDN được xác định theo công thức nào trong khóa luận?
Theo quy định tại Điều 7 Luật Thuế TNDN 2008 và Nghị định số 218/2013/NĐ-CP, thu nhập chịu thuế bằng doanh thu trừ đi các khoản chi phí được trừ cộng các khoản thu nhập khác. Thu nhập tính thuế bằng thu nhập chịu thuế trừ đi thu nhập được miễn thuế và các khoản lỗ được kết chuyển từ các năm trước theo quy định.

Ba nguyên tắc cơ bản để xác định một khoản chi phí hợp lý được trừ gồm những gì?
Ba nguyên tắc gồm: (1) Khoản chi phải liên quan đến hoạt động tạo ra thu nhập của tổ chức kinh doanh; (2) Khoản chi phải nằm trong mức giới hạn hợp lý về giá trị; (3) Khoản chi phải thực sự được chi ra trên thực tế và có chứng cứ pháp lý để cơ quan thuế thẩm định được.

Vì sao quy định khống chế lãi suất vay 150% mức lãi suất cơ bản bị tác giả kiến nghị bãi bỏ?
Quy định này tại khoản 2 Điều 9 Luật số 32/2013/QH13 không còn phù hợp vì căn cứ tham chiếu trước đây là Điều 476 BLDS 2005 đã bị thay thế bởi Điều 468 BLDS 2015 (chuyển sang trần lãi suất thỏa thuận không quá 20%/năm trên số tiền vay). Đồng thời, Luật Các TCTD 2010 đã cho phép tự do thỏa thuận lãi suất, khiến mức trần 150% lãi suất cơ bản trở nên mâu thuẫn và tạo ra sự đối xử bất bình đẳng giữa các chủ thể cho vay.

Quy định khống chế chi phí lãi vay không quá 20% EBITDA tại Nghị định số 20/2017/NĐ-CP bắt nguồn từ đâu và gây khó khăn gì cho doanh nghiệp nội địa?
Quy định này được xây dựng dựa trên Kế hoạch hành động số 4 trong Chương trình hành động Chống xói mòn cơ sở thu thuế và chuyển lợi nhuận (BEPS) do OECD/G20 khởi xướng nhằm chống chuyển giá. Tuy nhiên, khi áp dụng chung cho cả giao dịch liên kết trong nước, quy định gây áp lực lớn lên các tập đoàn nội địa hoạt động theo mô hình công ty mẹ - con vốn phụ thuộc nhiều vào vốn vay (chiếm 70%–80% vốn), khiến chi phí lãi vay nội bộ bị bóc tách và phát sinh thêm hàng chục tỷ đồng tiền thuế mỗi năm.

Doanh nghiệp mua hàng hóa của người dân không có hóa đơn cần lập chứng từ gì để được tính vào chi phí được trừ?
Doanh nghiệp mua nông, lâm, thủy sản của người trực tiếp đánh bắt, sản xuất bán ra, hoặc mua đất đá cát sỏi tự khai thác, phế liệu thu nhặt phải lập Bảng kê thu mua hàng hóa, dịch vụ theo Mẫu số 01/TNDN (ban hành kèm Thông tư số 78/2014/TT-BTC) do người đại diện theo pháp luật ký chịu trách nhiệm, kèm theo chứng từ thanh toán chi trả tiền cho người bán. Trường hợp này không bắt buộc phải có chứng từ TTKDTM.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Đào Tường Vy đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và các điều kiện pháp lý để xác định chi phí được trừ trong tính thuế thu nhập doanh nghiệp theo pháp luật Việt Nam. Nghiên cứu chỉ ra những mâu thuẫn giữa luật thuế với Bộ luật Dân sự 2015, tác động hai mặt của trần lãi vay 20% EBITDA theo Nghị định số 20/2017/NĐ-CP, cùng thực trạng chuyển giá và gian lận hóa đơn qua các vụ việc cụ thể. Các giải pháp được đề xuất mang tính đồng bộ, góp phần hoàn thiện kỹ thuật lập pháp và nâng cao hiệu quả quản lý thuế trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Khái quát về chi phí được trừ trong tính thuế TNDN. Thực trạng áp dụng pháp luật về chi phí được trừ trong tính thuế TNDN. KHÁI QUÁT VỀ CHI PHÍ ĐƯỢC TRỪ TRONG TÍNH THUẾ THU NHẬP DOANH NGHIỆP 1.

Những vấn đề lý luận về chi phí được trừ trong tính thuế thu nhập doanh nghiệp 1. Sơ lược về thuế thu nhập doanh nghiệp Ở hầu hết các quốc gia trên thế giới, thuế là khoản thu cơ bản và chủ yếu, là nguồn tài chính giúp duy trì sự tồn tại và phát triển của Nhà nước. Đồng thời, thuế còn là công cụ đắc lực giúp Nhà nước điều tiết vĩ mô nền kinh tế và điều tiết thu nhập, thực hiện công bằng xã hội1. Trước bối cảnh Việt Nam đang thực hiện tiến trình hội nhập, toàn cầu hóa, tăng cường hợp tác kinh tế với các quốc gia trong khu vực và trên thế giới, thuế nắm vai trò chủ chốt trong việc điều tiết hoạt động ngoại thương, thúc đẩy xuất khẩu và bảo vệ sản xuất trong nước.

Hiện nay, hệ thống thuế của mỗi quốc gia tồn tại nhiều loại thuế khác nhau. Ở Việt Nam, căn cứ vào đối tượng chịu thuế, hệ thống thuế có thể được chia thành ba nhóm như sau: (i) Thuế thu vào hàng hóa, dịch vụ; (ii) Thuế thu vào thu nhập và (iii) Thuế thu vào hành vi khai thác, sử dụng một số tài sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện thực hiện quyền chủ sở hữu như tài nguyên thiên nhiên, đất đai. Mỗi loại thuế đều có vai trò và chức năng riêng biệt, từ đó hợp thành tầm quan trọng chung của thuế đối với nền kinh tế. Thuế TNDN là một loại thuế thuộc nhóm thuế thu vào thu nhập.

Tùy vào quy định pháp luật của từng quốc gia mà sắc thuế này có nhiều tên gọi khác nhau như thuế công ty (corporation tax), thuế thu nhập công ty (corporation income tax), thuế lợi tức (profit tax) hay thuế lợi tức công ty (corporation profit tax), nhưng tất cả chúng đều đang mô tả loại thuế trực thu có đối tượng chịu thuế chính là thu nhập phát sinh từ hoạt động sản xuất kinh doanh hàng hóa, dịch vụ của các tổ chức2. Theo định nghĩa của Từ điển đầu tư điện tử – Investopedia thì “Thuế công ty là loại thuế được đánh trên lợi nhuận của tổ chức kinh doanh để thu thuế. Sau khi thu nhập có được từ hoạt động kinh doanh được tính bằng việc khấu trừ đi các chi phí bao gồm chi phí trị giá của hàng hóa bán ra (COGS) và sự rớt giá từ doanh thu, và mức thuế suất đã được ban hành được áp dụng được ấn định là cơ sở để xác định số thuế mà doanh nghiệp phải nộp Nhà nước. Các quy định về thuế công ty của các nước trên thế giới rất khác nhau và nó phải được Nhà nước biểu quyết và thông qua và 1 Trường Đại học Luật Tp.

Hồ Chí Minh (2014), Giáo trình Luật Thuế, Nhà xuất bản Hồng Đức, tr. 2 Bộ Tài chính (2017), “Chuyên đề 9: Thuế và quản lý thuế nâng cao”, Tài liệu ôn thi Kế toán viên và Kiểm Toán viên năm 2017, tr. 6 được Nhà nước chấp thuận ban hành luật”3. Cụ thể hơn, Wikipedia nêu: “Thuế công ty là loại thuế trực thu được đưa ra bởi cơ quan có thẩm quyền để đánh vào thu nhập hoặc vốn của doanh nghiệp hay tổ chức khác có tư cách pháp nhân”4.

Dưới góc độ pháp lý, theo quy định của pháp luật Việt Nam, thuế TNDN là sắc thuế đánh vào những khoản thu nhập có được từ hoạt động sản xuất, kinh doanh của các tổ chức kinh doanh và phi kinh doanh trong xã hội5.