CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ RỦI RO VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO I. TỔNG QUAN VỀ RỦI RO 1.1 Rủi ro Rủi ro là một khái niệm phổ biến và quen thuộc, hầu như ai cũng có thể biết đến phạm trù này. Tuy nhiên, hiện nay lại không có một quan điểm thống nhất nào về rủi ro. Những trường phái khác nhau, các tác giả khác nhau đưa ra các góc nhìn và quan điểm khác nhau về rủi ro, có thể kế đến hai trường phái tiêu biểu là: Trường phái truyền thống nhìn nhận rủi ro là những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc các yếu tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn hoặc điều không chắc chắn có thể xảy ra cho con người.
Rủi ro còn được hiểu là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình kinh doanh, sản xuất của doanh nghiệp, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp. Những định nghĩa về rủi ro trong trường phái truyền thống được đề cập đến như: Rủi ro là những điều không chắc chắn dẫn đến sự biến đổi bất lợi về lợi nhuận, hay dẫn đến thua lỗ (Besis, 2002). Rủi ro là những biến cố xuất hiện một cách ngẫu nhiên gây ra những thiệt hại cho các chủ thể liên quan (Taleb, 2007). Rủi ro được định nghĩa trong tài liệu thương mại và kinh doanh là một sự kiện không chắc chắn, có thể tác động tiêu cực đến việc đạt được các mục tiêu mà doanh nghiệp đề ra (Ojasalo, 2009).
Trường phái trung hòa cho rằng rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được. Rủi ro vừa mang tính tích cực, vừa mang tính tiêu cực. Rủi ro có thể mang tới những tổn thất, mất mát, nguy hiểm cho con người, nhưng cũng có thể mang đến những cơ hội. Nếu tích cực nghiên cứu rủi ro, người ta có thể tìm ra những biện pháp phòng ngừa, hạn chế Bảo mật 5 những rủi ro tiêu cực, đón nhận những cơ hội mang lại kết quả tốt đẹp cho tương lai.
Có thể kể đến các định nghĩa về rủi ro như sau: Theo (Knight, 1922), rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được. Theo (Willet, 1952), rủi ro là sự bất trắc, liên quan đến xác suất, cụ thể liên quan đến việc xuất hiện một biến cố không mong đợi. Theo (Pfeffer, 1956), rủi ro được hiểu là tổng hợp những sự ngẫu nhiên có thể đo lường được bằng xác suất. Theo (Chance and Brooks, 2010), rủi ro là một thuật ngữ tài chính dùng để đo lường tính biến động hoặc sự không chắc chắn của một giao dịch hoặc một danh mục.
Ngoài ra, rủi ro cũng là vấn đề thường xuyên được quan tâm bởi các tổ chức, hiệp hội hành nghề. Do đó, trong các văn bản, tiêu chuẩn được ban hành, rủi ro luôn luôn được đề cập và định nghĩa một cách rõ ràng để phù hợp với từng ngành nghề và lĩnh vực cụ thể. Theo Chuẩn mực kiểm toán nội bộ (IPPF), 2017 của Hiệp hội Kiểm toán nội bộ Hoa Kỳ (IIA), rủi ro là khả năng của một sự kiện xảy ra sẽ có tác động vào việc hoàn thành các mục tiêu. Theo tiêu chuẩn ISO 9001:2015 về hệ thống quản lý chất lượng – các yêu cầu do Tổ chức Tiêu chuẩn hóa quốc tế ban hành, rủi ro là ảnh hưởng của sự không chắc chắn và cũng như bất kỳ sự bất định nào cũng có thể có những tác động tích cực hay tiêu cực.
Theo quan điểm của COSO- ERM 2018, rủi ro được định nghĩa trong hệ thống kiểm soát nội bộ là khả năng mà các sự kiện khi xảy ra sẽ ảnh hưởng đến việc đạt được các mục tiêu và chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp. Phân tích các nghiên cứu trên có thể thấy, dù ít nhiều khác nhau về định nghĩa rủi ro, song đều đề cập đến cùng ba vấn đề: Một là, tính ngẫu nhiên của biến cố rủi ro. Bảo mật 6 Hai là, khả năng có thể đo lường được sự xuất hiện của biến cố rủi ro, làm ảnh hưởng đến mục tiêu của chủ thể một cách tích cực (cơ hội) hoặc tiêu cực (tổn thất). Đây chính là tính hai mặt của rủi ro.
Ba là, chỉ khi có mục tiêu thì mới có rủi ro, bất kỳ sự thay đổi nào của mục tiêu cũng sẽ làm thay đổi rủi ro của chủ thể. Như vậy, có thể kết luận: “Rủi ro là khả năng xuất hiện biến cố ngẫu nhiên (có thể đo lường được), làm kết quả thực tế sai khác so với kế hoạch. Khi có rủi ro, người ta không thể dự đoán chính xác kết quả. Sự hiện diện của rủi ro gây nên sự bất định, và nguy cơ rủi ro xuất hiện bất cứ khi nào cũng có thể dẫn đến khả năng được và mất không thể đoán trước.2 Rủi ro trong hoạt động kinh doanh xuất khẩu Hoạt động kinh doanh xuất khẩu là hoạt động cơ bản của hoạt động ngoại thương, diễn ra trên mọi lĩnh vực, mọi ngành nghề, trong mọi điều kiện của nền kinh tế.
Đây là hoạt động hàm chứa nhiều rủi ro và bất ổn, bởi sự cách biệt về khoảng cách địa lý, sự bất đồng trong ngôn ngữ, văn hóa, phong tục tập quán, cũng như môi trường chính trị - luật pháp giữa các quốc gia, có thể gây nên những xáo trộn bất ngờ và dẫn đến hiệu quả của doanh nghiệp bị giảm sút một cách nhanh chóng. Do đó, rủi ro trong hoạt động kinh doanh xuất khẩu thông thường đa dạng và phức tạp hơn hoạt động kinh doanh nội địa. Vì vậy, có thể đi đến khái niệm về rủi ro xuất khẩu như sau: “Rủi ro trong kinh doanh xuất khẩu là những bất trắc có thể xảy ra ngoài ý muốn trong quá trình kinh doanh xuất khẩu, gây thiệt hại cho doanh nghiệp xuất khẩu, nhưng cũng có thể đem lại lợi ích, cơ hội sinh lời nếu doanh nghiệp có chương trình quản trị rủi ro hiệu quả. Đặc điểm của rủi ro trong kinh doanh xuất khẩu 2.1 Rủi ro xảy ra với tần suất lớn hơn Với môi trường kinh doanh ngày càng biến động, chủ doanh nghiệp luôn phải đối mặt với nhiều rủi ro trong quá trình thực hiện hợp đồng ngoại thương.
Các nguyên nhân chủ quan và khách quan ở cả trong nước và nước ngoài đã làm cho rủi ro xảy ra thường Bảo mật 7 xuyên hơn, với tần suất lớn hơn so với kinh doanh trong nước, bởi sự khác biệt về khoảng cách địa lý, văn hóa, chính trị, kinh tế, và hệ thống pháp lý, … 2.2 Rủi ro xảy ra với mức độ nghiêm trọng hơn Rủi ro thường gây hiệu quả nghiêm trọng hơn cho nhà kinh doanh xuất khẩu vì hai lý do chính là giá trị của thương vụ xuất khẩu thường lớn hơn so với các thương vụ kinh doanh trong nước, và quá trình thực hiện hợp đồng xuất khẩu thường liên quan tới nhiều bên hơn, nên khi xảy ra rủi ro có thể tất cả các bên cùng phải gánh chịu. Tóm lại, mức độ nghiêm trọng hơn được thể hiện ở phạm vi ảnh hưởng của rủi ro, tổn thất rộng lớn hơn.3 Rủi ro ngày càng đa dạng và phức tạp hơn Vốn dĩ hoạt động kinh doanh quốc tế luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro có tính chất phức tạp hơn so với hoạt động kinh doanh trong nước. Bởi đặc trưng của hợp đồng mua bán ngoại thương là có yếu tố nước ngoài, thể hiện ở chủ thể của hợp đồng là các bên có quốc tịch khác nhau hoặc có trụ ở ở các nước khác nhau, hàng hóa là đối tượng của hợp đồng, thường được di chuyển qua biên giới quốc gia, hoặc từ khu vực pháp lý này sang khu vực pháp lý khác, đồng tiền tính giá, đồng tiền thanh toán là ngoại tệ với một trong các bên, luật điều chỉnh hợp đồng hoặc cơ quan giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng có yếu tố nước ngoài. Vì vậy rủi ro xảy ra trong quá trình thực hiện hợp đồng xuất khẩu đa dạng và phức tạp hơn.
Rủi ro cơ bản trong hoạt động kinh doanh xuất khẩu 3.1 Rủi ro thiên nhiên Rủi ro thiên nhiên là thiệt hại có thể gây ra về người, tài sản, môi trường sống, các hoạt động kinh tế, xã hội trong một khoảng thời gian xác định. Đó là những rủi ro do các thảm họa tự nhiên như lũ lụt, hạn hán, động đất, sóng thần, cháy rừng, tình trạng thời tiết khắc nghiệt (El Nino, La Nina), dịch bệnh, ô nhiễm môi trường, … Đặc biệt, đối với những doanh nghiệp mà hàng hóa xuất khẩu mang tính thời vụ, thì khi xảy ra những sự cố thiên tai, không những làm cho cá nhân doanh nghiệp bị tổn thất nặng nề về giá Bảo mật 8 trị sử dụng và giá trị thương mại của hàng hóa, mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của một nền kinh tế. Mặc dù xã hội loài người đã có những bước phát triển vượt bậc, con người đã có những cố gắng rất lớn nhằm giảm bớt những nguy cơ đe dọa từ môi trường tự nhiên, nhưng thực tế cho thấy các hiện tượng thiên tai vẫn nằm ngoài tầm kiểm soát của con người. Rủi ro thiên nhiên vẫn thường xuyên rình rập cuộc sống của con người.2 Rủi ro tỷ giá hối đoái Rủi ro tỷ giá hối đoái là rủi ro phát sinh do sự biến động của tỷ giá hối đoái, làm ảnh hưởng tới doanh thu, hoặc chi phí của doanh nghiệp, qua đó tác động tới tỷ suất sinh lợi kỳ vọng của doanh nghiệp.
Đối với doanh nghiệp có hoạt động kinh doanh xuất khẩu, rủi ro về tỷ giá hối đoái xảy ra khi tỷ giá hối đoái vào thời điểm thanh toán tăng hoặc giảm so với tỷ giá hối đoái lúc ký kết hợp đồng ngoại thương. Đặc biệt, hiện nay xu hướng biến động liên tục và bất thường của các đồng tiền sử dụng chủ yếu trong kinh doanh quốc tế như USD, JPY, EUR ngày càng phổ biến và không có dấu hiệu suy giảm.3 Rủi ro lãi suất Rủi ro lãi suất là rủi ro phát sinh do sự biến động của lãi suất gây ra. Rủi ro này xảy đến khi lãi suất trên thị trường có sự biến động, đặt trong bối cảnh doanh nghiệp có huy động vốn từ hoạt động vay nợ, làm chi phí lãi vay biến động lớn hơn dự kiến, ảnh hưởng tới tỷ suất sinh lợi kỳ vọng của doanh nghiệp. Tùy thuộc vào lượng tiền vay của doanh nghiệp và sự biến động của lãi suất mà mức độ tiêu cực của rủi ro lãi suất cũng sẽ khác nhau.
Hơn nữa, biến động lãi suất gây khó khăn cho việc huy động vốn, ảnh hưởng đến khả năng thanh toán của doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp có nguồn vốn vay chủ yếu từ ngân hàng.