phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục kèm theo, dự kiến cấu trúc luận văn có 3 chƣơng. Cơ sở lí luận về văn hóa nhà trƣờng và quản lý, xây dựng văn hóa tổ chức nhà trƣờng trong bối cảnh hiện nay. Thực trạng văn hóa nhà trƣờng và quản lý, xây dựng văn hóa nhà trƣờng mầm non Hoa Hồng trong bối cảnh hiện nay. Biện pháp quản lý, xây dựng văn hóa tổ chức nhà trƣờng mầm non Hoa Hồng trong bối cảnh hiện nay.
4 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ VĂN HÓA NHÀ TRƢỜNG VÀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA TỔ CHỨC NHÀ TRƢỜNG TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về văn hóa nhà trường * Nghiên cứu nước ngoài Văn hóa nói chung và văn hóa nhà trƣờng nói riêng là một trong những chủ đề hấp dẫn đƣợc các nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm khai thác ở những chiều cạnh khác nhau, tiêu biểu có những công trình nghiên cứu sau đây: Theo Deal, Terrence E (1993), Schein (2004) và Maslowski (2006) trong công trình nghiên cứu của mình đƣa ra các quan điểm nghiên cứu về thuật ngữ “văn hóa nhà trƣờng” (school culture, 1980 -1990) [48], [56]. Purkey và Smith (1982) , Peterson (2002) , nghiên cứu cấu trúc, kết cấu về văn hóa nhà trƣờng [61], [59].
Một số công trình nghiên cứu đề cập đến ảnh hƣởng của văn hóa nhà trƣờng tới tất cả các lĩnh vực trong nhà trƣờng, bao gồm hoạt động giảng dạy, hiệu quả học tập của học sinh và sự phát triển nghề nghiệp (Hamilton và Richardson, 1995) [54]. Bàn về cấu trúc văn hóa nhà trƣờng, hầu hết các nhà nghiên cứu đều nhất trí với một trong hai mô hình cấu trúc: Thứ nhất, mô hình tảng băng (hai tầng bậc) đƣợc đƣa ra bởi Frank Gonzales (1978) [53]. Theo đó, tƣơng tự văn hóa tổ chức, văn hóa nhà trƣờng giống nhƣ một tảng băng, có văn hóa biểu hiện ở bề mặt và văn hóa ở chiều sâu. Trong đó, bề mặt văn hóa là những thành tố vật chất dễ quan sát và dễ thay đổi.
Bề sâu của văn hóa là những yếu tố thuộc tinh thần nhƣ các giá trị, niềm tin và các ý nghĩ của con ngƣời mà chúng ta khó quan sát hoặc khó thay đổi. Thứ hai, mô hình cấu trúc ba tầng bậc do Edgar H. Schein (2004) [54] đƣa ra và đƣợc áp dụng vào văn hóa nhà trƣờng. Theo mô hình này, văn hóa nhà trƣờng bao gồm ba tầng bậc: (1) Các yếu tố hữu hình - có thể quan sát đƣợc; (2) Các giá trị đƣợc thể hiện, bao gồm niềm tin, thái độ, cách ứng xử; (3) Các giả thiết cơ bản - bao gồm các yếu tố liên quan đến môi trƣờng xung quanh, thực tế của tổ chức, hoạt 5 động và mối quan hệ giữa con ngƣời trong tổ chức.
Trong hai mô hình này, mô hình ba cấp độ của văn hóa nhà trƣờng phản ánh chặt chẽ và đầy đủ hơn về cấu trúc văn hóa nhà trƣờng. Trong đó, đặc biệt cần nhấn mạnh ở đây là các giả thiết cơ bản - tầng thứ ba trong cấu trúc văn hóa. Theo Schein, tầng giả định cơ bản bề sâu chính là các giả thiết ban đầu, đƣợc hỗ trợ bởi một linh cảm hay một giá trị nào đó, đƣợc sử dụng liên tục khi giải quyết một vấn đề, dần dần trở thành hiện thực. Tầng giả thiết cơ bản bề sâu này sẽ quyết định đến cách giải quyết, nhìn nhận, xem xét mọi vấn đề của tổ chức, nó chi phối việc lựa chọn phƣơng án nào, giá trị nào.
Nó có mối quan hệ chặt chẽ, chi phối đến hai tầng còn lại là các yếu tố hữu hình và các giá trị đƣợc thể hiện. Guthrie và Colleen Hoy (2015) [58], tƣơng tự nhƣ những nỗ lực thay đổi trong các lĩnh vực khác, sự phát triển tổ chức trong lĩnh vực giáo dục không xảy ra trong một môi trƣờng riêng biệt. Thay vào đó, nó xảy ra trong những tổ chức có các quy tắc và giá trị, các giả định và kỳ vọng. Trong khi thƣờng đƣợc sử dụng thay thế cho nhau, một số tác giả đã phân biệt các cấu trúc của “môi trƣờng nhà trƣờng” và “văn hóa nhà trƣờng” trên cơ sở môi trƣờng tổ chức đƣợc mô tả nhƣ các niềm tin và nhận thức mà cá nhân nắm giữ trong tổ chức, còn văn hóa đƣợc xem nhƣ các giá trị, niềm tin và kỳ vọng đƣợc chia sẻ, hình thành và phát triển từ các tƣơng tác xã hội trong tổ chức.
Văn hóa nhà trƣờng chính là “cách thức chúng ta thực hiện những công việc ở đó” - thể hiện ở dạng hữu hình và vô hình và đƣợc các thành viên của nhà trƣờng chia sẻ, duy trì, các giá trị văn hóa nhà trƣờng sẽ giúp định hƣớng các hành vi của các giáo viên, hiệu trƣởng nhà trƣờng. Bàn về các biểu hiện của văn hóa nhà trƣờng, tiêu biểu có các công trình nghiên cứu của các tác giả Peterson , Deal, Terrence , Frank Gonzales , Schein… Các nghiên cứu của các tác giả đều có điểm chung cho văn hóa nhà trƣờng đƣợc biểu hiện cụ thể thành hai tầng bậc. Tầng bậc thứ nhất là các yếu tố bề nổi của văn hóa nhà trƣờng và tầng bậc tứ hai là các yếu tố bề sâu của văn hóa nhà trƣờng. Về vai trò của văn hóa nhà trƣờng đối với các hoạt động dạy và học của nhà trƣờng, tiêu biểu có một số công trình nghiên cứu sau: Barth (2002) cho rằng văn hóa nhà 6 trƣờng tác động đến toàn bộ các thành viên trong nhà trƣờng; tác động đến sự thành công, hiệu quả hoạt động của nhà trƣờng.
Tác giả nhấn mạnh: “Văn hóa nhà trƣờng còn có sức ảnh hƣởng mạnh mẽ hơn đến các hoạt động và việc học tập trong trƣờng học hơn là tổng thống của quốc gia, bộ giáo dục, hội đồng nhà trƣờng, hay thậm chí là hiệu trƣởng, giáo viên và các phụ huynh” [48]. Tƣơng tự, Peterson (2002) cho rằng “Môi trƣờng văn hóa nhà trƣờng tích cực, các thành viên luôn có ý thức chung về sự kết nối giữa các cá nhân, ý thức đƣợc chia sẻ rộng rãi về sự tôn trọng và chăm sóc cho mọi ngƣời. Còn môi trƣờng văn hóa chứa đựng các yếu tố tiêu cực sẽ tác động xấu đến hiệu quả giáo dục cũng nhƣ các hoạt động khác của nhà trƣờng” [59]. Dewit và cộng sự (2003) nghiên cứu vai trò của văn hóa nhà trƣờng đối với sự thành công của ngƣời học đã phân chia các khía cạnh của văn hóa nhà trƣờng thành ba phạm trù chung: (i) Không khí tâm lý - xã hội của nhà trƣờng; (ii) Quản lý hành chính của nhà trƣờng; (iii) Kiểu dạy và học đƣợc thực hiện trong nhà trƣờng [49].
Các tác giả đã đƣa ra minh chứng về tác động, ảnh hƣởng rõ nét của văn hóa nhà trƣờng đến kết quả học tập và hành vi của ngƣời học. Theo Bahar Gun và Esin Caglayan (2013) [47], văn hoá nhà trƣờng đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện hoạt động nhà trƣờng. Nhận thức về văn hoá nhà trƣờng cũng có nghĩa là để mang lại sự thay đổi, nền văn hóa hiện tại phải đƣợc xem xét lại và tái cơ cấu. Những phát hiện của nghiên cứu cho thấy ba khía cạnh nổi bật nhất của văn hoá nhà trƣờng là sự hỗ trợ và hợp tác của đội ngũ nhân viên, sự lãnh đạo hợp tác và sự thống nhất mục đích.
Sự hợp tác của giáo viên đƣợc coi là yếu tố tích cực mạnh mẽ nhất trong văn hoá nhà trƣờng, điều đó cho thấy sự hiểu biết nghề nghiệp một cách chính thức và không chính thức của giáo viên có thể đƣợc tăng cƣờng bằng cách xây dựng và duy trì những cơ hội cần thiết để giáo viên phát huy sự hợp tác trong tổ chức. Đề xuất này cũng đƣợc phản ánh trong nghiên cứu của Jurasaite-Harbison (2009), liên quan tới việc học tập tại nơi làm việc của giáo 10 viên. (2010), cho rằng, 7 giáo viên có nhiều khả năng tham gia vào loại hình học tập này trong các trƣờng học, nơi mà môi trƣờng vật lý và xã hội góp phần thúc đẩy các tƣơng tác nghề nghiệp. Đồng quan điểm Fullan, M.G (1991) cũng cho rằng kiểu hợp tác này nên đƣợc thúc đẩy bởi nó làm gia tăng tinh thần, sự nhiệt tình và hiệu quả của giáo viên, giúp họ trở nên dễ tiếp nhận những ý tƣởng mới.
Để xác định nhà trƣờng hiệu quả, Snowden và Gorton (1998) chỉ ra năm yếu tố văn hoá nhà trƣờng quan trọng, đó là: văn hóa tổ chức tích cực; nỗ lực học tập và thành tích; tin tƣởng rằng tất cả học sinh có thể học tập; liên tục phát triển và đổi mới đội ngũ nhân sự; xây dựng môi trƣờng học tập an toàn, trật tự. Nghiên cứu của Yenming Zhang (2008) lại cho thấy 8 giá trị đƣợc xếp thứ hạng cao trong giá trị văn hoá nhà trƣờng, bao gồm: Sự đổi mới (nhà trƣờng luôn luôn đặt ở vị trí đầu tiên), chấp nhận rủi ro, trao quyền lực, sự tham gia của mọi ngƣời, tập trung vào kết quả, tập trung vào con ngƣời, làm việc nhóm và sự ổn định. Với 8 giá trị này, nhà trƣờng nên xem lại đang phát triển và xây dựng đƣợc bao nhiêu giá trị, những giá trị thực hay ảo… Vấn đề cốt yếu chính là sự thống nhất mục đích - sự nhận thức chung về sứ mệnh và tầm nhìn của nhà trƣờng giữa các giáo viên. Nghiên cứu văn hoá nhà trƣờng ở cấp độ đại học, các tác giả Bartell, (2003) cho rằng “Văn hoá nhà trƣờng bao gồm toàn bộ hoạt động của các thành viên trong nhà trƣờng (Hiệu trƣởng, giảng viên, nhân viên, trƣờng mầm non, sinh viên), các nghi thức giao tiếp; hệ thống các giá trị; các chuẩn mực xử sự, các câu chuyện…”.
Theo Mintzberg và Van der Hayden, (1999): “Trong các trƣờng đại học, những ngƣời có liên quan đến văn hoá nhà trƣờng rất đa dạng. Các bên liên quan trong nội bộ nhà trƣờng bao gồm từ sinh viên trong nƣớc tới sinh viên quốc tế, đang học hay đã tốt nghiệp, sinh viên chính quy và phi chính quy. Các bên liên quan bên ngoài bao gồm từ những ngƣời trong cộng đồng dân cƣ nơi trƣờng đặt địa điểm cho đến các nhà chính trị, những ngƣời thực thi pháp luật, các nhà tài trợ, các tổ chức kiểm định, các tổ chức hiệp hội và cơ quan truyền thông. Trong bối cảnh đó, nhƣ một mạng lƣới phức tạp, trƣờng đại học đƣợc xem là quá trình truyền thông liên tục và đan dệt lẫn nhau giữa các cá nhân cùng chia sẻ trách nhiệm và quyền ra quyết định.