Qui Chế Thương Nhân Ở Việt Nam: Tình Hình và Định Hướng Hoàn Thiện

Luận văn thạc sĩ phân tích quy chế thương nhân ở việt nam, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Bình
• Người hướng dẫn: PGS. TS Ngô Huy Cương
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Qui Chế Thương Nhân Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUI CHẾ THƯƠNG NHÂN
• 1.1. Khái niệm và sự cần thiết của qui chế thương nhân
• 1.2. Khái niệm qui chế thương nhân
• 1.3. Phân loại, đặc điểm, kết cấu và nguồn của qui chế thương nhân
• 1.3.1. Phân loại qui chế thương nhân
• 1.3.2. Đặc điểm của qui chế thương nhân
• 1.3.3. Kết cấu và nguồn của qui chế thương nhân
• 1.4. Nội dung của qui chế thương nhân
• 1.5. Các nguyên tắc trong qui chế thương nhân
• 1.5.1. Các qui tắc kiểm soát việc vào nghề thương mại của thương nhân thể nhân và việc thành lập thương nhân pháp nhân
• 1.5.2. Các qui tắc ấn định các nghĩa vụ chung cơ bản của thương nhân
• 1.5.3. Các qui tắc bảo vệ người tiêu dùng và người kinh doanh hàng hoá, dịch vụ
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUI CHẾ THƯƠNG NHÂN Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng nghĩa vụ bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong qui chế thương nhân ở Việt Nam
• 2.2. Các qui định pháp luật về nghĩa vụ bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
• 2.3. Thi hành các nội dung cơ bản về nghĩa vụ của thương nhân trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
• 2.4. Thực trạng về nghĩa vụ đăng ký kinh doanh và các nghĩa vụ khác. Đánh giá chung về tự do kinh doanh
• 2.5. Thực trạng về thực hiện nghĩa vụ đăng ký kinh doanh của thương nhân
• 2.6. Thực trạng thi hành các qui định về phần các cơ quan đăng ký kinh doanh
• 2.7. Thực trạng các qui định về điều kiện và thủ tục thực hiện nghĩa vụ cơ bản của thương nhân
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ CÁC KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN QUI CHẾ THƯƠNG NHÂN Ở VIỆT NAM
• 3.1. Các định hướng hoàn thiện qui chế thương nhân ở Việt Nam
• 3.2. Kiến nghị các giải pháp
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Qui Chế Thương Nhân Tại Việt Nam Hiện Nay

Xây dựng nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa là một chính sách quan trọng ở Việt Nam. Việc chuyển đổi từ kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường đòi hỏi sự làm mới tư duy và nỗ lực tái hồi tầng lớp thương nhân. Trong những năm qua, các doanh nghiệp phát triển cả về số lượng và chất lượng, đóng góp vào công cuộc đổi mới. Nhà nước đã ban hành nhiều đạo luật tạo hành lang pháp lý cho doanh nghiệp dân doanh bình đẳng với doanh nghiệp nhà nước. Đời sống kinh tế, xã hội không ngừng được cải thiện. Các đạo luật liên quan như Bộ luật Dân sự, Luật Thương mại, Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư... đã góp phần xây dựng một qui chế thương nhân bước đầu có tác dụng. Tuy nhiên, việc hiểu và xây dựng qui chế thương nhân một cách đầy đủ vẫn là vấn đề cần bàn. Qui chế thương nhân có vai trò quan trọng trong việc tạo lập tầng lớp thương nhân, điều chỉnh hoạt động của họ, tạo môi trường kinh doanh lành mạnh, đồng thời bảo vệ xã hội và người dân. Vì vậy, việc nghiên cứu và hoàn thiện qui chế thương nhân là vô cùng cần thiết.

1.1. Khái Niệm và Bản Chất của Qui Chế Thương Nhân

Qui chế thương nhân là qui chế pháp lý về thương nhân. Để làm rõ khái niệm này, cần làm rõ khái niệm thương nhân và công việc của họ, đó là tiến hành các hành vi thương mại. Thương nhân là người làm thương mại có các đặc điểm pháp lý: chuyên tiến hành các hành vi thương mại và lấy hành vi thương mại làm nghề nghiệp. Thương nhân thể nhân có bản chất là cá nhân kinh doanh, còn thương nhân pháp nhân là các công ty kinh doanh. TS Ngô Huy Cương định nghĩa: “Tổng thể các qui định pháp luật xác định các điều kiện để trở thành thương nhân, và xác định, giới hạn các quyền lợi của thương nhân nói chung được xem là qui chế thương nhân” [6, tr. Mặc dù vậy các quyền lợi và nghĩa vụ của hai loại thương nhân này có nhiều điểm tương đồng.

1.2. Sự Cần Thiết Của Qui Chế Thương Nhân Trong Kinh Tế Thị Trường

Con người cần có phương tiện kiếm sống để đáp ứng nhu cầu vật chất và tinh thần. Việc tạo lập hay biến mình thành thương nhân là một phương tiện quan trọng. Thương mại luôn có hai mặt: một mặt góp phần đáp ứng nhu cầu xã hội, mặt khác có khả năng gây tác hại nếu bị lạm dụng. Vì vậy, để kiểm soát hoạt động thương mại, phát huy mặt tốt và hạn chế mặt xấu, cần có một qui chế thương nhân đầy đủ và hiệu quả. Theo Ngô Huy Cương, hành vi thương mại là hành vi pháp lý có tính chất thương mại, làm phát sinh hậu quả pháp lý trong lĩnh vực thương mại. Luật Thương mại 2005 định nghĩa: “Hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lời, bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lời khác” (Điều 3, khoản 1).

1.3. Phân Loại Qui Chế Thương Nhân Chung và Đặc Thù

Việc phân loại qui chế thương nhân có ý nghĩa lớn trong việc thiết lập các qui định pháp luật thích hợp đối với từng loại. Căn cứ vào tính chất chung và sự phong phú của các loại thương nhân, có thể chia qui chế thương nhân thành hai loại: Qui chế chung và qui chế đặc thù. Qui chế chung bao gồm các nguyên tắc và qui tắc chung nhất cho tất cả các loại thương nhân. Qui chế này đề cập tới các nguyên tắc và chính sách pháp luật xác định địa vị pháp lý nói chung của thương nhân. Qui chế đặc thù điều chỉnh các loại thương nhân cụ thể, ví dụ như doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, hợp tác xã, kinh doanh hộ cá thể, đầu tư nước ngoài, thương mại điện tử.

II. Thực Trạng Qui Chế Thương Nhân Ở Việt Nam Vấn Đề và Giải Pháp

Thực trạng qui chế thương nhân ở Việt Nam hiện nay còn nhiều bất cập. Các quy định pháp luật về nghĩa vụ bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng chưa được thực thi đầy đủ. Việc thực hiện nghĩa vụ đăng ký kinh doanh của thương nhân còn nhiều hạn chế. Các quy định về điều kiện và thủ tục thực hiện nghĩa vụ cơ bản của thương nhân còn rườm rà, gây khó khăn cho hoạt động kinh doanh. Bên cạnh đó, môi trường kinh doanh còn nhiều yếu tố cạnh tranh không lành mạnh, ảnh hưởng đến sự phát triển của thương nhân. Cần có những giải pháp đồng bộ để hoàn thiện qui chế thương nhân, tạo môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và hiệu quả.

2.1. Nghĩa Vụ Bảo Vệ Quyền Lợi Người Tiêu Dùng Thực Trạng và Đánh Giá

Các qui định pháp luật về nghĩa vụ bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong qui chế thương nhân ở Việt Nam chưa được thực thi đầy đủ. Thi hành các nội dung cơ bản về nghĩa vụ của thương nhân trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng còn nhiều hạn chế. Cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm quyền lợi người tiêu dùng. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức của thương nhân về trách nhiệm xã hội và đạo đức kinh doanh.

2.2. Nghĩa Vụ Đăng Ký Kinh Doanh và Tự Do Kinh Doanh Đánh Giá Chung

Thực trạng về thực hiện nghĩa vụ đăng ký kinh doanh của thương nhân còn nhiều bất cập. Thực trạng thi hành các qui định về phần các cơ quan đăng ký kinh doanh còn nhiều hạn chế. Thực trạng các qui định về điều kiện và thủ tục thực hiện nghĩa vụ cơ bản của thương nhân còn rườm rà. Cần đơn giản hóa thủ tục đăng ký kinh doanh, tạo điều kiện thuận lợi cho thương nhân gia nhập thị trường. Đồng thời, cần tăng cường công tác quản lý nhà nước về đăng ký kinh doanh, đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả.

2.3. Tự Do Hoạt Động Thương Mại Rào Cản và Giải Pháp

Mặc dù pháp luật Việt Nam đã có những quy định về tự do hoạt động thương mại, nhưng trên thực tế, thương nhân vẫn gặp phải nhiều rào cản. Các rào cản này có thể đến từ các quy định pháp luật chưa rõ ràng, thủ tục hành chính rườm rà, hoặc từ sự cạnh tranh không lành mạnh trên thị trường. Để tạo điều kiện cho thương nhân tự do hoạt động thương mại, cần phải tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, đơn giản hóa thủ tục hành chính, và tăng cường công tác quản lý thị trường.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Qui Chế Thương Nhân Ở Việt Nam Hiện Nay

Để hoàn thiện qui chế thương nhân ở Việt Nam, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Cần tiếp tục thể chế hóa đầy đủ và nhất quán chủ trương chính sách đổi mới của Đảng và Nhà nước, nhất là về phát triển kinh tế thị trường. Cần coi khuyến khích, hướng dẫn và trợ giúp là chức năng chính của Nhà nước. Cần tôn trọng tự do thỏa thuận, định đoạt các vấn đề nội bộ của doanh nghiệp. Cần đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo điều kiện thuận lợi cho thương nhân gia nhập thị trường và hoạt động thương mại.

3.1. Định Hướng Hoàn Thiện Qui Chế Thương Nhân Trong Bối Cảnh Mới

Các định hướng hoàn thiện qui chế thương nhân ở Việt Nam cần phù hợp với bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và sự phát triển của kinh tế số. Cần chú trọng đến việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, bảo vệ môi trường và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Đồng thời, cần tạo điều kiện cho thương nhân tiếp cận các nguồn lực, công nghệ và thông tin để nâng cao năng lực cạnh tranh.

3.2. Kiến Nghị Các Giải Pháp Cụ Thể Để Phát Triển Thương Nhân

Cần có các giải pháp cụ thể để hỗ trợ thương nhân phát triển, như: giảm thuế, phí, tạo điều kiện tiếp cận vốn, hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực, xúc tiến thương mại và đầu tư. Đồng thời, cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật trong hoạt động thương mại.

3.3. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Cho Thương Nhân Việt Nam

Để nâng cao năng lực cạnh tranh cho thương nhân Việt Nam, cần phải đầu tư vào công nghệ, đổi mới sáng tạo, nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ. Đồng thời, cần xây dựng thương hiệu mạnh, mở rộng thị trường và tăng cường hợp tác quốc tế. Cần tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, minh bạch và công bằng để thương nhân có thể phát huy tối đa tiềm năng của mình.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Về Qui Chế Thương Nhân

Nghiên cứu về qui chế thương nhân có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật thương mại của Việt Nam. Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật, đào tạo nguồn nhân lực và tư vấn cho doanh nghiệp. Đồng thời, nghiên cứu về qui chế thương nhân cũng góp phần nâng cao nhận thức của xã hội về vai trò của thương nhân trong phát triển kinh tế.

4.1. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Xây Dựng Pháp Luật

Kết quả nghiên cứu về qui chế thương nhân có thể được sử dụng để xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật, như Luật Thương mại sửa đổi, Luật Doanh nghiệp sửa đổi, Luật Cạnh tranh sửa đổi, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng sửa đổi. Các quy định pháp luật cần phải rõ ràng, minh bạch, dễ hiểu và dễ thực hiện, tạo điều kiện thuận lợi cho thương nhân hoạt động thương mại.

4.2. Đào Tạo Nguồn Nhân Lực Về Qui Chế Thương Nhân

Cần tăng cường đào tạo nguồn nhân lực về qui chế thương nhân cho các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức xã hội và các doanh nghiệp. Chương trình đào tạo cần phải cập nhật kiến thức mới, kỹ năng thực hành và kinh nghiệm quốc tế về qui chế thương nhân. Đồng thời, cần nâng cao ý thức pháp luật và đạo đức kinh doanh cho thương nhân.

4.3. Tư Vấn Pháp Lý Cho Doanh Nghiệp Về Qui Chế Thương Nhân

Cần cung cấp dịch vụ tư vấn pháp lý cho doanh nghiệp về qui chế thương nhân, giúp doanh nghiệp hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, tuân thủ pháp luật và phòng ngừa rủi ro pháp lý. Dịch vụ tư vấn pháp lý cần phải chuyên nghiệp, kịp thời và hiệu quả, đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Qui Chế Thương Nhân Tại Việt Nam

Qui chế thương nhân đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Việc hoàn thiện qui chế thương nhân là một quá trình liên tục, đòi hỏi sự nỗ lực của cả Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội. Trong tương lai, qui chế thương nhân cần phải tiếp tục được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu của hội nhập kinh tế quốc tế và sự phát triển của kinh tế số. Cần chú trọng đến việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, bảo vệ môi trường và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp.

5.1. Tóm Tắt Các Vấn Đề Chính Về Qui Chế Thương Nhân

Các vấn đề chính về qui chế thương nhân bao gồm: khái niệm và bản chất của qui chế thương nhân, sự cần thiết của qui chế thương nhân, thực trạng qui chế thương nhân ở Việt Nam, định hướng và giải pháp hoàn thiện qui chế thương nhân.

5.2. Triển Vọng Phát Triển Của Qui Chế Thương Nhân Trong Tương Lai

Triển vọng phát triển của qui chế thương nhân trong tương lai là tiếp tục được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu của hội nhập kinh tế quốc tế và sự phát triển của kinh tế số. Cần chú trọng đến việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, bảo vệ môi trường và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp.

5.3. Vai Trò Của Thương Nhân Trong Phát Triển Kinh Tế Bền Vững

Thương nhân đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế bền vững. Thương nhân cần phải hoạt động thương mại một cách có trách nhiệm, tuân thủ pháp luật, bảo vệ môi trường và đóng góp vào sự phát triển của cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Năm 2013, nền kinh tế Việt Nam ghi nhận sự phát triển mạnh mẽ với tổng số 189.346 doanh nghiệp hoạt động, sở hữu quy mô vốn đăng ký đạt trên 1.330.075 tỷ đồng, trong đó khu vực dân doanh chiếm tới hơn 97,9% tổng số cơ sở kinh doanh trên cả nước. Trong tiến trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, việc tái lập và chuẩn hóa địa vị pháp lý của tầng lớp thương nhân trở thành nhiệm vụ cấp thiết. Mặc dù hệ thống pháp luật đã từng bước hoàn thiện với sự ra đời của Bộ luật Dân sự 2005, Luật Doanh nghiệp 2005 và Luật Thương mại 2005, quy chế thương nhân tại Việt Nam vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn về đăng ký kinh doanh, kiểm soát gia nhập thị trường và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Luận văn tập trung giải quyết 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể: thứ nhất, hệ thống hóa cơ sở lý luận căn bản về quy chế thương nhân và xác định nội hàm quyền tự do kinh doanh; thứ hai, phân tích thực trạng các quy định pháp luật thực định cùng thực tiễn thi hành nghĩa vụ đăng ký kinh doanh và bảo vệ người tiêu dùng tại Việt Nam; thứ ba, xác định định hướng và kiến nghị hệ thống giải pháp hoàn thiện quy chế thương nhân.

Phạm vi nghiên cứu bao quát các vấn đề pháp lý chung của thương nhân trên phạm vi cả nước trong giai đoạn từ năm 2005 đến năm 2015. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hoàn thiện thể chế kinh tế, hướng tới mục tiêu giảm 30% thời gian xử lý thủ tục hành chính gia nhập thị trường và nâng cao chỉ số thuận lợi kinh doanh của Việt Nam trên trường quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng 2 lý thuyết nền tảng trong khoa học pháp lý kinh tế: lý thuyết quyền tự nhiên về tự do kinh doanh và lý thuyết can thiệp kinh tế của nhà nước. Lý thuyết quyền tự nhiên khẳng định quyền tự do kinh doanh xuất phát từ nhân phẩm con người, mang tính phổ biến và tuyệt đối, đòi hỏi Nhà nước phải tôn trọng quyền tự do ý chí và tự do khế ước của cá nhân. Đồng thời, lý thuyết can thiệp kinh tế xác lập giới hạn quản lý công nhằm duy trì trật tự công cộng và bảo vệ bên yếu thế trên thương trường.

Mô hình nghiên cứu triển khai theo cấu trúc nhị phân của quy chế thương nhân, phân định rõ ràng giữa quy chế chung (áp dụng thống nhất cho mọi thương nhân) và quy chế đặc thù (điều chỉnh ngành nghề có điều kiện). Khung phân tích làm rõ 5 khái niệm cốt lõi:

1. Quy chế thương nhân: Tổng thể các quy phạm pháp luật xác định điều kiện trở thành thương nhân cùng các quyền và nghĩa vụ cơ bản.
2. Thương nhân: Chủ thể chuyên thực hiện các hành vi thương mại độc lập và lấy đó làm nghề nghiệp thường xuyên.
3. Quyền tự do kinh doanh: Quyền tự nhiên gồm tự do góp vốn, lựa chọn mô hình tổ chức, ngành nghề và đối tác giao dịch.
4. Đăng ký kinh doanh: Thủ tục pháp lý ghi nhận và công khai hóa tư cách chủ thể kinh doanh trước xã hội.
5. Bảo vệ người tiêu dùng: Các quy tắc ấn định trách nhiệm sản phẩm và nghĩa vụ thông tin của thương nhân.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp gồm 189.346 hồ sơ doanh nghiệp được Cục Quản lý Đăng ký Kinh doanh tổng hợp năm 2013, kết hợp hệ thống văn bản pháp luật của Việt Nam và 10 quốc gia tiêu biểu trên thế giới. Cỡ mẫu khảo sát bao quát toàn bộ 8 loại hình doanh nghiệp trên toàn quốc thông qua phương pháp chọn mẫu phân tầng, đồng thời phân tích chuyên sâu dữ liệu từ 32 phòng đăng ký kinh doanh tại các tỉnh phía Bắc.

Tác giả lựa chọn phương pháp so sánh luật học kết hợp phân tích quy phạm, mô tả hệ thống và tổng hợp thống kê. Phương pháp so sánh pháp luật được ưu tiên lựa chọn vì quy chế thương nhân là chế định pháp lý có bề dày lịch sử tại các hệ thống Civil Law và Common Law, giúp rút ra các giá trị tham chiếu chuẩn mực cho Việt Nam. Timeline nghiên cứu và thu thập dữ liệu được thực hiện tập trung từ năm 2013 đến năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu thương nhân tại Việt Nam có sự phân hóa sâu sắc về số lượng và nguồn vốn giữa các loại hình tổ chức. Trong tổng số 189.346 doanh nghiệp năm 2013, Công ty TNHH chiếm tỷ trọng lớn nhất với 88.460 doanh nghiệp (chiếm 46,72%), đơn vị trực thuộc đạt 40.266 đơn vị (chiếm 21,27%), Công ty TNHH một thành viên có 19.861 doanh nghiệp (chiếm 10,49%), Doanh nghiệp tư nhân có 19.002 đơn vị (chiếm 10,04%) và Công ty cổ phần đạt 17.816 đơn vị (chiếm 9,41%). Khu vực Doanh nghiệp nhà nước chỉ có 3.831 đơn vị (chiếm 2,02%) nhưng nắm giữ tới 89.006.664 triệu đồng vốn đăng ký.

Thứ hai, thủ tục đăng ký kinh doanh theo Điều 25 Luật Doanh nghiệp 2005 còn mang nặng tính tiền kiểm với hơn 10 trường thông tin bắt buộc kê khai chi tiết. Mức độ phức tạp này cao hơn nhiều so với Đạo luật Công ty 2006 của Anh (chỉ yêu cầu 5 nhóm thông tin) và Đạo luật Đăng ký Thương mại 2005 của Nhật Bản (chỉ yêu cầu 4 nhóm thông tin), làm phát sinh thêm ước tính 15% đến 20% chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Thứ ba, mô hình cơ quan đăng ký kinh doanh tại Việt Nam trực thuộc nhánh hành pháp (Sở Kế hoạch và Đầu tư) dẫn tới sự can thiệp hành chính sâu, khác biệt hoàn toàn với mô hình cơ quan tư pháp (Tòa án thương mại) tại các nước Civil Law như Pháp hoặc Đức.

Thứ tư, khung pháp lý bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2011 còn bất cập trong việc phân định chủ thể thể nhân và pháp nhân, chưa đạt được độ tương thích với Chỉ thị của Liên minh Châu Âu hoặc Luật Bảo vệ người tiêu dùng Malaysia.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm được minh chứng rõ nét khi dữ liệu được tổng hợp thành bảng cơ cấu loại hình doanh nghiệp và biểu đồ so sánh thông tin đăng ký quốc tế. Biểu đồ tròn về thị phần loại hình doanh nghiệp phản ánh thực tế khu vực tư nhân (TNHH, Cổ phần, Tư nhân) chiếm trên 97% tổng số lượng chủ thể kinh doanh, chứng minh quyền tự do kinh doanh đã trở thành động lực then chốt của nền kinh tế.

Nguyên nhân chính của các hạn chế xuất phát từ tàn dư tư duy quản lý bao cấp, coi việc cấp phép đăng ký kinh doanh là sự ban phát quyền từ Nhà nước thay vì ghi nhận quyền tự nhiên của công dân. So sánh với các công trình nghiên cứu của các chuyên gia kinh tế - pháp lý hàng đầu, kết quả luận văn khẳng định sự cần thiết phải chuyển dịch từ chế độ tiền kiểm sang hậu kiểm, giảm thiểu gánh nặng hành chính và mở rộng quyền tự chủ khế ước của thương nhân.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện khung khổ pháp lý về quyền tự do kinh doanh: Rà soát và bãi bỏ ít nhất 25% các điều kiện kinh doanh không cần thiết trong danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện trước năm 2018; do Quốc hội và Bộ Kế hoạch và Đầu tư chủ trì thực hiện nhằm bảo đảm quyền hiến định của người dân.

2. Cắt giảm thủ tục và đơn giản hóa nội dung đăng ký kinh doanh: Giảm 40% các trường thông tin không trọng yếu trên Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh tại Điều 25 Luật Doanh nghiệp; hoàn thành số hóa 100% quy trình đăng ký doanh nghiệp qua mạng điện tử quốc gia trong giai đoạn 2016 - 2020 do Cục Quản lý Đăng ký Kinh doanh triển khai.

3. Hiện đại hóa mô hình cơ quan đăng ký kinh doanh: Nghiên cứu xây dựng cơ quan đăng ký kinh doanh duy nhất cấp quốc gia theo kinh nghiệm của Singapore (ACRA) hoặc New Zealand; rút ngắn thời hạn giải quyết hồ sơ đăng ký xuống tối đa 3 ngày làm việc trước năm 2017 dưới sự chỉ đạo của Chính phủ.

4. Nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng: Mở rộng định nghĩa người tiêu dùng bao gồm cả người thụ hưởng cuối cùng; nâng mức phạt vi phạm hành chính lên gấp 2 đến 3 lần đối với hành vi gian lận thương mại; thiết lập hệ thống tiếp nhận phản ánh trực tuyến bảo đảm tỷ lệ phản hồi 95% trong 24 giờ do Bộ Công Thương phối hợp với Hội Bảo vệ Người tiêu dùng thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Tiếp cận luận cứ khoa học thực tiễn để xây dựng văn bản hướng dẫn thi hành Luật Doanh nghiệp và triển khai cải cách hành chính tại 63 tỉnh, thành phố.

2. Thẩm phán, luật sư và trọng tài viên thương mại: Vận dụng hệ thống lý luận về quy chế thương nhân và 6 thành tố tự do kinh doanh để giải quyết chuẩn xác các tranh chấp thương mại, bảo vệ quyền sở hữu và hợp đồng kinh tế tại tòa án nhân dân các cấp.

3. Doanh nghiệp và nhà đầu tư khởi nghiệp: Nắm vững các điều kiện gia nhập thị trường, nghĩa vụ minh bạch thông tin và tối ưu hóa mô hình quản trị nội bộ nhằm phòng ngừa rủi ro pháp lý khi vận hành kinh doanh.

4. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Luật Kinh tế: Sử dụng làm tài liệu nghiên cứu chuyên sâu cho học phần Pháp luật về Thương nhân và Hoạt động Thương mại tại các cơ sở đào tạo luật trên toàn quốc.

Câu hỏi thường gặp

1. Quy chế thương nhân bao gồm những cấu phần nội dung căn bản nào? Quy chế thương nhân bao gồm 5 cấu phần chính: các nguyên tắc pháp lý nền tảng như tự do kinh doanh và bình đẳng; điều kiện gia nhập thị trường của thể nhân và pháp nhân; các nghĩa vụ chung cơ bản như đăng ký kinh doanh và lưu trữ tài liệu; quy tắc bảo vệ môi trường cạnh tranh lành mạnh; và các quy chế đặc thù điều chỉnh ngành nghề kinh doanh chuyên biệt.

2. Tại sao quyền tự do kinh doanh được coi là quyền con người mang tính tự nhiên? Quyền tự do kinh doanh bắt nguồn từ nhân phẩm và quyền mưu cầu sinh kế chính đáng của con người. Nhà nước không ban phát quyền này mà có nghĩa vụ hiến định và luật hóa để bảo vệ các quyền năng tự nhiên như tự do góp vốn, thành lập doanh nghiệp và giao kết hợp đồng, bảo đảm sự bình đẳng giữa 189.346 doanh nghiệp trên thị trường.

3. Cơ quan đăng ký kinh doanh ở Việt Nam khác biệt thế nào so với các nước Civil Law? Tại các nước Civil Law như Pháp hoặc Đức, cơ quan đăng ký kinh doanh thuộc hệ thống tư pháp (Tòa án thương mại hoặc Tòa án hành chính) nhằm tối đa hóa tính độc lập và bảo vệ quyền tự do kinh doanh. Tại Việt Nam, cơ quan này thuộc bộ máy hành pháp (Sở Kế hoạch và Đầu tư), chú trọng vào mục tiêu quản lý và kiểm soát nhà nước.

4. Nội dung đăng ký kinh doanh tại Việt Nam tồn tại điểm bất cập gì so với quốc tế? Theo Điều 25 Luật Doanh nghiệp 2005, Việt Nam yêu cầu kê khai hơn 10 nhóm thông tin chi tiết về nhân thân, vốn và ngành nghề, phức tạp hơn nhiều so với Anh (5 nhóm) và Nhật Bản (4 nhóm). Sự rườm rà này làm gia tăng thời gian xử lý hồ sơ và đẩy chi phí tuân thủ của thương nhân tăng thêm từ 15% đến 20%.

5. Nghĩa vụ bảo vệ người tiêu dùng của thương nhân gồm những yêu cầu cốt lõi nào? Thương nhân có nghĩa vụ cung cấp thông tin trung thực, bảo đảm chất lượng hàng hóa, bồi thường thiệt hại do lỗi sản phẩm và tuân thủ các quy chuẩn an toàn. Pháp luật Việt Nam cần tiếp tục mở rộng phạm vi bảo vệ người thụ hưởng thực tế theo các chuẩn mực tiến bộ của Liên minh Châu Âu và Malaysia.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quy chế thương nhân, khẳng định quyền tự do kinh doanh là quyền tự nhiên có tính chất nền tảng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Đánh giá thực chứng bức tranh doanh nghiệp Việt Nam với 189.346 đơn vị, chỉ rõ sự bất cập của các thủ tục tiền kiểm và rào cản hành chính trong đăng ký kinh doanh.
• Thực hiện so sánh pháp luật chuyên sâu với 10 quốc gia phát triển, đúc kết các bài học kinh nghiệm giá trị về mô hình cơ quan đăng ký và chuẩn mực bảo vệ người tiêu dùng.
• Đề xuất lộ trình cải cách cụ thể giai đoạn 2016 - 2020 với các mục tiêu định lượng nhằm cắt giảm rào cản kinh doanh và số hóa 100% dịch vụ công.
• Đóng góp nguồn tài liệu học thuật và thực tiễn sâu sắc, hỗ trợ đắc lực cho công tác lập pháp, tư vấn doanh nghiệp và giảng dạy luật kinh tế tại Việt Nam.

Lộ trình tiếp theo cần tập trung theo dõi sát sao việc thực thi Luật Doanh nghiệp 2014, hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp trước năm 2020. Các nhà nghiên cứu, chuyên gia pháp lý và cộng đồng doanh nghiệp hãy khai thác sâu toàn văn công trình để ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn quản trị và xây dựng chính sách pháp luật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUI CHẾ THƯƠNG NHÂN 1. Khái niệm và sự cần thiết của qui chế thương nhân 1. Khái niệm qui chế thương nhân Thuật ngữ qui chế pháp lý thông thường được dùng để chỉ tổng thể các qui phạm pháp luật liên quan tới một đối tượng điều chỉnh nhất định. Chẳng hạn cuốn “Từ điển thuật ngữ pháp luật Pháp – Việt” do Nhà pháp luật Việt- Pháp và Tổ chức pháp ngữ quốc tế soạn thảo giải thích về một số thuật ngữ như sau: “Qui chế công vụ là tổng thể các qui định của pháp luật về quyền và nghĩa vụ của công chức nhà nước hay của một số loại công chức”; Qui chế pháp lý nhân thân là “tổng thể các qui phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ về nhân thân và năng lực pháp luật của con người” [18, tr.

Từ điển tiếng Việt giải nghĩa chung về thuật ngữ qui chế như sau: Qui chế là những điều đã được quy định thành chế độ để mọi người theo đó mà thực hiện trong những hoạt động nhất định nào đó [22, tr. Qua các nghiên cứu trên, có thể thấy: qui chế pháp lý là một thuật ngữ được sử dụng khá nhiều trong khoa học pháp lý. Qui chế pháp lý có nghĩa khác biệt với nội qui. Một từ được dùng để chỉ tổng thể các qui định được đặt ta để điều chỉnh một đối tượng nhất định có hiệu lực bao trùm toàn bộ một cộng đồng chính trị nhất định (qui chế pháp lý).

Còn một từ khác được dùng để chỉ các qui tắc xử sự có tính cách nội bộ trong một tập thể người nhất định liên quan tới một hoạt động nhất định (nội qui). Tuy nhiên thuật ngữ qui chế pháp lý đôi khi được hiểu trùng với thuật ngữ chế định pháp luật trong thực tế. Tuy nhiên thuật ngữ chế định pháp luật có nghĩa liên quan tới cấu trúc bên trong của pháp luật. Còn thuật ngữ qui chế pháp lý thường ngụ ý về các qui tắc pháp luật thực định hiện dùng để điều chỉnh một đối tượng cụ thể.

Như vậy trong các qui chế pháp lý thường được nhắc đến có qui chế thương nhân. Hiểu một cách đơn giản: Qui chế thương nhân là qui chế pháp lý về thương 5 z nhân. Vì vậy khi muốn làm rõ khái niệm qui chế thương nhân, cần phải làm rõ khái niệm thương nhân và công việc thường xuyên của họ (đó là tiến hành các hành vi thương mại), sau khi đã làm rõ khái niệm qui chế pháp lý nói chung. Thương nhân là người làm thương mại có các đặc điểm pháp lý như sau: (1) chuyên tiến hành các hành vi thương mại (điều kiện cần); và (2) lấy hành vi thương mại làm nghề nghiệp của mình (điều kiện đủ) [8].

Bộ luật Thương mại Pháp định nghĩa: “Thương nhân là những người thực hiện các hành vi thương mại và lấy chúng làm nghề nghiệp thường xuyên của mình”. Định nghĩa này, theo Giáo sư Roger Houin và Giáo sư Michel Pédamon, là một định nghĩa kép về thương nhân bao gồm cả thương nhân thể nhân và thương nhân pháp nhân [6, tr. Thương nhân thể nhân có bản chất là cá nhân kinh doanh. Còn thương nhân pháp nhân chính là các công ty kinh doanh.

Vậy khi nói tới qui chế thương nhân là nói tới qui chế pháp lý chi phối tới hai loại thương nhân này. TS Ngô Huy Cương định nghĩa: “Tổng thể các qui định pháp luật xác định các điều kiện để trở thành thương nhân, và xác định, giới hạn các quyền lợi của thương nhân nói chung được xem là qui chế thương nhân” [6, tr. Tuy nhiên giữa thương nhân thể nhân và thương nhân pháp nhân có sự khác biệt đáng kể liên quan tới sự vào nghề làm thương mại. Chẳng hạn thể nhân vào nghề thương mại khi đã đạt đến một độ tuổi nhất định, trong khi đó thương nhân pháp nhân chỉ có thể vào nghề khi đã được tổ chức theo một thể thức nhất định.

Mặc dù vậy các quyền lợi và nghĩa vụ của hai loại thương nhân này có nhiều điểm tương đồng. 6 z Qui chế thương nhân có giới hạn trong phạm vi các nguyên tắc và qui tắc chung liên quan tới tất cả các thương nhân, chứ không bao gồm các qui tắc riêng liên quan tới từng loại thương nhân cụ thể. Vì vậy thông thường trong qui chế thương nhân tối thiểu có các nguyên tắc và qui tắc liên quan tới các vấn đề pháp lý sau: (1) Điều kiện để trở thành thương nhân; (2) Nghĩa vụ đăng ký kinh doanh; (3) Tên gọi của thương nhân; (4) Nghĩa vụ lưu giữ tài liệu thương mại; (5) Các nguyên tắc chủ yếu liên quan tới cạnh tranh; (6) Các nguyên tắc chủ yếu liên quan tới bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; (7) Các nguyên tắc cơ bản khác liên quan tới bảo vệ môi trường, trách nhiệm xã hội của thương nhân… Có thể thấy qui chế thương nhân là một tập hợp có hệ thống các nguyên tắc và qui tắc rất đồ sộ liên quan tới thương nhân nói chung mà khó có thể mô tả một cách đầy đủ trong phạm vi của chỉ một công trình nghiên cứu ở cấp độ thạc sĩ hoặc tiến sĩ luật học. Ngày nay hầu như các vấn đề của qui chế thương nhân được pháp điển hóa trong nhiều đạo luật chuyên sâu khác nhau ở hầu hết các nước.

Việt Nam cũng đi theo khuynh hướng này và đã xây dựng các đạo luật riêng biệt, chẳng hạn như: Luật Cạnh tranh 2004; Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2011, Luật Bảo vệ môi trường 2010… Tuy nhiên trong một chừng mực nhất định đạo luật chung về thương mại vẫn phải đề cập tới các nguyên tắc và qui tắc chủ yếu của các vấn đề pháp lý này để tạo thành một sự thống nhất trong qui chế thương nhân. Việc lý giải về khái niệm qui chế thương nhân như trên đã nói, cần phải tìm hiểu thêm về hành vi thương mại (nghề nghiệp của thương nhân). Tuy nhiên hành vi thương mại liên quan phần lớn tới kỹ thuật pháp lý. Liên quan tới vấn đề qui chế thương nhân, người ta thường chỉ nói tới nó ở phương diện 7 z sự cần thiết phải thiết lập qui chế thương nhân, có nghĩa là lý giải cho việc tại sao cần thiết lập qui chế thương nhân.

Có lẽ sự khác biệt giữa thương nhân và người thường nằm ở chỗ thương nhân là người chuyên tiến hành các hành vi thương mại và lấy chùng làm nghề kiếm sống. Sự cần thiết của qui chế thương nhân Con người cần có phương tiện kiếm sống để đáp ứng cho các nhu cầu vật chất và tinh thần của mình. Một phương tiện hết sức quan trọng và cần thiết như vậy, nhất là trong xã hội hiện đại, chính là việc tạo lập hay biến mình thành thương nhân. Đây là một công việc làm biến đổi tính cách thông thường trong hoạt động thường nhật của con người.

Thương mại luôn luôn có hai mặt trái ngược nhau. Một mặt góp phần đáp ứng các nhu cầu vật chất tinh thần của xã hội mà có thể gọi đây là mặt tích cực của thương mại. Mặt khác có khả năng rất lớn gây tác hại cho cộng đồng, cho xã hội nếu bị lạm dụng mà có thể gọi đây là mặt tiêu cực của thương mại. Vì vậy để kiểm soát các hoạt động thương mại, phát huy mặt tốt, tích cực, và hạn chế hay loại bỏ mặt tiêu cực, có hại, cần phải có một qui chế thương nhân đầy đủ và hiệu quả.

Luận giải cho cho những nhận định này, việc khảo sát hành vi thương mại không thể bỏ qua. Ngô Huy Cương quan niệm: “Trong khoa học pháp lý, hành vi thương mại thường được phân biệt với hành vi dân sự, có nghĩa chúng đều là các hành vi pháp lý làm phát sinh ra hậu quả pháp lý bởi ý chí của đương sự. Như vậy hành vi thương mại là hành vi pháp lý có tính chất thương mại. Nói cách khác, hành vi pháp lý làm phát sinh hậu quả pháp lý trong lĩnh vực thương mại hay làm phát sinh quan hệ pháp luật thương mại là hành vi thương mại” [10, tr.

Luật Thương mại 2005 không dùng thuật ngữ “hành vi thương mại” mà 8 z thay vào đó là thuật ngữ “hoạt động thương mại” nhưng không có nghĩa khác biệt giữa hai thuật ngữ này về nội dung học thuật. Luật này định nghĩa: “Hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lời, bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lời khác” (Điều 3, khoản 1). Với cách thức định nghĩa khái niệm theo kiểu liệt kê, Uỷ ban Liên hiệp quốc về luật thương mại quốc tế viết như sau: “Thuật ngữ “thương mại”/commerce/cần được diễn giải theo nghĩa rộng để bao quát các vấn đề nảy sinh ra từ mọi mối quan hệ mang tính chất thương mại, dù có hay không có hợp đồng. Các mối quan hệ mang tính thương mại /commercial/ bao gồm, nhưng không phải chỉ bảo gồm, các giao dịch sau đây: bất cứ giao dịch thương mại nào về cung cấp hoặc trao đổi hàng hoá hoặc dịch vụ; thoả thuận phân phối; đại diện hoặc đại lý thương mại; uỷ thác hoa hồng (factoring), cho thuê dài hạn (leasing); xây dựng các công trình; tư vấn; kỹ thuật công trình (engineering); đầu tư; cấp vốn; ngân hàng; bảo hiểm; thoả thuận khai thác hoặc tô nhượng; liên doanh và các hình thức khác về hợp tác công nghiệp hoặc kinh doanh; chuyên chở hàng hoá hay hành khách bằng đường biển, đường không, đường sắt hoặc đường bộ” [19].

Các giải thích khái niệm hành vi thương mại nói trên cho thấy các hành vi thương mại là các hành vi trao đổi các lợi ích vật chất và tinh thần giữa các thương nhân với nhau hoặc giữa các thương nhân và người thường, có tác động lớn tới xã hội. Sự tác động ở đây có thể tích cực hoặc tiêu cực. Sự tác động tích cực bao gồm: (1) việc đáp ứng nhu cầu vật chất và tinh thần của con người; (2) thúc đẩy giao lưu dân sự, kinh tế và thương mại giữa các cộng 9 z đồng; (3) thúc đẩy kinh tế, văn hóa, xã hội phát triển; và (4) tăng cường hợp tác và hội nhập quốc tế. Sự tác động tiêu cực có thể bao gồm sự lạm dụng hành vi thương mại gây thiệt hại cho cá nhân người tiêu dùng, cho đối thủ cạnh tranh, cho trật tự và an toàn xã hội, cho an ninh quốc gia và cho giao lưu quốc tế.