Chương 1. Quan niệm nghệ thuật về con ngƣời trong nghiên cứu văn học và tác giả Bình Nguyên Lộc. Giới thuyết về khái niệm quan niệm nghệ thuật và quan niệm nghệ thuật về con ngƣời, đồng thời tìm hiểu khái lƣợc về tác giả Bình Nguyên Lộc. Các bình diện con ngƣời đƣợc thể hiện trong tiểu thuyết của Bình Nguyên Lộc.
Ngƣời viết đi vào nghiên cứu các bình diện con ngƣời đƣợc thể hiện trong tiểu thuyết của Bình Nguyên Lộc để thấy đƣợc tầm nhìn, tầm cảm, tầm lí giải về con ngƣời của nhà văn. Một số biện pháp nghệ thuật thể hiện quan niệm nghệ thuật về con ngƣời trong tiểu thuyết của Bình Nguyên Lộc. Ngƣời viết đi vào nghiên cứu một số biện pháp nghệ thuật thể hiện quan niệm nghệ thuật về con ngƣời trong tiểu thuyết của Bình Nguyên Lộc. Ngoài ra, còn có những phần phụ khác nhƣ lời cam đoan, lời cảm ơn, phần mục lục và tài liệu tham khảo.
QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƢỜI TRONG NGHIÊN CỨU VĂN HỌC VÀ KHÁI LƢỢC VỀ NHÀ VĂN BÌNH NGUYÊN LỘC 1. Khái niệm “quan niệm nghệ thuật về con ngƣời” và việc vận dụng khái niệm vào việc nghiên cứu ở Việt Nam. Khái niệm “quan niệm nghệ thuật” và “quan niệm nghệ thuật về con người” trong nghiên cứu văn học Quan niệm nghệ thuật là một khái niệm về chủ thể, khái niệm về hệ quy chiếu, thể hiện tầm lí giải, tầm hiểu biết, đánh giá, tầm trí tuệ, tầm nhìn, tầm cảm hay nói một cách tổng quát là tầm hoạt động của chủ thể. Mỗi nhà văn đều có một quan niệm sáng tác riêng.
Đó là sự nhận thức, nhào nặn tạo ra hình tƣợng nghệ thuật theo quan niệm của cá nhân trong bối cảnh lịch sử xã hội nhất định, tạo nên tính thẩm mĩ, sự hài hòa về con ngƣời trong đời sống. Đối với Trần Đình Sử, (1998), ông cho rằng: quan niệm là ý tƣởng, sự lý giải, cắt nghĩa, sự hiểu, khái niệm về thế giới con ngƣời của một tác phẩm, một tác giả nào đó. Tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con ngƣời nghĩa là hệ thống những cái nhìn, sự khám phá, lý giải, trình độ chiếm lĩnh con ngƣời của nhà văn và quan niệm đó có tính chất nghệ thuật đối với con ngƣời trong văn học. Vì vậy, có thể hiểu quan niệm nghệ thuật về con người là cái nhìn cụ thể trong hình thức nghệ thuật thể hiện của một tác giả thông qua tác phẩm của họ.
Nó là một loại nội dung, cái lí, cái logic của sự miêu tả về con ngƣời, tức là nội dung của riêng hình thức. Nó trả lời câu hỏi vì sao nhà văn lại miêu tả con ngƣời nhƣ thế, chọn hình ảnh và chi tiết nhƣ thế. Đó là sự cắt nghĩa, lí giải về cách làm của nhà văn chứ không phải là phân tích một nhân vật cụ thể nào đó trong tác phẩm để thấy đƣợc tƣ tƣởng của tác phẩm. Quan niệm nghệ thuật về con người giúp ta biết đƣợc giới hạn trong nhận thức, cảm thụ và miêu tả về con ngƣời trong văn học.
Nhà văn sẽ miêu tả con ngƣời, nhân vật trong tầm nhìn của họ. Con ngƣời đƣợc nhận thức, soi sáng qua nhiều bình 12 diện với những mối quan hệ phong phú và sinh động với tự nhiên, xã hội, bản thân trong tất cả mối quan hệ của con ngƣời với các vấn đề cá nhân, cộng đồng,. Đặc biệt quan niệm nghệ thuật về con ngƣời thể hiện trên bình diện nhƣ thân thể, bởi thân thể là nền tảng tồn tại của con ngƣời. Thân thể đƣợc thể hiện theo nhiều quan niệm nhƣ thần thoại, tôn giáo, chính trị, thẩm mĩ, tâm sinh lí, qua phƣơng tiện kinh tế, tiêu dùng, hay quan niệm y học.
Nhƣng quan niệm nghệ thuật thƣờng có nội hàm triết lí nghệ thuật. Mỗi thời kì văn học sẽ có những quan niệm khác nhau nhƣ: Văn học cách mạng nhấn mạnh con ngƣời phải hiến thân cho sự nghiệp giải phóng. Thời kì văn học hiện đại con ngƣời đƣợc miêu tả trong tất cả các chiều kích nhƣ tự nhiên, xã hội, giới tính, tiêu dùng, thời thƣợng,… Quan niệm nghệ thuật về con ngƣời không giới hạn ở địa vị, quan hệ xã hội, nghề nghiệp, giới tính, tuổi tác mà nó còn mở rộng ranh giới vƣợt ra ngoài nghề nghiệp và tuổi tác. Con ngƣời đƣợc thể hiện qua hành động hoặc tâm lí, ý thức và có thể có tất cả những mặt ấy.
Con ngƣời có thể quan niệm qua giao tiếp, từ ngữ xƣng hô, hoặc qua các phƣơng thức tu từ nhƣ ẩn dụ, so sánh, hoán dụ, nghịch dị, qua hệ thống các chi tiết nghệ thuật về tƣ thế, động tác, màu sắc…. Các thể loại khác nhau có sự thể hiện con ngƣời khác nhau, vì phƣơng tiện nghệ thuật của chúng cũng khác nhau. Nhân vật không có sẵn để nhà văn sao chép hay chụp lại mà chính nhà văn sáng tạo ra nhân vật. Nhân vật đƣợc hiện ra theo cách hình dung cảm nhận của tác giả.
Do vậy, quan niệm nghệ thuật về con ngƣời hƣớng tới việc xem xét quan niệm chủ thể của ngƣời sáng tác đối với con ngƣời đƣợc miêu tả và con ngƣời nói chung nhƣ một phạm trù khái quát, qua đó mà miêu tả nhân vật cụ thể nhƣ mô hình con ngƣời của nhà văn. Từ đó, có thể hiểu quan niệm nghệ thuật về con ngƣời chính là sự khám phá về con ngƣời bằng nghệ thuật. Vì vậy, nó phản ánh cấu trúc của nhân cách con ngƣời và các hình thức phức tạp tƣơng ứng trong quan hệ con ngƣời đối với thế giới. Đồng thời, quan niệm nghệ thuật về con ngƣời cũng mang dấu ấn sáng tạo của cá tính nghệ sĩ, gắn liền với cái nhìn thẩm mĩ đầy tính phát hiện độc đáo của các nhà 13 văn, nhà thơ qua các thời kỳ văn học nhƣ: Con người trong thần thoại là hình ảnh con ngƣời chƣa phân biệt đƣợc con ngƣời tự nhiên, họ quy cho thần những sức mạnh thần bí.
Thần thoại lƣu giữ những kí ức thời nguyên sơ, có ảnh hƣởng sâu sắc tới văn nghệ này. Do vậy, đặc điểm nổi bật nhất của con ngƣời thần thoại là con ngƣời chức năng, chức năng tự nhiên và chức năng văn hóa. Con ngƣời thần thoại mang những chức năng tự nhiên nhƣ: Thần Zeus- Chúa tể thế giới, Thần Okeanos – Thần Biển, Eros - Thần Tình yêu, Apolon –Thần Mặt trời… Đặc điểm thứ hai của con ngƣời thần thoại là biến hóa. Con ngƣời thần thoại có tài biến hóa qua lại giữa ngƣời và tự nhiên.
Sự biến hóa ở đây diễn ra rất tự nhiên chứ không phải tu luyện. Do vậy, con ngƣời thần thoại đƣợc xem là những ngƣời đầu tiên, vị tổ tiên thứ nhất của nhân loại, ngƣời đã đẻ ra loài ngƣời, tạo ra thế giới, đất trời, ngày đêm và muôn vật. Ở con ngƣời thần thoại cũng có những biểu hiện bản năng về phƣơng diện tính dục. Có thể nhận thấy, con ngƣời thần thoại là biểu hiện của thiên nhiên, vũ trụ, nó đã cung cấp nhiều motif nghệ thuật cho đời sau có ảnh hƣởng không nhỏ đến các hình thức nghệ thuật đời sau.
Con người trong sử thi là ngƣời của cộng đồng, của bộ tộc. Sử thi gắn liền với ý thức phân biệt bộ tộc, tham gia vào những cuộc chiến tranh bảo vệ quyền lợi, danh dự của bộ tộc. Con ngƣời sử thi là con ngƣời sống bằng lí trí, không hành động vì cảm giác hoặc tình cảm ham muốn nhất thời. Con ngƣời sử thi chƣa phát triển ý thức hệ cá nhân, họ đều đại diện toàn năng cho bộ tộc.
Tất cả biểu hiện trên con ngƣời của họ, trang phục vũ khí của họ, đó là sự kết tinh cho những gì cao quý ở bộ tộc họ. Con ngƣời sử thi còn đại diện cho quan niệm cộng đồng trong mọi phƣơng diện nhƣ sức mạnh, trí tuệ, sự giàu sang, phong tục, tập quán, quan niệm về cái đẹp… Con ngƣời sử thi bao giờ cũng đƣợc vẽ lên hết sức hoàn thiện, toàn diện về bề ngoài nhƣng chƣa tìm thấy con ngƣời bên trong. Con ngƣời sử thi là con ngƣời khai sinh hoặc anh hùng của bộ tộc, cho nên họ thƣờng đƣợc thần thánh hóa, mang vẻ đẹp thiêng liêng trong con mắt của đời sau. Điều này ảnh hƣởng đến cách nhìn con ngƣời trong quan niệm nghệ thuật của đời sau.
14 Con người trong truyện cổ tích đƣợc quan tâm khá rõ nét đến số phận của cá nhân. Trong các mối quan hệ xã hội, gia đình để tìm ra giá trị chân chính của loài ngƣời. Con ngƣời cổ tích đã giảm sút nhiều tính thần kì, sức mạnh của con ngƣời cổ tích chính là sức mạnh chính nghĩa của nó. Ngƣời cổ tích sống ngoài thời gian không gian, không ai lớn lên hay già đi chủ yếu là ở hiền thì gặp lành, ở ác thì gặp ác.
Con ngƣời cổ tích chƣa có hoạt động nội tâm, tâm lí nhân vật cổ tích rất đơn giản, chỉ xoay quanh việc ăn ở hiền lành hay gây thù, báo oán trong sự luân hồi chóng vánh và dễ dàng. Con ngƣời cổ tích hành động theo tinh thần công bằng, lẽ phải, hành thiện chứ không phải bằng tâm lí cá nhân. Tuy nhiên, ở con ngƣời cổ tích có sự đối lập giữa cái thiện và ác vô cùng rõ ràng, kẻ ác hiện thân rất tiêu biểu và bị trừng phạt rất đích đáng. Từ đó thấy đƣợc tƣ tƣởng của truyện cổ tích là thƣởng phạt rõ ràng, chính đáng.
Con người trong văn học trung đại đƣợc thể hiện khá rõ nét và độc đáo vì thời kì văn học trung đại đƣợc kéo dài nhiều thế kỷ, đƣợc xem là một loại hình văn học lớn. Con ngƣời trong nền văn học này mang nhiều đặc điểm loại hình nhƣ: mang dấu ấn giai cấp, dấu ấn của hệ tƣ tƣởng, tôn giáo, sáng tác dân gian, mang tính khuôn mẫu. Ở mỗi khu vực, hình tƣợng con ngƣời có những nét khu biệt không trộn lẫn nhau. Có những con ngƣời mang dáng vẻ vũ trụ, thiên nhiên nhƣng cũng có những con ngƣời trong dáng liễu dáng mai dáng hạc, mình ve, tóc mây, mắt phƣợng, mặt rồng,…Tuy nhiên, ở thời kì này con ngƣời mang cảm thức chung của cả một mô hình văn học, thời đại văn học.
Các nhà văn hầu nhƣ không hình dung con ngƣời trong dáng vẻ đời thƣờng, tầm thƣờng, không đẹp. Con ngƣời trung đại cũng đứng giữa cuộc đấu tranh thiện và ác, cao đẹp và tầm thƣờng, hữu đạo và vô đạo. Thời trung đại cả phƣơng Tây và phƣơng Đông quan niệm về con ngƣời cá nhân rõ ràng. Tuy nhiên, ở con ngƣời phƣơng Đông thì con ngƣời cá nhân với sự cảm thông, khẳng định, đƣợc thi thố.
Đến cuối thể kỉ XVII, trong dòng văn học dân chủ xuất hiện con ngƣời dân chủ.