Quản Lý và Phát Huy Giá Trị Di Sản Tư Liệu Trong Các Di Tích Quốc Gia Đặc Biệt Tại Hà Nội

Việc quản lý di sản tư liệu tại các di tích quốc gia đặc biệt Hà Nội là một nhiệm vụ quan trọng, góp phần bảo tồn và… 99 trang · Đại học Nội Vụ Hà Nội · 2023.

• Người hướng dẫn: Cô Trịnh Thị Năm
• Trường học: Đại học Nội Vụ Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý di sản văn hóa
• Đề tài: Quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu tại các di tích Quốc gia đặc biệt ở Hà Nội
• Loại tài liệu: đề tài nghiên cứu khoa học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ NGỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN TƯ LIỆU
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Khái niệm quản lý
• 1.3. Khái niệm giá trị
• 1.4. Khái niệm Phát huy giá trị
• 1.5. Khái niệm di tích
• 1.6. Khái niệm Di tích quốc gia đặc biệt
• 1.7. Khái niệm Di sản tư liệu
• 1.8. Giá trị của di sản tư liệu trong các di tích quốc gia đặc biệt
• 1.9. Các loại hình di sản tư liệu trong Di tích quốc gia đặc biệt
• 1.10. Giá trị của di sản tư liệu trong các di tích lịch sử văn hoá
• 1.11. Nguyên tắc quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu
• 1.12. Mục đích của quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu
• 1.13. Nội dung của quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu
• 1.14. Nội dung quản lý di sản tư liệu
• 1.15. Các hình thức phát huy giá trị di sản tư liệu
• 1.16. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN TƯ LIỆU TRONG MỘT SỐ DI TÍCH QUỐC GIA ĐẶC BIỆT TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 2.1. Khái quát về các di tích Quốc gia đặc biệt trên địa bàn thành phố Hà Nội
• 2.2. Di tích Đền Sóc
• 2.3. Di tích Chùa Thầy
• 2.4. Di tích Đền Phù Đổng
• 2.5. Quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu trong một số di tích Quốc gia đặc biệt tại Hà Nội
• 2.6. Mô hình tổ chức bộ máy trong một số di tích Quốc gia đặc biệt
• 2.7. Thống kê, kiểm kê di sản tư liệu
• 2.8. Bảo quản di sản tư liệu
• 2.9. Phát huy giá trị di sản tư liệu trong một số di tích Quốc gia đặc biệt
• 2.10. Công tác thuyết minh tại một số điểm di tích
• 2.11. Đặt bản trích phiên âm, dịch nghĩa di sản Hán Nôm trong di tích
• 2.12. Tuyên truyền, quảng bá trên các phương tiện thông tin đại chúng
• 2.13. Phát huy giá trị di sản trên mạng xã hội
• 2.14. Tổ chức hội thảo khoa học
• 2.15. In ấn, xuất bản ấn phẩm tài liệu liên quan
• 2.16. Nhận xét thực trạng quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu tại một số di tích Quốc gia đặc biệt
• 2.17. Nguyên nhân của các hạn chế
• 2.18. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP VỀ QUẢN LÝ VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN TƯ LIỆU TRONG MỘT SỐ DI TÍCH QUỐC GIA ĐẶC BIỆT TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 3.1. Phương hướng quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu tại một số Di tích Quốc gia đặc biệt trên địa bàn Hà Nội
• 3.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý di sản tư liệu ở một số di tích Quốc gia đặc biệt tại địa bàn Hà Nội
• 3.3. Tinh gọn bộ máy quản lý
• 3.4. Nâng cao công tác sưu tầm, bảo quản, tu sửa, hồi phục những di sản tư liệu ở một số di tích quốc gia đặc biệt tại địa bàn Thành phố Hà Nội
• 3.5. Giải pháp nâng cao hiệu quả phát huy giá trị di sản tư liệu ở một số di tích Quốc gia đặc biệt tại địa bàn Hà Nội
• 3.6. Những giải pháp thực hiện phát huy giá trị di sản tư liệu trực tiếp tại di tích Quốc gia đặc biệt tại địa bàn Hà Nội
• 3.7. Những giải pháp thực hiện phát huy giá trị di sản tư liệu gián tiếp tại di tích Quốc gia đặc biệt tại địa bàn Hà Nội
• 3.8. Những giải pháp ứng dụng công nghệ thông tin trong việc quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu tại di tích Quốc gia đặc biệt tại địa bàn Hà Nội
• 3.9. Tiểu kết chương 3

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quản Lý Di Sản Tư Liệu Tại Hà Nội 55 ký tự

Việc quản lý di sản tư liệu tại các di tích quốc gia đặc biệt Hà Nội là một nhiệm vụ quan trọng, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử văn hóa của dân tộc. Các di sản tư liệu Hà Nội không chỉ là những chứng tích vật chất mà còn là nguồn thông tin vô giá về quá khứ, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cội nguồn và truyền thống. Theo Sắc lệnh 65/SL do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký ngày 23/11/1945, việc bảo toàn cổ tịch trong toàn cõi Việt Nam đã được đặc biệt chú trọng. Hiện nay, công tác này càng được quan tâm hơn, thể hiện qua các hoạt động phục dựng, duy trì và phát triển di sản văn hóa, đặc biệt là di sản tư liệu tại các di tích quốc gia đặc biệt.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của di sản tư liệu

Di sản tư liệu bao gồm các tài liệu, tư liệu Hán Nôm khắc trên bia đá, chuông, gỗ, giấy như thần tích, thần sắc, gia phả, hương ước. Nguồn tài liệu này mang lại thông tin cho các nhà nghiên cứu về tôn giáo, địa lý, lịch sử, niên đại khởi dựng của di tích. Nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị của loại hình tài liệu này góp phần làm sáng tỏ những thay đổi của đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người Việt qua các thời kỳ; góp phần quan trọng trong giáo dục truyền thống, trong nghiên cứu lịch sử của địa phương, nghiên cứu lịch sử danh nhân; là nguồn tài liệu quan trọng bổ sung cho thông sử và làm sáng tỏ các vấn đề về văn bản học, dân tộc học, thư pháp, kiến trúc, điêu khắc.

1.2. Vai trò của di sản tư liệu trong di tích quốc gia đặc biệt

Di tích quốc gia đặc biệt là nơi lưu giữ nhiều di sản tư liệu quý giá, phản ánh các giai đoạn lịch sử quan trọng của đất nước. Các di sản tư liệu này không chỉ có giá trị về mặt lịch sử văn hóa mà còn có ý nghĩa to lớn trong việc giáo dục truyền thống, nâng cao nhận thức về di sản văn hóa cho cộng đồng. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản tại các di tích góp phần thúc đẩy du lịch di sản Hà Nội và phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

II. Thách Thức Quản Lý Di Sản Tư Liệu Tại Hà Nội 58 ký tự

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực, công tác quản lý di sản tư liệu tại các di tích quốc gia đặc biệt Hà Nội vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng xuống cấp của di sản, thiếu nguồn lực bảo tồn, và sự hạn chế trong việc ứng dụng công nghệ vào bảo tồn di sản tư liệu là những vấn đề cần được giải quyết. Bên cạnh đó, nhận thức của cộng đồng về giá trị di sản còn chưa cao, gây khó khăn cho công tác phát huy giá trị di sản. Cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả để vượt qua những thách thức này.

2.1. Thực trạng bảo quản di sản tư liệu tại các di tích

Nhiều di sản tư liệu đang đối mặt với nguy cơ xuống cấp do tác động của thời gian, môi trường và các yếu tố khách quan khác. Công tác bảo quản di sản tư liệu còn nhiều hạn chế, thiếu các biện pháp phòng ngừa và xử lý kịp thời. Việc thiếu kinh phí và nhân lực chuyên môn cũng là một trở ngại lớn trong công tác bảo tồn di sản.

2.2. Hạn chế trong ứng dụng công nghệ số vào quản lý di sản

Việc ứng dụng công nghệ số vào quản lý di sản tư liệu còn chậm, chưa đáp ứng được yêu cầu của thời đại. Các di sản chưa được số hóa đầy đủ, gây khó khăn cho việc tra cứu, nghiên cứu và phát huy giá trị. Cần có những giải pháp để đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác bảo tồn di sản.

2.3. Nhận thức cộng đồng về giá trị di sản còn hạn chế

Nhận thức của cộng đồng về giá trị di sản tư liệu còn chưa cao, dẫn đến việc thiếu sự quan tâm và chung tay bảo vệ. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức về di sản văn hóa cho cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Việc này góp phần tạo nên sự đồng thuận và ủng hộ trong công tác bảo tồn di sản.

III. Giải Pháp Nâng Cao Quản Lý Di Sản Tư Liệu Hà Nội 59 ký tự

Để nâng cao hiệu quả quản lý di sản tư liệu tại các di tích quốc gia đặc biệt Hà Nội, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Tăng cường đầu tư nguồn lực, nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ cán bộ, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, và tăng cường sự tham gia của cộng đồng là những yếu tố then chốt. Bên cạnh đó, cần hoàn thiện hệ thống chính sách bảo tồn di sản để tạo hành lang pháp lý vững chắc cho công tác này.

3.1. Tăng cường đầu tư nguồn lực cho bảo tồn di sản

Cần tăng cường đầu tư nguồn lực tài chính cho công tác bảo tồn di sản tư liệu, bao gồm kinh phí cho việc tu bổ, phục dựng, số hóa và nghiên cứu. Bên cạnh đó, cần có cơ chế huy động nguồn lực xã hội hóa để tăng cường khả năng bảo tồn di sản.

3.2. Nâng cao năng lực chuyên môn cho cán bộ quản lý

Cần nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ cán bộ quản lý di sản tư liệu thông qua các khóa đào tạo, bồi dưỡng kiến thức về bảo tồn di sản, ứng dụng công nghệ số và phát huy giá trị di sản. Việc này giúp nâng cao hiệu quả công tác quản lý di sản.

3.3. Hoàn thiện chính sách bảo tồn di sản tư liệu

Cần hoàn thiện hệ thống chính sách bảo tồn di sản tư liệu, bao gồm các quy định về quản lý di sản, bảo tồn di sản, phát huy giá trị di sản và xử lý vi phạm. Việc này tạo hành lang pháp lý vững chắc cho công tác bảo tồn di sản.

IV. Phát Huy Giá Trị Di Sản Tư Liệu Hướng Dẫn Chi Tiết 57 ký tự

Việc phát huy giá trị di sản tư liệu đóng vai trò quan trọng trong việc lan tỏa giá trị lịch sử văn hóa đến cộng đồng. Cần đa dạng hóa các hình thức phát huy giá trị, từ tổ chức triển lãm, hội thảo, đến xây dựng các sản phẩm du lịch di sản và ứng dụng công nghệ số. Bên cạnh đó, cần tăng cường hợp tác với các tổ chức quốc tế để học hỏi kinh nghiệm và nâng cao hiệu quả công tác phát huy giá trị di sản.

4.1. Đa dạng hóa hình thức phát huy giá trị di sản

Cần đa dạng hóa các hình thức phát huy giá trị di sản tư liệu, bao gồm tổ chức triển lãm, hội thảo, xây dựng các sản phẩm du lịch di sản, xuất bản ấn phẩm, và ứng dụng công nghệ số. Việc này giúp thu hút sự quan tâm của cộng đồng và lan tỏa giá trị di sản.

4.2. Ứng dụng công nghệ số trong phát huy giá trị di sản

Cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong phát huy giá trị di sản tư liệu, bao gồm xây dựng các trang web, ứng dụng di động, và các sản phẩm tương tác. Việc này giúp tăng cường khả năng tiếp cận di sản cho cộng đồng và tạo ra những trải nghiệm mới mẻ.

4.3. Hợp tác quốc tế trong phát huy giá trị di sản

Cần tăng cường hợp tác với các tổ chức quốc tế để học hỏi kinh nghiệm và nâng cao hiệu quả công tác phát huy giá trị di sản tư liệu. Việc này giúp di sản Việt Nam được biết đến rộng rãi trên thế giới và thu hút khách du lịch di sản.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Quản Lý Di Sản Tại Hà Nội 55 ký tự

Nghiên cứu về quản lý di sản tư liệu tại các di tích quốc gia đặc biệt Hà Nội có ý nghĩa thực tiễn to lớn. Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng để xây dựng các mô hình quản lý di sản hiệu quả, góp phần bảo tồn di sản và phát huy giá trị cho cộng đồng. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chính sách bảo tồn di sản phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam.

5.1. Xây dựng mô hình quản lý di sản hiệu quả

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng để xây dựng các mô hình quản lý di sản tư liệu hiệu quả, phù hợp với đặc điểm của từng di tích quốc gia đặc biệt. Mô hình này cần đảm bảo tính khoa học, tính thực tiễn và tính bền vững.

5.2. Cung cấp cơ sở khoa học cho chính sách bảo tồn

Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chính sách bảo tồn di sản tư liệu phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam. Chính sách cần đảm bảo tính khả thi, tính hiệu quả và tính bền vững.

VI. Tương Lai Quản Lý Di Sản Tư Liệu Tại Hà Nội 53 ký tự

Trong tương lai, công tác quản lý di sản tư liệu tại các di tích quốc gia đặc biệt Hà Nội cần hướng đến sự chuyên nghiệp, hiện đại và bền vững. Ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số, tăng cường hợp tác quốc tế, và nâng cao nhận thức cộng đồng là những yếu tố quan trọng để đạt được mục tiêu này. Với sự chung tay của toàn xã hội, di sản tư liệu sẽ được bảo tồn và phát huy giá trị một cách hiệu quả, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước.

6.1. Hướng đến sự chuyên nghiệp và hiện đại

Công tác quản lý di sản tư liệu cần hướng đến sự chuyên nghiệp và hiện đại, với đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn cao, trang thiết bị hiện đại và quy trình làm việc khoa học.

6.2. Đảm bảo tính bền vững trong bảo tồn di sản

Công tác bảo tồn di sản tư liệu cần đảm bảo tính bền vững, với các giải pháp bảo tồn lâu dài, thân thiện với môi trường và phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong tiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, hệ thống di sản văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ dưới nhiều hình thức đa dạng. Những chuẩn mực xã hội, tri thức Nho giáo cùng các sự kiện lịch sử quan trọng đã được tiền nhân ghi chép cẩn trọng trên giấy, khắc trên văn bia đá, chuông đồng hoặc chạm trổ trên các cấu kiện gỗ quý. Nguồn di sản tư liệu (DSTL) này là kho tàng minh chứng lịch sử xác thực, phản ánh cội nguồn văn hóa, tư tưởng và đời sống tín ngưỡng của người Việt.

Nhận thức rõ giá trị của di sản văn hóa, ngay sau khi giành độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 65/SL ngày 23/11/1945 về bảo toàn tất cả cổ tích trên toàn cõi Việt Nam. Bước sang giai đoạn hiện nay, công tác quản lý và phát huy giá trị di sản văn hóa nói chung và di sản tư liệu nói riêng tại các di tích quốc gia đặc biệt (DTQGĐB) tiếp tục được Đảng và Nhà nước chú trọng thông qua hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và các chương trình mục tiêu bảo tồn.

Qua quá trình nghiên cứu và khảo sát thực tế tại thành phố Hà Nội – trung tâm văn hóa có mật độ di tích lớn nhất cả nước, tác giả xác định hai cơ sở thực tiễn cốt lõi:

1. Di tích lịch sử - văn hóa chứa đựng nguồn thông tin trực tiếp, độc bản thuộc nhiều lĩnh vực mà các nguồn tài liệu lưu trữ thông thường không thể phản ánh đầy đủ. Việc khai thác và sử dụng hiệu quả nguồn thông tin này là yêu cầu cấp thiết.
2. Nguồn tư liệu Hán Nôm tồn tại dưới dạng văn bia, minh chuông, hoành phi, câu đối, thần tích, thần sắc, gia phả, hương ước cung cấp dữ liệu chính xác về niên đại khởi dựng, địa lý hành chính, nhân vật lịch sử và sinh hoạt văn hóa làng xã, đóng vai trò bổ sung quan trọng cho nguồn chính sử.

Từ bối cảnh đó, đề tài "Quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu trong một số di tích Quốc gia đặc biệt trên địa bàn thành phố Hà Nội" được thực hiện nhằm giải quyết các yêu cầu sau:

• Mục tiêu nghiên cứu: Khảo sát thực trạng quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu tại một số DTQGĐB trên địa bàn thành phố Hà Nội; trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, bảo quản và mở rộng khả năng tiếp cận di sản cho công chúng, góp phần giáo dục truyền thống lịch sử cho các thế hệ.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về hoạt động quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu.
  2. Khảo sát, đánh giá thực trạng quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu tại một số DTQGĐB trên địa bàn thành phố Hà Nội.
  3. Đề xuất các nhóm giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu tại các di tích được khảo sát.
• Đối tượng nghiên cứu: Di sản tư liệu tại 03 di tích Quốc gia đặc biệt trên địa bàn thành phố Hà Nội, bao gồm: Chùa Thầy (huyện Quốc Oai), Đền Sóc (huyện Sóc Sơn), Đền Phù Đổng (huyện Gia Lâm).
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Không gian: Nghiên cứu giới hạn tại 03 trong tổng số 20 DTQGĐB trên địa bàn thành phố Hà Nội (tính đến ngày 31/12/2022). Việc lựa chọn 03 điểm di tích này xuất phát từ khả năng tiếp cận thực địa và tính đại diện của nguồn tư liệu Hán Nôm tại các điểm di tích.
  • Thời gian và dữ liệu: Dữ liệu kiểm kê, phân loại kế thừa từ hồ sơ xếp hạng di tích năm 2017 kết hợp số liệu khảo sát thực địa cập nhật đến tháng 06/2023.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên sự liên kết giữa lý luận khoa học quản lý, lý thuyết văn hóa học, lưu trữ học và khung pháp lý hiện hành của Nhà nước Việt Nam về di sản văn hóa.

Khung lý thuyết và hệ thống khái niệm

• Khái niệm quản lý: Tác giả tiếp cận khái niệm quản lý từ nhiều trường phái: định nghĩa 5 chức năng quản lý của Mary Parker Follet; mô hình quản trị tạo lập môi trường làm việc nhóm của Koontz, O'Donnell & Weihrich (1992); quan điểm điều khiển có định hướng của các nhà quản lý Liên Xô và V. Rozanova; định nghĩa của Viện Ngôn ngữ học, GS. Nguyễn Lân, Từ điển Hán - Việt. Khóa luận tổng kết 06 vai trò chính của quản lý dựa trên giáo trình Khoa học quản lý đại cương.
• Khái niệm giá trị và phát huy giá trị: Giá trị được phân tích dưới góc độ triết học, kinh tế học và xã hội học (trích dẫn M. Williams, James Peoples & Garrick Bailey, Võ Văn Thắng). Phát huy giá trị là hoạt động mang tính liên ngành nhằm khai thác, chuyển hóa các giá trị nội tại của di sản vào đời sống tinh thần, giáo dục và nghiên cứu khoa học của cộng đồng theo định hướng của UNESCO.
• Di tích và Di tích quốc gia đặc biệt: Căn cứ Điều 29 Luật Di sản văn hóa năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) để xác định tiêu chí phân loại 5 loại hình di tích (lịch sử - văn hóa, kiến trúc nghệ thuật, khảo cổ, thắng cảnh, lịch sử cách mạng) và tiêu chuẩn xếp hạng DTQGĐB.
• Tư liệu và Di sản tư liệu: Khái niệm tư liệu được đối chiếu giữa Từ điển tiếng Việt (NXB Hồng Đức, 2017), Từ điển Oxford English Dictionary và định nghĩa của UNESCO. Di sản tư liệu được xác định theo khung của Chương trình "Ký ức thế giới" (Memory of the World - UNESCO, 1992) và Công ước Di sản thế giới 1972, nhấn mạnh hai thành tố cấu thành: nội dung thông tin và vật mang tin.

Khung pháp lý áp dụng

Đề tài điểm lại quá trình hoàn thiện hành lang pháp lý quản lý di sản tại Việt Nam:

• Sắc lệnh số 65/SL ngày 23/11/1945 của Chủ tịch Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
• Hiến pháp năm 1992 và Quyết định số 25/TTg ngày 19/01/1993 của Thủ tướng Chính phủ.
• Nghị quyết Trung ương 4 khóa VII (11/1993), Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII và Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI của Đảng về phát triển văn hóa.
• Luật Di sản văn hóa năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009); Tiêu chuẩn Quốc gia TCVN 2014 của Cục Di sản văn hóa.
• Các văn bản quản lý của thành phố Hà Nội: Luật Thủ đô năm 2013; Nghị quyết số 24/2013/NQ-HĐND ngày 04/12/2013; Quyết định số 48/2016/QĐ-UBND ngày 17/11/2016 ban hành quy chế quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di tích trên địa bàn.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp điền dã, khảo sát thực địa: Trực tiếp tiếp cận các điểm di tích Đền Sóc, Chùa Thầy, Đền Phù Đổng để kiểm kê, ghi nhận hiện trạng bảo quản các hiện vật mang tin như văn bia, chuông đồng, sắc phong, hoành phi, câu đối.
• Phương pháp thu thập thông tin: Tập hợp dữ liệu từ hồ sơ xếp hạng di tích, tài liệu lưu trữ, sách chuyên khảo, kỷ yếu hội thảo quốc tế và trong nước, luận án tiến sĩ và cổng thông tin điện tử.
• Phương pháp thống kê, so sánh, phân tích, tổng hợp: Lập bảng số liệu thống kê, đối chiếu số liệu từ hồ sơ xếp hạng năm 2017 với hiện trạng thực tế, từ đó khái quát mô hình quản lý và đánh giá thực trạng.

Nguồn dữ liệu

Nghiên cứu sử dụng nguồn tư liệu phong phú gồm:

• Sách chuyên khảo: Các công trình của Hà Văn Tấn, Nguyễn Văn Cự, Phạm Ngọc Long, Trần Lâm Biền về đình, chùa Việt Nam; các tuyển tập thần tích, hương ước, tục lệ, di văn thời Tây Sơn.
• Đề tài NCKH và Luận án: Đề tài năm 2017 của nhóm tác giả Đại học Văn hóa Hà Nội do TS. Nguyễn Sỹ Toản làm chủ nhiệm; Luận án tiến sĩ của TS. Nguyễn Quốc Tuấn (2011), TS. Phạm Thị Khánh Ngân (2017); các khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành của sinh viên Trường Đại học Nội vụ Hà Nội từ 2018–2022.
• Hồ sơ quản lý: Hồ sơ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2017 của 03 di tích nghiên cứu và các Quyết định xếp hạng của Thủ tướng Chính phủ (Quyết định 2383/QĐ-TTg, Quyết định 2408/QĐ-TTg).

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: Cơ sở lý luận về quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu

Chương 1 xây dựng khung lý thuyết nền tảng cho toàn bộ đề tài, tập trung làm rõ 4 nhóm nội dung lớn:

1. Hệ thống hóa các khái niệm: Phân tích chi tiết các thuật ngữ: quản lý, giá trị, phát huy giá trị, di tích, di tích quốc gia đặc biệt, tư liệu và di sản tư liệu theo chuẩn mực trong nước và quốc tế.
2. Phân loại di sản tư liệu theo vật liệu mang tin trong DTQGĐB:
   • Vật liệu đồng: Chuông đồng (tiêu biểu như chuông chùa Thanh Mai năm 798, chuông đình Nhật Tảo năm 948, chuông chùa Vân Bản), khánh đồng (phổ biến từ thế kỷ 17, triều Nguyễn), sách đồng (lá đồng mỏng kết nối bằng dây đồng, ví dụ sách đồng tại tháp Tôn Đức - chùa Bút Tháp thế kỷ 17).
   • Vật liệu giấy: Sắc phong (văn bản vua ban phong tước/phong thần viết trên giấy dó đặc biệt), thần tích/ngọc phả (lý lịch thành hoàng làng), gia phả và hương ước (luật tục làng xã).
   • Vật liệu gỗ: Hoành phi (biển đại tự nằm ngang) và câu đối (văn biền ngẫu đối xứng), chiếm số lượng lớn nhất tại các di tích.
   • Vật liệu đá: Văn bia, cây hương đá, khánh đá, thống đá ghi lại sự kiện lịch sử, công đức tu sửa và thông tin địa danh hành chính.
3. Phân tích các giá trị cốt lõi của di sản tư liệu:
   • Giá trị văn hóa - lịch sử: Là minh chứng xác thực, không thể thay thế về công trạng nhân vật lịch sử, tổ chức hành chính và tín ngưỡng dân gian (ví dụ 37 đạo sắc phong tại Đền Phù Đổng; câu đối của danh nhân Cao Bá Quát; văn bia năm Thành Thái thứ 4 tại Đền Sóc ghi chi tiết số tiền đóng góp trùng tu hơn 4.000 đồng của quan lại và nhân dân).
   • Giá trị khoa học và nghệ thuật: Cung cấp căn cứ giám định niên đại cho sử học, văn bản học; thể hiện nghệ thuật thư pháp, chạm khắc Hán Nôm và kỹ nghệ đúc đồng truyền thống.
4. Nguyên tắc, mục đích, nội dung quản lý và các hình thức phát huy giá trị:
   • Xác định 4 nguyên tắc: Tôn trọng tính nguyên bản; bảo đảm lợi ích hợp pháp của Nhà nước và chủ sở hữu; tuân thủ quy chế pháp lý; chủ động tạo điều kiện khai thác.
   • 4 nội dung quản lý: Phân cấp quản lý; thống kê - kiểm kê; lập hồ sơ khoa học; bảo quản khoa học - kỹ thuật.
   • 7 hình thức phát huy: Thuyết minh tại di tích; đặt bảng phiên âm/dịch nghĩa; trưng bày/triển lãm; tuyên truyền trên truyền thông đại chúng; giới thiệu trên mạng xã hội/website; tổ chức tọa đàm/hội thảo khoa học; in ấn xuất bản phẩm.

---

CHƯƠNG 2: Thực trạng quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu trong một số di tích Quốc gia đặc biệt trên địa bàn thành phố Hà Nội

Chương 2 trình bày bức tranh tổng quan về hệ thống di tích Hà Nội và khảo sát chuyên sâu tại 03 DTQGĐB:

Thống kê di tích Hà Nội đến 31/12/2015: Tổng số 5.922 di tích
(Đến 31/12/2022: Hà Nội có 20 Di tích quốc gia đặc biệt qua 12 đợt xếp hạng)

STT	Tên di tích Quốc gia đặc biệt	Địa điểm	Số Quyết định xếp hạng	Ngày ban hành
1	Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch	Phủ Chủ tịch (TW quản lý)	1272/QĐ-TTg	12/8/2009
2	Văn Miếu - Quốc Tử Giám	Quận Đống Đa	548/QĐ-TTg	10/5/2012
3	Cổ Loa	Huyện Đông Anh	1419/QĐ-TTg	27/9/2012
4	Hồ Hoàn Kiếm và Đền Ngọc Sơn	Quận Hoàn Kiếm	2383/QĐ-TTg	09/12/2013
5	Đền Phù Đổng	Huyện Gia Lâm	2383/QĐ-TTg	09/12/2013
6	Đình Tây Đằng	Huyện Ba Vì	2383/QĐ-TTg	09/12/2013
7	Đền Hai Bà Trưng	Huyện Mê Linh	2383/QĐ-TTg	09/12/2013
8	Đền Hát Môn	Huyện Phúc Thọ	2383/QĐ-TTg	09/12/2013
9	Chùa Thầy và khu vực núi đá Sài Sơn...	Huyện Quốc Oai	2408/QĐ-TTg	31/12/2014
10	Đền Sóc	Huyện Sóc Sơn	2408/QĐ-TTg	31/12/2014
11	Chùa Tây Phương	Huyện Thạch Thất	2408/QĐ-TTg	31/12/2014
12	Quần thể Hương Sơn (Chùa Hương)	Huyện Mỹ Đức	2082/QĐ-TTg	25/12/2017
13	Đình Chèm	Quận Bắc Từ Liêm	2082/QĐ-TTg	25/12/2017
14	Gò Đống Đa	Quận Đống Đa	1820/QĐ-TTg	24/12/2018
15	Đình Tường Phiêu	Huyện Phúc Thọ	1820/QĐ-TTg	24/12/2018
16	Đình So	Huyện Quốc Oai	1820/QĐ-TTg	24/12/2018
17	Đình Đại Phùng	Huyện Đan Phượng	1954/QĐ-TTg	31/12/2019
18	Đền - Chùa - Đình Hai Bà Trưng	Quận Hai Bà Trưng	1954/QĐ-TTg	31/12/2019
19	Đình Hạ Hiệp	Huyện Phúc Thọ	2280/QĐ-TTg	31/12/2020
20	Thăng Long tứ trấn	Quận Ba Đình, Hoàn Kiếm, Đống Đa	293/QĐ-TTg	18/01/2022

Khái quát 03 di tích khảo sát trọng điểm:

• Khu di tích Đền Sóc (huyện Sóc Sơn): Nằm trong thung lũng núi Vệ Linh, diện tích 125ha, gồm 7 công trình: Đền Trình, Đền Mẫu, Chùa Đại Bi, Đền Thượng, khu Nhà Bia (lăng bia đá 8 mặt), Chùa Non Nước và khu Tượng đài Thánh Gióng. Lưu giữ văn bia cổ ca ngợi công tích Phù Đổng Thiên Vương.
• Khu di tích Chùa Thầy (huyện Quốc Oai): Khởi dựng thời Lý, dấu ấn kiến trúc thế kỷ XVII tại Chùa Cả theo hình chữ "Tam" (Tiền đường - Điện Phật - Điện Thánh) chỉ có 36 lỗ đục. Nơi đây lưu giữ bức Phượng Hoàng cuốn thư bằng gỗ cao 2,3m; 07 tấm bia đá cổ (cổ nhất là bia Thiên Phúc Tạo Tự Bi dựng năm 1653 và các bia dựng năm 1666, 1672, 1673, 1683, 1717); hệ thống hoành phi lớn như "Đại Hùng Bảo Điện", "Chư Phật Hải Hội".
• Khu di tích Đền Phù Đổng (huyện Gia Lâm): Quê hương Thánh Gióng, lưu giữ 37 đạo sắc phong qua các triều đại Lê Trung Hưng, Tây Sơn, Nguyễn, hệ thống văn bia, hoành phi và câu đối cổ của các danh sĩ.

Thực trạng công tác quản lý và phát huy giá trị:

• Tổ chức bộ máy: Tác giả phân tích mô hình phân cấp quản lý di tích cấp Thành phố và bộ máy ban quản lý cụ thể tại Đền Sóc (Sơ đồ 2), Chùa Thầy (Sơ đồ 3), Đền Phù Đổng (Sơ đồ 4).
• Thống kê, kiểm kê và bảo quản: Trình bày số liệu thống kê phân loại di sản tư liệu theo hồ sơ năm 2017 (Bảng 1, Bảng 2). Công tác bảo quản đã bước đầu được quan tâm nhưng còn gặp khó khăn trước tác động của môi trường tự nhiên đối với giấy dó, gỗ và đá lộ thiên.
• Hoạt động phát huy giá trị: Đã triển khai thuyết minh gắn với di tích, lắp đặt biển dịch nghĩa chữ Hán, truyền thông báo chí, lập trang mạng xã hội, xuất bản sách giới thiệu và phối hợp tổ chức hội thảo khoa học.
• Hạn chế và nguyên nhân:
  • Hạn chế: Hoạt động phát huy giá trị chưa khai thác hết tiềm năng; việc số hóa tư liệu chưa thực hiện đồng bộ; tài liệu dịch nghĩa Hán Nôm còn thiếu tại một số điểm thờ tự.
  • Nguyên nhân: Bộ máy quản lý cơ sở thiếu cán bộ chuyên môn sâu về Hán Nôm và lưu trữ học; nguồn kinh phí dành riêng cho bảo quản DSTL còn eo hẹp; chưa có quy định pháp lý riêng biệt điều chỉnh đối tượng DSTL trong Luật Di sản văn hóa.

---

CHƯƠNG 3: Một số giải pháp về quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu trong một số di tích Quốc gia đặc biệt trên địa bàn thành phố Hà Nội

Chương 3 đề xuất định hướng và hệ thống giải pháp xuất phát từ thực trạng khảo sát:

1. Phương hướng chung: Gắn công tác bảo vệ, giữ gìn tính nguyên bản của di sản tư liệu với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và du lịch bền vững của Thủ đô Hà Nội.
2. Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý:
   • Tinh gọn và chuẩn hóa bộ máy: Kiện toàn ban quản lý di tích, phân định rõ chức năng, đào tạo bồi dưỡng chuyên môn lưu trữ và di sản cho đội ngũ cán bộ trực tiếp làm việc tại di tích.
   • Nâng cao nghiệp vụ bảo quản: Đẩy mạnh công tác sưu tầm, lập hồ sơ khoa học, thực hiện các biện pháp bảo quản phòng ngừa, tu sửa, phục chế định kỳ cho từng chất liệu (giấy sắc phong, hoành phi câu đối gỗ, văn bia đá ngoài trời).
3. Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả phát huy giá trị:
   • Giải pháp phát huy trực tiếp: Nâng cao chất lượng bài thuyết minh tại điểm di tích bằng cách lồng ghép câu chuyện lịch sử từ di sản Hán Nôm; hoàn thiện hệ thống bảng dịch nghĩa, phiên âm quốc ngữ đặt tại vị trí phù hợp, không làm ảnh hưởng mỹ quan kiến trúc.
   • Giải pháp phát huy gián tiếp: Tăng cường tuyên truyền qua báo chí, xuất bản ấn phẩm nghiên cứu chuyên đề, tổ chức trưng bày chuyên đề trong các dịp lễ hội truyền thống.
   • Giải pháp ứng dụng công nghệ thông tin: Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa tài liệu Hán Nôm; triển khai mã QR tra cứu nội dung hoành phi, văn bia, sắc phong phục vụ khách tham quan; ứng dụng công nghệ quét 3D phục vụ lưu trữ lâu dài.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

• Khảo sát và tổng hợp danh mục đầy đủ 20 di tích Quốc gia đặc biệt trên địa bàn thành phố Hà Nội tính đến hết năm 2022 kèm số hiệu văn bản pháp lý xếp hạng.
• Làm rõ cấu trúc phân loại của khối di sản tư liệu tại 03 điểm di tích đại diện (Đền Sóc, Chùa Thầy, Đền Phù Đổng) theo 4 nhóm chất liệu mang tin: đồng, giấy, gỗ, đá.
• Nhận diện và phân tích chi tiết nội dung các di sản tư liệu Hán Nôm tiêu biểu: 37 đạo sắc phong triều Lê - Tây Sơn - Nguyễn tại Đền Phù Đổng; hệ thống văn bia trùng tu năm 1892 tại Đền Sóc; cụm 07 bia đá thế kỷ XVII-XVIII và cuốn thư gỗ Phượng Hoàng tại Chùa Thầy.
• Phân tích mô hình phân cấp quản lý và tổ chức bộ máy thực tế tại 03 khu di tích (thông qua 4 sơ đồ và 2 bảng thống kê).

Đóng góp về mặt học thuật và thực tiễn

• Đóng góp góc nhìn chuyên ngành Lưu trữ học đối với loại hình di sản tư liệu phi lưu trữ nhà nước (lưu giữ tại di tích tôn giáo, tín ngưỡng cộng đồng).
• Cung cấp cơ sở thực tiễn phục vụ việc hoàn thiện chính sách, quy chế quản lý di tích cấp cơ sở và đóng góp tư liệu tham khảo cho việc đưa khái niệm DSTL vào các văn bản quy phạm pháp luật trong thời gian tới.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do giới hạn về thời gian và năng lực tiếp cận thực địa của nhóm nghiên cứu sinh viên, khóa luận mới chỉ khảo sát sâu tại 03/20 di tích Quốc gia đặc biệt trên địa bàn thành phố Hà Nội. Nguồn số liệu kiểm kê di sản tư liệu chủ yếu dựa trên hồ sơ xếp hạng di tích năm 2017 kết hợp khảo sát trực tiếp, chưa bao quát được toàn bộ các di tích cấp quốc gia và cấp tỉnh trên địa bàn.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phạm vi khảo sát toàn diện 20 di tích Quốc gia đặc biệt và các di tích tiêu biểu khác tại Thủ đô.
  • Nghiên cứu chuyên sâu về quy trình kỹ thuật bảo quản hóa - sinh đối với từng loại chất liệu cụ thể (giấy dó của sắc phong, gỗ sơn son thếp vàng, đá tự nhiên).
  • Xây dựng mô hình thử nghiệm hệ thống số hóa 3D và phần mềm quản lý di sản tư liệu tích hợp đa nền tảng phục vụ du lịch thông minh.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng sử dụng: Giảng viên, sinh viên các ngành Lưu trữ học và Quản trị văn phòng, Quản lý văn hóa, Di sản học, Lịch sử Việt Nam, Hán Nôm học; cán bộ quản lý văn hóa thuộc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, Phòng Văn hóa - Thông tin các quận/huyện và Ban Quản lý các khu di tích.
• Nội dung tham khảo giá trị:
  • Bảng danh mục 20 DTQGĐB tại Hà Nội kèm các Quyết định của Thủ tướng Chính phủ (từ 2009 đến 2022).
  • Khung lý thuyết phân loại di sản tư liệu trong di tích theo chất liệu và phương pháp nhận diện giá trị Hán Nôm.
  • Bộ giải pháp ứng dụng công nghệ thông tin và số hóa phục vụ phát huy giá trị di sản tư liệu tại di tích lịch sử - văn hóa.

---

Câu hỏi thường gặp

Đề tài khảo sát di sản tư liệu tại những di tích quốc gia đặc biệt cụ thể nào ở Hà Nội?

Khóa luận tập trung khảo sát tại 03 di tích Quốc gia đặc biệt: Chùa Thầy (huyện Quốc Oai, xếp hạng theo Quyết định 2408/QĐ-TTg), Đền Sóc (huyện Sóc Sơn, xếp hạng theo Quyết định 2408/QĐ-TTg) và Đền Phù Đổng (huyện Gia Lâm, xếp hạng theo Quyết định 2383/QĐ-TTg).

Văn bản pháp lý đầu tiên của Nhà nước Việt Nam quy định về bảo vệ cổ tích và tài liệu trong di tích là gì?

Đó là Sắc lệnh số 65/SL do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký ngày 23/11/1945, trong đó Điều 4 quy định cấm phá hủy đình chùa, đền miếu, thành quách, cung điện và cấm phá hủy các bi ký, đồ vật, chiếu sắc, văn bằng, sách vở có ích cho lịch sử.

Số lượng và niên đại của các đạo sắc phong tại di tích Đền Phù Đổng (Gia Lâm) được ghi nhận như thế nào?

Đền Phù Đổng hiện đang lưu giữ 37 đạo sắc phong có niên đại trải dài qua các thời kỳ lịch sử: thời Lê Trung Hưng, thời Tây Sơn và thời Nguyễn.

Tác giả đã phân loại di sản tư liệu trong di tích theo những nhóm vật liệu mang tin nào?

Di sản tư liệu được phân loại thành 4 nhóm vật liệu chính: vật liệu đồng (chuông, khánh, sách đồng), vật liệu giấy (sắc phong, thần tích/ngọc phả, gia phả, hương ước), vật liệu gỗ (hoành phi, câu đối) và vật liệu đá (văn bia, cây hương đá, khánh đá, thống đá).

Những di sản tư liệu bằng đá tiêu biểu nào được ghi nhận tại Chùa Thầy và Đền Sóc?

Tại Chùa Thầy lưu giữ 07 bia đá cổ, trong đó tấm bia cổ nhất là Thiên Phúc Tạo Tự Bi dựng năm 1653 (năm Thịnh Đức thứ nhất) cùng các bia dựng năm 1666, 1672, 1673, 1683, 1717. Tại Đền Sóc có lăng bia đá 8 mặt và tấm bia đá hai mặt tại Đền Trình khắc năm Thành Thái thứ 4 (1892) ghi chép chi tiết việc trùng tu di tích và danh sách công đức.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của nhóm nghiên cứu do sinh viên Trần Thị Kim Ngân làm chủ nhiệm đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu trong các di tích lịch sử - văn hóa. Thông qua khảo sát thực tế tại 03 di tích Quốc gia đặc biệt (Đền Sóc, Chùa Thầy, Đền Phù Đổng), đề tài đã phân loại chi tiết các nguồn tư liệu Hán Nôm theo vật liệu mang tin và đánh giá đúng thực trạng công tác quản lý bộ máy, bảo quản và phát huy giá trị tại cơ sở. Các nhóm giải pháp về tinh gọn tổ chức, nâng cao kỹ thuật bảo quản và ứng dụng công nghệ thông tin được đề xuất có tính khả thi, đóng góp nguồn tư liệu tham khảo hữu ích cho nghiên cứu và đào tạo chuyên ngành Lưu trữ học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lí luận về quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu Chương 2: Thực trạng quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu trong một số di tích Quốc gia đặc biệt trên địa bàn thành phố Hà Nội. Chương 3: Một số giải pháp về quản lý và phát huy giá trị di sản tư liệu trong một số di tích Quốc gia đặc biệt trên địa bàn Thành phố Hà Nội. 7 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN TƢ LIỆU 1. Một số khái niệm 1.

Khái niệm quản lý Khái niệm quản lý được hiểu với nhiều cách tiếp cận khác nhau như quản lý là điều khiển, quản lý là kiểm soát, quản lý là tác động có ý thức của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý. Theo nhà quản lý Mỹ Mary Parker Follet (1868-1933), quản lý là nghệ thuật khiến công việc được thực hiện bởi người khác, người nào sản xuất thì không làm quản lý, người nào làm quản lý thì không sản xuất. Công việc quản lý bao gồm 5 chức năng: xây dựng kế hoạch, tổ chức, chỉ huy, phối hợp và kiểm soát. Theo cách hiểu này thì quản lý là một hoạt động chuyên nghiệp và người quản lý cần phải là chuyên gia có trình độ về kỹ thuật, công nghệ về luật học và về kinh tế học thì mới có thể hoàn thành xuất sắc công việc được.

[16] Theo Koontz, Odonnell & Werihich (1992), hoạt động quản lý có nhiệm vụ cơ bản là thiết kế và duy trì một môi trường mà ở đó các cá nhân làm việc với nhau trong các nhóm để hoàn thành các nhiệm vụ, mục tiêu đặt ra. Quản lý bao gồm việc lập kế hoạch, xây dựng tổ chức, xác định biên chế, lãnh đạo và kiểm tra. Quản lý là một hệ thống hay quá trình góp phần duy trì hoạt động của một hệ thống phức tạp bao gồm nguồn nhân lực và kỹ thuật vận hành hiệu quả. [16] Theo các nhà quản lý Liên Xô, quản lý là quá trình tác động một cách hệ thống, có định hướng, có mục đích của chủ thể đến khách thể nhằm thực hiện các mục tiêu của tổ chức đặt ra.

[16] Theo nhà tâm lý học Nga V. Rozanova, quản lý là hệ thống của các phương thức nhằm thực hiện các mục tiêu của tổ chức. [16] 8 Theo Vũ Dũng, quản lý được hiểu theo nghĩa chung nhất là sự tác động có định hướng, có mục dích, có kế hoạch và có hệ thống thông tin của chủ thể đến khách thể của nó. [16] Từ điển tiếng Việt1 của Viện ngôn ngữ học cho rằng " Quản lý là trông coi và giữ gìn theo những yêu cầu nhất định" như quản lý hồ sơ, quản lý vật tư và nghĩa khác là "Tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định"[tr.

Đồng quan điểm này, Từ điển Từ và Ngữ Việt Nam 2 của Giáo sư Nguyễn Lân, giải thích: “Quản lý là chăm nom và sắp đặt công việc trong một tổ chức, là việc giữ gìn và sắp xếp” [tr. Từ điển Hán-Việt 3 dành cho học sinh do Ngọc Thái và Quốc Khánh biên soạn định nghĩa: Quản: Trông coi, phụ trách; lí: phụ trách. Quản lý là tổ chức, điều khiển công việc của một tổ chức; Quản lý là giữ gìn, trông nom và theo dõi [tr. Từ những định nghĩa trên, chúng ta có thể rút ra khái niệm: Quản lý là việc giữ gìn, cai quản, sắp xếp một công việc nào đó theo những quy định để duy trì một trật tự nhất định.

Về mặt xã hội thì quản lý là một hoạt động mang tính phổ biến, ở đâu có con người, có các nhóm xã hội thì ở đó có quản lý.