Thực Trạng và Giải Pháp Quản Lý Tổng Hợp Tài Nguyên Nước Lưu Vực Sông Hiếu

Chuyên đề phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Hiếu, hướng tới phát triển bền vững.

• Tác giả: Hồ Thị Hồng Ngọc
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Thu Hoa
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kinh tế quản lý Tài nguyên và Môi trường
• Đề tài: Thực Trạng và Giải Pháp Quản Lý Tổng Hợp Tài Nguyên Nước Lưu Vực Sông Hiếu
• Loại tài liệu: chuyên đề tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN NƯỚC THEO LƯU VỰC SÔNG
• 1.1. Cơ sở lý luận về quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông
• 1.1.1. Khái niệm lưu vực sông, quản lý tổng hợp lưu vực sông, các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng nước lưu vực sông
• 1.1.2. Khái niệm quản lý tổng hợp tài nguyên nước
• 1.1.3. Cơ sở thực tiễn về quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông
• 2. CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG HIẾU
• 2.1. Giới thiệu về lưu vực sông Hiếu
• 2.1.1. Giới thiệu về vị trí giới hạn, diện tích lưu vực sông Hiếu
• 2.1.2. Điều kiện tự nhiên các địa phương lưu vực sông Hiếu
• 2.1.3. Điều kiện kinh tế - xã hội các địa phương lưu vực sông Hiếu
• 2.1.4. Hiện trạng lưu vực sông Hiếu
• 2.1.4.1. Hiện trạng sử dụng tài nguyên nước trên lưu vực sông Hiếu
• 2.1.4.2. Nguồn thải gây ô nhiễm nước và làm suy giảm chất lượng nước sông Hiếu
• 2.1.4.3. Chất lượng nước lưu vực sông Hiếu
• 2.1.4.4. Ảnh hưởng do suy giảm tài nguyên nước lưu vực sông Hiếu
• 2.1.5. Thực trạng quản lý tài nguyên nước lưu vực sông Hiếu
• 2.1.5.1. Thể chế, chính sách
• 2.1.5.2. Tổ chức quản lý
• 2.1.5.3. Hoạt động nghiên cứu, công tác quan trắc, ĐTM
• 2.1.5.4. Công cụ kinh tế
• 3. CHƯƠNG III: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG HIẾU
• 3.1. Định hướng chung
• 3.2. Các giải pháp cụ thể cho quản lý tài nguyên nước lưu vực sông Hiếu
• 3.3. Các biện pháp ưu tiên cho các giai đoạn 2016 – 2020
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quản Lý Tài Nguyên Nước Lưu Vực Sông Hiếu

Nước là tài nguyên vô cùng quan trọng, duy trì sự sống và phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, tài nguyên nước đang chịu áp lực lớn từ quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và biến đổi khí hậu. Lưu vực sông (LVS) là đơn vị quản lý tự nhiên hiệu quả, giúp tiếp cận tổng thể và bền vững. Quản lý tổng hợp tài nguyên nước (QLTHTNN) theo LVS là xu hướng tất yếu để giải quyết các thách thức về tài nguyên nước. Bài viết này tập trung vào Lưu vực sông Hiếu, một khu vực quan trọng của tỉnh Nghệ An, nhằm đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp QLTHTNN hiệu quả. Theo tài liệu gốc, sông Hiếu chảy qua 7 huyện của tỉnh Nghệ An và là con sông lớn thứ hai của tỉnh.

1.1. Khái niệm Lưu Vực Sông và Quản Lý Tổng Hợp LVS

Lưu vực sông là vùng đất mà nước từ mưa và các nguồn khác chảy vào một dòng sông hoặc hệ thống sông. Quản lý tổng hợp lưu vực sông (QLLVS) là cách tiếp cận toàn diện, xem xét tất cả các khía cạnh liên quan đến tài nguyên nước, từ thượng nguồn đến hạ nguồn, bao gồm cả yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường. QLLVS hướng đến sử dụng hợp lý, hiệu quả và bền vững tài nguyên nước, đảm bảo hài hòa lợi ích giữa các bên liên quan. Theo J.Buston, QLLVS bao hàm việc các nhà hoạch định chính sách xem xét tất cả các khía cạnh về các nguồn tài nguyên có trên lưu vực nhu cầu sử dụng các nguồn tài nguyên đó theo cách tiếp cận hệ sinh thái nhằm bảo đảm những lựa chọn phương án phát triển kinh tế xã hội có hiệu quả lâu dài thông qua sự phát triển các mối quan hệ hài hòa giữa các hộ sử dụng tài nguyên và giữa cộng đồng dân cư sống trên lưu vực sông.

1.2. Tại Sao Cần Quản Lý Tổng Hợp Tài Nguyên Nước

QLTHTNN là cần thiết để giải quyết các vấn đề như ô nhiễm nguồn nước, cạn kiệt tài nguyên nước, xung đột sử dụng nước và tác động của biến đổi khí hậu. Cách tiếp cận này giúp đảm bảo an ninh nguồn nước, bảo vệ hệ sinh thái và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững. QLTHTNN đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành, các cấp và sự tham gia của cộng đồng. QLTHTNN ra đời thay thế cho khái niệm quản lý nguồn nước truyền thống. Khái niệm này đang tiếp tục được bổ sung và phát triển, hiện vẫn đang còn những ý kiến tranh luận.

II. Thực Trạng Tài Nguyên Nước Lưu Vực Sông Hiếu Phân Tích

Lưu vực sông Hiếu đóng vai trò quan trọng trong cung cấp nước cho sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp và công nghiệp của tỉnh Nghệ An. Tuy nhiên, thực trạng tài nguyên nước tại đây đang đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng khai thác quá mức, xả thải chưa qua xử lý và ô nhiễm nguồn nước đang gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng và trữ lượng nước. Điều này đe dọa đến sự phát triển bền vững của khu vực. Theo tài liệu, việc khai thác khoáng sản ồ ạt, đặc biệt là vàng sa khoáng và cát sỏi, gây hủy hoại môi trường tự nhiên và ảnh hưởng đến chất lượng nước mặt.

2.1. Hiện Trạng Sử Dụng Tài Nguyên Nước Trên Lưu Vực Sông

Nhu cầu sử dụng nước ngày càng tăng do phát triển kinh tế - xã hội và gia tăng dân số. Các ngành nông nghiệp, công nghiệp và sinh hoạt đều khai thác tài nguyên nước từ sông Hiếu. Tuy nhiên, việc sử dụng nước còn lãng phí, chưa hiệu quả và thiếu quy hoạch đồng bộ. Điều này dẫn đến tình trạng cạnh tranh nguồn nước và nguy cơ cạn kiệt tài nguyên nước trong tương lai. Kinh tế Nghệ An trong những năm gần đây đã có sự phát triển khá. Sự phát triển kinh tế làm xuất hiện nhiều khu công nghiệp, cơ sở sản xuất, làng nghề…Bên cạnh đó sự phát triển kinh tế và đô thị hoá đã làm gia tăng dân số đáng kể.

2.2. Các Nguồn Thải Gây Ô Nhiễm Nước Sông Hiếu Chi Tiết

Ô nhiễm nguồn nước là vấn đề nhức nhối tại Lưu vực sông Hiếu. Các nguồn thải chính bao gồm nước thải sinh hoạt, nước thải công nghiệp, nước thải từ hoạt động nông nghiệp và khai thác khoáng sản. Các chất ô nhiễm như chất hữu cơ, vi sinh vật, kim loại nặng và hóa chất độc hại đang làm suy giảm chất lượng nước, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và hệ sinh thái. Môi trường nước ở nhiều lưu vực sông ngày càng bị ô nhiễm bởi nhiều nguồn thải, đặc biệt là nước thải sản xuất và sinh hoạt.

2.3. Đánh Giá Chất Lượng Nước Lưu Vực Sông Hiếu Số Liệu

Chất lượng nước sông Hiếu đang suy giảm đáng kể. Các chỉ số như BOD, COD, TSS và hàm lượng các chất ô nhiễm vượt quá tiêu chuẩn cho phép. Tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng nhất thường xảy ra ở các đoạn sông chảy qua khu vực đô thị, khu công nghiệp và khu vực khai thác khoáng sản. Cần có các biện pháp giám sát tài nguyên nước thường xuyên để có thể đưa ra các giải pháp kịp thời. Nhận thấy rõ ràng quản lý tài nguyên nước ở lưu vực sông còn nhiều tồn tại cần thiết được nghiên cứu và giải quyết, vì vậy chuyên đề này lựa chọn đề tài “Thực trạng và giải pháp quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Hiếu” nhằm tiếp cận quan điểm mới trong quản lý môi trường đạt hiệu quả cao trong phòng tránh và giảm thiểu tác hại.

III. Giải Pháp Quản Lý Tài Nguyên Nước Lưu Vực Sông Hiếu

Để cải thiện thực trạng tài nguyên nước tại Lưu vực sông Hiếu, cần triển khai đồng bộ các giải pháp QLTHTNN. Các giải pháp này bao gồm hoàn thiện thể chế, chính sách, tăng cường năng lực quản lý, đầu tư công nghệ xử lý nước thải, nâng cao nhận thức cộng đồng và thúc đẩy sự tham gia của các bên liên quan. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, các ngành chức năng và cộng đồng dân cư để đảm bảo hiệu quả của các giải pháp. Chuyên đề này lựa chọn đề tài “Thực trạng và giải pháp quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Hiếu” nhằm tiếp cận quan điểm mới trong quản lý môi trường đạt hiệu quả cao trong phòng tránh và giảm thiểu tác hại.

3.1. Hoàn Thiện Thể Chế Chính Sách Về Tài Nguyên Nước

Cần rà soát, sửa đổi và bổ sung các văn bản pháp luật, quy định về quản lý tài nguyên nước, đảm bảo tính đồng bộ, khả thi và phù hợp với thực tiễn. Xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành, liên vùng trong QLTHTNN. Ban hành các chính sách ưu đãi, khuyến khích đầu tư vào các dự án bảo vệ và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước. Theo đó, các nước t...

3.2. Tăng Cường Năng Lực Quản Lý Tài Nguyên Nước Đào Tạo

Nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ quản lý tài nguyên nước ở các cấp, đặc biệt là cấp địa phương. Tổ chức các khóa đào tạo, tập huấn về QLTHTNN, công nghệ xử lý nước thải và các kỹ năng liên quan. Đầu tư trang thiết bị, cơ sở vật chất cho công tác giám sát tài nguyên nước và phòng ngừa, ứng phó sự cố ô nhiễm. Hỏi và tham khảo các chuyên gia môi trường tại sở TNMT Nghệ An về các vấn đề xây dựng, lựa chọn các tiêu chí đánh giá cũng như đề xuất các giải pháp cho việc quản lý và kiểm soát.

3.3. Ứng Dụng Công Nghệ Xử Lý Nước Thải Tiên Tiến

Khuyến khích các doanh nghiệp, khu công nghiệp đầu tư xây dựng hệ thống xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn trước khi xả ra môi trường. Áp dụng các công nghệ xử lý nước thải tiên tiến, thân thiện với môi trường. Xây dựng các trạm xử lý nước thải tập trung cho các khu dân cư, làng nghề. Cần có hệ thống xử lý đã bộc lộ nhiều bất cập như hủy hoại môi trường tự nhiên, ảnh hưởng trực tiếp đến lưu lượng dòng chảy và chất lượng nước mặt đặc biệt là sông Hiếu.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Quản Lý Tài Nguyên Nước Nghiên Cứu

Nghiên cứu và ứng dụng các mô hình QLTHTNN thành công trên thế giới và trong nước vào điều kiện cụ thể của Lưu vực sông Hiếu. Xây dựng các dự án thí điểm về sử dụng nước tiết kiệm, tái sử dụng nước và bảo vệ nguồn nước. Đánh giá hiệu quả của các giải pháp QLTHTNN đã triển khai và rút ra bài học kinh nghiệm. Sau Hội nghị Dublin và Hội nghị thượng đỉnh Rio de Janero (Braxin, 1992), quản lý tài nguyên nước theo lưu vực sông (LVS) đã được thực hiện ở nhiều nước trên thế giới nhằm đối phó với những thách thức về sự khan hiếm nước, sự gia tăng tình trạng ô nhiễm và suy thoái các nguồn tài nguyên của các LVS.

4.1. Mô Hình Quản Lý Tài Nguyên Nước Bền Vững Ví Dụ

Nghiên cứu các mô hình QLTHTNN hiệu quả đã được áp dụng thành công ở các LVS khác, như mô hình quản lý lưu vực sông Danube ở châu Âu. Phân tích các yếu tố thành công và thất bại của các mô hình này để có thể áp dụng phù hợp vào Lưu vực sông Hiếu. LVS Đa-nuýp Đa-nuýp là sông liên quốc gia có chiều dài 2.857 km, bắt nguồn từ khu vực rừng Đen của nước Đức, chảy qua 10 quốc gia Trung và Đông Âu gồm: Đức, Áo, Slovakia, Hungary, Croatia, Secbia và Môntênêgrô, Bungary, Rumani, Mônđôva, Ukraina rồi đổ vào biển Đen thuộc lãnh thổ Rumani, diện tích lưu vực 817.000 km2, chiếm 8% diện tích châu Âu.

4.2. Dự Án Thí Điểm Về Sử Dụng Nước Tiết Kiệm Triển Khai

Triển khai các dự án thí điểm về sử dụng nước tiết kiệm trong nông nghiệp, công nghiệp và sinh hoạt. Áp dụng các công nghệ tưới tiêu tiết kiệm nước, tái sử dụng nước thải sau xử lý và thu gom nước mưa. Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của các dự án thí điểm. Các cây trồng chỉ sử dụng được khoảng 30 - 40% lượng phân bón, lượng dư thừa sẽ vào các dòng nước mặt hoặc nước ngầm, sẽ gây hiện tượng phì nhiêu hoá sông hồ, gây yếm khí ở các lớp nước ở dưới.

V. Kết Luận và Tương Lai Quản Lý Tài Nguyên Nước Sông Hiếu

Quản lý tổng hợp tài nguyên nước là giải pháp then chốt để đảm bảo an ninh nguồn nước và phát triển bền vững cho Lưu vực sông Hiếu. Cần có sự cam kết mạnh mẽ từ các cấp chính quyền, sự tham gia tích cực của cộng đồng và sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan để thực hiện thành công QLTHTNN. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu, đổi mới và áp dụng các giải pháp QLTHTNN tiên tiến để ứng phó với các thách thức mới về tài nguyên nước. Vì vậy chuyên đề này lựa chọn đề tài “Thực trạng và giải pháp quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Hiếu” nhằm tiếp cận quan điểm mới trong quản lý môi trường đạt hiệu quả cao trong phòng tránh và giảm thiểu tác hại.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Quản Lý Tài Nguyên Nước Bền Vững

QLTHTNN không chỉ đảm bảo nguồn nước cho hiện tại mà còn cho các thế hệ tương lai. Bảo vệ tài nguyên nước là bảo vệ sức khỏe cộng đồng, bảo vệ hệ sinh thái và bảo vệ sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Cần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của tài nguyên nước và trách nhiệm của mỗi cá nhân, tổ chức trong việc bảo vệ và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước. Quản lý tài nguyên nước theo LVS thay cho phương thức quản lý theo địa giới hành chính truyền thống là điều kiện cần thiết để nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên nước và BVMT, điều phối giải quyết tốt các mâu thuẫn trong khai thác và sử dụng tài nguyên giữa các vùng, các quốc gia, giữa khu vực thượng, trung và hạ lưu.

5.2. Hướng Đến Quản Lý Tài Nguyên Nước Thông Minh Công Nghệ

Ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo và các công nghệ tiên tiến khác vào QLTHTNN. Xây dựng hệ thống giám sát tài nguyên nước trực tuyến, hệ thống dự báo lũ lụt, hạn hán và hệ thống quản lý thông tin tài nguyên nước tích hợp. Sử dụng dữ liệu lớn để phân tích, đánh giá và đưa ra các quyết định quản lý tài nguyên nước hiệu quả. Mạng lưới cộng tác vì nước tòan cầu (GWP, 2000) với mục đích đưa ra một khuôn khổ chung trong quản lý tài nguyên nước đã nêu lên định nghĩa “ QLTHTNN là một quá trình đẩy mạnh sự phối hợp phát triển và quản lý tài nguyên nước, đất và các tài nguyên liên quan khác để tối ưu hóa lợi ích kinh tế và phúc lợi xã hội một cách công bằng mà không tổn hại đến sự bền vững của các hệ sinh thái thiết yếu”.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Tài nguyên nước mặt lưu vực sông giữ vai trò quyết định đối với an ninh nguồn nước, sự phát triển kinh tế - xã hội và bảo tồn đa dạng sinh học. Tại tỉnh Nghệ An, sông Hiếu là phụ lưu lớn thứ hai thuộc hệ thống sông Cả, chảy qua địa phận 7 huyện và thị xã gồm Quế Phong, Quỳ Châu, Quỳ Hợp, Nghĩa Đàn, thị xã Thái Hòa, Tân Kỳ và Anh Sơn. Lưu vực sông Hiếu là nguồn cung cấp nước tưới tiêu nông nghiệp, nước sinh hoạt và phục vụ sản xuất công nghiệp cho hơn nửa triệu dân cư vùng Tây Bắc Nghệ An.

Tuy nhiên, quá trình gia tăng dân số, đô thị hóa, cùng với sự phát triển nhanh của các cơ sở sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, làng nghề và hoạt động thi công thủy điện đã tạo áp lực ngày càng lớn lên tài nguyên nước. Đáng chú ý, tình trạng khai thác khoáng sản tự phát và ồ ạt, đặc biệt là khai thác cát sỏi và vàng sa khoáng không đúng quy trình kỹ thuật, đã làm xáo trộn nghiêm trọng địa hình lòng sông, gây xói lở bờ sông, làm biến đổi chế độ dòng chảy và suy giảm nghiêm trọng chất lượng nước mặt. Trước những bất cập trong quản lý tài nguyên nước theo địa giới hành chính truyền thống, chuyên đề tốt nghiệp tập trung nghiên cứu đề tài "Thực trạng và giải pháp quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Hiếu" nhằm hướng tới phương thức quản lý tài nguyên nước theo không gian lưu vực đồng bộ và bền vững.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Nghiên cứu, phân tích và đánh giá hiện trạng tài nguyên nước cũng như các hoạt động quản lý tổng hợp tài nguyên nước trên lưu vực sông Hiếu.
2. Phân tích, đánh giá các áp lực và ảnh hưởng tác động tới môi trường nước lưu vực sông; nhận diện xu hướng biến đổi chất lượng nước và đề xuất các giải pháp bảo vệ trữ lượng và chất lượng nước.
3. Chỉ ra nguyên nhân sâu xa của thực trạng ô nhiễm và các điểm nghẽn, hạn chế trong khâu quản lý môi trường nước trên lưu vực.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp và các biện pháp ưu tiên có tính khả thi nhằm nâng cao hiệu quả quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Hiếu giai đoạn 2016 – 2020.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các công cụ, cơ chế, chính sách và biện pháp quản lý môi trường nước trên lưu vực sông Hiếu.
• Phạm vi không gian: Lưu vực sông Hiếu thuộc địa phận tỉnh Nghệ An, với chiều dài nghiên cứu thực tế là 195 km từ xã Châu Kim (huyện Quế Phong) đến điểm hợp lưu với sông Cả tại Cây Chanh (huyện Anh Sơn), bỏ qua 25 km đầu nguồn thuộc vùng rừng núi dốc hiểm trở.
• Phạm vi thời gian: Thu thập, phân tích số liệu thực trạng giai đoạn 2010 – 2015 và xây dựng giải pháp định hướng đến năm 2020.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Chuyên đề xây dựng khung lý luận dựa trên các định nghĩa học thuật quốc tế và quy định pháp lý hiện hành về tài nguyên nước:

• Khái niệm Lưu vực sông (LVS) và Quản lý lưu vực sông (QLLVS): Lưu vực sông được xác định là vùng địa lý tập trung toàn bộ nước mặt, nước ngầm chảy dồn vào một mạng lưới sông ngòi tự nhiên. Tiếp cận của J.Buston xem xét QLLVS là sự quản lý thống nhất giữa các nguồn tài nguyên thiên nhiên và nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội dựa trên tiếp cận hệ sinh thái nhằm cân bằng lợi ích giữa các cộng đồng dân cư.
• Khái niệm Quản lý tổng hợp tài nguyên nước (QLTHTNN): Dựa trên tinh thần của Chương trình nghị sự 21 (Chương 18), định nghĩa của Savanie (1997), Michell (1990), Grig và Mạng lưới cộng tác vì nước toàn cầu (GWP, 2000). QLTHTNN là quá trình thúc đẩy sự phối hợp phát triển, quản lý tài nguyên nước, đất và các tài nguyên liên quan nhằm tối ưu hóa lợi ích kinh tế - xã hội một cách công bằng mà không làm tổn hại đến tính bền vững của các hệ sinh thái thiết yếu.
• Các yếu tố ảnh hưởng chất lượng nước: Phân tích ba nhóm yếu tố vật lý (chất rắn lơ lửng, độ đục, màu, mùi vị), hóa học (hợp chất dinh dưỡng nitrat, phosphat, hóa chất bảo vệ thực vật, kim loại nặng) và sinh học (chất hữu cơ lên men, vi sinh vật, coliform).
• Cơ sở pháp lý và kinh nghiệm thực tiễn: Nghiên cứu bài học quản lý theo lưu vực trên thế giới như sông Danube (châu Âu), sông Murray-Darling (Úc), sông Dương Tử (Trung Quốc), sông Minnesota và sông Tiete (châu Mỹ); đồng thời đối chiếu với khung pháp lý của Việt Nam qua Luật Tài nguyên nước năm 1998 và Luật Tài nguyên nước sửa đổi năm 2012.

Phương pháp nghiên cứu thực hiện:

• Phương pháp thống kê và xử lý dữ liệu: Thu thập, phân loại, tổng hợp chuỗi số liệu thứ cấp về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và số liệu quan trắc chất lượng nước.
• Phương pháp chuyên gia: Tham khảo ý kiến chuyên môn của các cán bộ quản lý và chuyên gia môi trường tại Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Nghệ An.
• Phương pháp phân tích mô hình DPSIR:
  • D (Driving Force - Động lực): Hoạt động phát triển kinh tế - xã hội, tăng trưởng dân số, công nghiệp hóa, tiểu thủ công nghiệp và nông nghiệp.
  • P (Pressure - Áp lực): Tải lượng nước thải sinh hoạt, nước thải nhà máy đường, hoạt động khai thác vàng sa khoáng, cát sỏi, thi công thủy điện và hóa chất nông nghiệp.
  • S (State - Hiện trạng): Nồng độ các thông số môi trường nước mặt, nước ngầm và địa hình hình thái lòng sông.
  • I (Impact - Tác động): Nguy cơ sạt lở bờ sông, ô nhiễm nguồn nước cấp sinh hoạt, suy giảm đa dạng sinh học và ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng.
  • R (Response - Đáp ứng): Các chính sách, công cụ quản lý, hoạt động quan trắc và giải pháp công nghệ nhằm bảo vệ môi trường nước.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý tài nguyên nước theo lưu vực sông

Chương này tổng kết có hệ thống cơ sở lý thuyết về lưu vực sông, các yếu tố tác động đến môi trường nước và sự dịch chuyển từ quản lý đơn ngành sang quản lý tổng hợp tài nguyên nước. Tác giả phân tích các mô hình quốc tế điển hình:

• Lưu vực sông Danube: Hiệp ước hợp tác 1994 giữa 10 quốc gia nhằm kiểm soát nguồn thải hữu cơ, vi sinh và áp dụng công cụ kinh tế.
• Lưu vực sông Murray-Darling (Úc): Mô hình Hội đồng và Ủy ban lưu vực sông liên kết chính quyền liên bang với 4 bang, quy định dòng chảy môi trường, kiểm soát cấp phép khai thác và chuyển giao hệ thống thủy nông 750.000 ha sang công ty tự chủ kinh doanh mang lại lợi nhuận 20 triệu AUD/năm.
• Lưu vực sông Dương Tử (Trung Quốc): Khung quản lý tổng hợp 4 trụ cột thích ứng với sức ép của 425 triệu dân và 22 tỷ tấn nước thải mỗi năm.

Về bối cảnh Việt Nam, chương chỉ rõ nước ta có 108 lưu vực sông với 3.450 sông suối lớn, tổng lượng nước khoảng 830 tỷ m³/năm nhưng chỉ có 37% là nguồn nước nội sinh. Những thách thức chính được nhận diện gồm nguy cơ suy thoái, cạn kiệt nguồn nước, tác động của biến đổi khí hậu và xung đột lợi ích khai thác nước giữa thượng lưu - hạ lưu.

Chương II: Thực trạng quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Hiếu

Chương II tập trung khảo sát thực địa và phân tích toàn diện hiện trạng lưu vực sông Hiếu:

• Đặc điểm lưu vực và phân đoạn thủy văn: Sông Hiếu bắt nguồn từ dãy núi Pù Hoạt (cao 2.025 m), diện tích lưu vực 5.340 km², chiều dài sông 220 km, độ dốc đáy trung bình 1,3‰, mật độ lưới sông 0,71 km/km². Chuyên đề chia sông thành 11 đoạn nghiên cứu chi tiết từ Châu Kim (Quế Phong) đến điểm hợp lưu Cây Chanh (Anh Sơn) để làm rõ chức năng cấp nước sinh hoạt, tưới tiêu và tiếp nhận nước thải của từng phân đoạn.

Đoạn sông nghiên cứu	Chiều dài (km)	Chiều rộng lòng sông (Mùa khô - Mùa mưa)	Lưu lượng dòng chảy mùa mưa	Nguồn tiếp nhận / Xả thải chính
Châu Kim - Quế Sơn	7	5–10 m / 30–40 m	Do nước mưa cung cấp	Nước thải sinh hoạt dân cư, chợ, bệnh viện thị trấn Kim Sơn
Quế Sơn - Cầu Châu Kim	10	5–10 m / 30–40 m	90 m³/h (bình quân)	Nước từ 3 suối nhánh (Nậm Quàng, Nậm Việc, Nậm Hạt) mang rác
Cầu Châu Tiến - Quỳ Châu	23	10–15 m / 30–50 m	110–120 m³/s	Nước thải thị trấn Quỳ Châu qua khe Tọ, đào đãi vàng
Trạm Quỳ Châu - Cổ Ba	14	10–15 m / 40–50 m	120–130 m³/s	Đào đãi đá đỏ tại lưu vực sông Cổ Ba gây đục nước
Cổ Ba - Đập Bản Mồng	15	10–15 m / 50–60 m	130–140 m³/s	Nước thải từ công trường thi công hồ chứa Bản Mồng
Đập Bản Mồng - Ngã 3 Sông Hiếu	16	15–20 m / 65–70 m	150–155 m³/s	Khai thác thiếc, đá trắng, nước thải nhà máy đường Quỳ Hợp
Ngã 3 Sông Hiếu - Cầu Hiếu	11	20–25 m / 70–80 m	210–220 m³/s	Nước thải TX Thái Hòa, xí nghiệp chế biến cao su, cà phê
Cầu Hiếu - Nghĩa Khánh	14	20–25 m / 70–80 m	220–230 m³/s	Nước thải nhà máy cô đặc dứa Quỳnh Châu, cà phê Đông Hiếu
Nghĩa Khánh - Cầu Sen	10	25–30 m / 75–85 m	230–240 m³/s	Phục vụ tưới 250,2 ha; không có nguồn xả thải công nghiệp lớn
Cầu Sen - Nghĩa Hoàn	10	20–25 m / 80–85 m	240–250 m³/s	Nước thải làng nghề gạch ngói Nghĩa Hoàn
Nghĩa Hoàn - Kỳ Sơn	20	25–30 m / 80–85 m	290–300 m³/s	Nhà máy đường Sông Con, khai thác đá Lèn Rỏi, chợ Tân Kỳ
Kỳ Sơn - Ngã 3 Khe Lòa	29	30–35 m / 85–90 m	310–320 m³/s	Nước khe Lòa cuốn trôi bột đá từ vùng khai thác đá trắng
Ngã 3 Khe Lòa - Cây Chanh	11	35–40 m / 85–90 m	320–330 m³/s	Đoạn hạ lưu đổ vào sông Cả; không có điểm xả thải lớn

• Nhận diện các nguồn thải chính:

  1. Nước thải sinh hoạt đô thị và chợ: Tại thị trấn Quỳ Châu, chợ Hiếu và thị trấn Tân Kỳ, nước thải chưa qua xử lý làm $NH_4^+$ dao động 0,61 – 0,74 mg/l (vượt QCVN 08:2008/BTNMT cột B1), BOD từ 23,4 – 26,85 mg/l (vượt 1,56 – 1,79 lần B1), TSS đạt 74 – 91,5 mg/l (vượt 1,48 – 1,83 lần B1).
  2. Nước thải công nghiệp: Công ty Cổ phần Mía đường Sông Con hoạt động từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau. Kết quả quan trắc tháng 11/2011 cho thấy nước thải vượt QCVN 24:2009/BTNMT cột A ở chỉ tiêu TSS (115 mg/l, vượt 1,15 lần), BOD (32,8 mg/l, vượt 1,09 lần) và COD (53,6 mg/l, vượt 1,07 lần).
  3. Nước thải khai thác khoáng sản: Tàu cuốc khai thác vàng sa khoáng hoạt động tại Quỳ Châu, Quế Phong, Quỳ Hợp thải bùn cát trực tiếp xuống lòng sông. Mẫu nước thải tại Châu Thắng, Châu Tiến có TSS từ 56 – 72 mg/l (vượt 1,12 – 1,52 lần B1), thủy ngân ($Hg$) đạt 0,0052 – 0,006 mg/l (vượt 1,04 – 1,2 lần B1); vùng khai thác đá trắng Đồng Hợp có TSS từ 85 – 98 mg/l.
  4. Nước thải làng nghề: Làng nghề gạch ngói xã Nghĩa Hoàn (huyện Tân Kỳ) tiêu thụ 14.940 tấn than cám và lượng lớn củi đốt mỗi năm. Nước thải có hàm lượng TSS từ 180 – 195 mg/l (vượt QCVN 08:2008/BTNMT cột B1 từ 3,6 – 3,9 lần), BOD trung bình 21,6 mg/l (vượt 1,44 lần B1), Coliform đạt 1.495 – 1.520 MPN/100ml.
  5. Nguồn thải nông nghiệp và thủy điện: Hoạt động canh tác mía, cao su, cà phê làm gia tăng dư lượng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Việc thi công dự án thủy điện Bản Mồng và các thủy điện bậc thang (Bản Cốc, Sao Va, Nhãn Hạc, Châu Thắng, Nậm Pong) làm tăng độ đục; nước thải công trường Bản Mồng có BOD đạt 20,8 mg/l (vượt 1,38 lần), COD 42,5 mg/l (vượt 1,41 lần) và hàm lượng sắt ($Fe$) mùa mưa lên tới 0,92 – 1,43 mg/l (vượt 1,43 lần cột B1).

• Đánh giá diễn biến chất lượng nước:

  • Nước mặt (20 điểm quan trắc, 3 đợt năm 2011): 20/20 điểm có nồng độ BOD không đạt QCVN 08:2008/BTNMT cột A2 (nhưng vẫn nằm trong ngưỡng B2); TSS vượt cột A2 tại hầu hết các điểm và vượt cột B2 vào mùa mưa tại Châu Tiến, ngã 3 sông Dinh và Nghĩa Hoàn; 10/20 vị trí có $NO_2^-$ vượt chuẩn A2; các kim loại nặng $Cu$ và $Pb$ vượt chuẩn cục bộ tại các khu vực chịu ảnh hưởng bởi khai thác khoáng sản và thi công xây dựng.
  • Nước ngầm (3 vị trí): Các thông số $COD$ (1,48 – 2,5 mg/l) và $Cl^-$ (11,5 – 16,8 mg/l) đều đạt quy chuẩn QCVN 09:2009/BTNMT.

Chương III: Định hướng và giải pháp quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Hiếu

Chương III đề xuất hệ thống giải pháp quản lý theo lưu vực dựa trên kết quả khảo sát:

• Định hướng chung về quản lý đa ngành, bảo tồn hệ sinh thái nước và bảo đảm nguồn cấp nước bền vững cho dân sinh.
• Các nhóm giải pháp cụ thể: Hoàn thiện thể chế và cơ chế phối hợp giữa các địa phương thuộc lưu vực; Tăng cường hiệu lực thực thi của hệ thống thanh tra môi trường đối với hoạt động khai thác cát sỏi, vàng sa khoáng; Kiểm soát chặt chẽ quy trình xả thải của Nhà máy đường Sông Con và làng nghề Nghĩa Hoàn; Đẩy mạnh ứng dụng công cụ kinh tế (thu phí xả thải, cấp quyền khai thác nước); và Nâng cao năng lực mạng lưới quan trắc chất lượng nước.
• Kế hoạch triển khai các biện pháp ưu tiên cho giai đoạn 2016 – 2020 nhằm giải quyết dứt điểm các điểm nóng ô nhiễm môi trường nước.

---

Kết quả và đóng góp

1. Tổng hợp định lượng chất lượng nguồn nước và các nguồn phát thải: Chuyên đề đã hệ thống hóa đầy đủ bộ số liệu quan trắc năm 2011 trên toàn tuyến sông Hiếu, phản ánh chính xác tương quan giữa mức độ ô nhiễm và các loại hình hoạt động kinh tế.

Loại nguồn thải / Vị trí	Chỉ tiêu quan trắc chính	Giá trị thực tế đo được	So sánh với Quy chuẩn áp dụng
Nước thải sinh hoạt TX Thái Hòa, Tân Kỳ	$NH_4^+$ BOD TSS	0,61 – 0,74 mg/l 23,4 – 26,85 mg/l 74,0 – 91,5 mg/l	Vượt QCVN 08:2008 (Cột B1) Vượt B1 từ 1,56 – 1,79 lần Vượt B1 từ 1,48 – 1,83 lần
Nhà máy Mía đường Sông Con (T11/2011)	TSS BOD COD	115 mg/l 32,8 mg/l 53,6 mg/l	Vượt QCVN 24:2009 Cột A 1,15 lần Vượt Cột A 1,09 lần Vượt Cột A 1,07 lần
Nước thải khai thác vàng sa khoáng (Châu Thắng)	TSS Thủy ngân ($Hg$)	56 – 72 mg/l 0,0052 – 0,006 mg/l	Vượt QCVN 08:2008 Cột B1 1,12 – 1,52 lần Vượt Cột B1 1,04 – 1,2 lần
Nước thải làng nghề gạch ngói Nghĩa Hoàn	TSS BOD Coliform	180 – 195 mg/l 21,6 mg/l 1.495 – 1.520 MPN/100ml	Vượt QCVN 08:2008 Cột B1 3,6 – 3,9 lần Vượt Cột B1 1,44 lần Nằm trong giới hạn B1
Nước thải thi công Thủy điện Bản Mồng	BOD COD Sắt ($Fe$, mùa mưa)	20,8 mg/l 42,5 mg/l 0,92 – 1,43 mg/l	Vượt QCVN 08:2008 Cột B1 1,38 lần Vượt Cột B1 1,41 lần Vượt Cột B1 1,43 lần

2. Chỉ ra nguyên nhân và hạn chế cốt lõi trong quản lý:

   • Việc quy hoạch làng nghề còn mang tính hình thức, thiếu đầu tư hạ tầng xử lý chất thải tập trung.
   • Hoạt động cấp phép khai thác khoáng sản (như Quyết định 2392/QĐ-UBND cấp 445,37 ha khai thác dọc sông Hiếu cho Công ty CP XNK Lạng Sơn năm 2008) và việc kiểm soát sau cấp phép chưa nghiêm ngặt, dẫn đến tình trạng khai thác trái phép tiếp diễn kéo dài dù tỉnh đã ban hành Thông báo số 393/TB-UBND năm 2010 về việc dừng cấp phép.
   • Năng lực quản lý môi trường cấp huyện, xã còn mỏng; các công cụ kinh tế chưa được áp dụng triệt để nhằm tạo nguồn lực tái đầu tư bảo vệ môi trường nước.

3. Đóng góp của chuyên đề:

   • Cung cấp bức tranh phân tích toàn diện về hiện trạng thủy văn, khai thác sử dụng nước và các điểm nóng ô nhiễm dọc 195 km sông Hiếu.
   • Đưa ra khung đề xuất giải pháp đồng bộ theo định hướng QLTHTNN, kết hợp hài hòa giữa công cụ hành chính, công cụ kinh tế và nâng cao năng lực giám sát cộng đồng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của tài liệu: Số liệu phân tích chất lượng nước chủ yếu dựa vào các đợt quan trắc trong năm 2011; trong số 20 điểm quan trắc nước mặt có 6 điểm (điểm 4, 5, 8, 10, 16, 18) chỉ được đo đạc tại đợt 3. Phạm vi khảo sát thực tế không bao gồm 25 km đầu nguồn do điều kiện địa hình rừng núi chia cắt phức tạp.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Cần cập nhật chuỗi số liệu quan trắc giai đoạn sau năm 2015, bổ sung đánh giá tác động thủy văn và chất lượng nước khi dự án Thủy điện Bản Mồng hoàn thành tích nước và chính thức vận hành thương mại.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng sử dụng: Sinh viên, học viên cao học và giảng viên các chuyên ngành Kinh tế Môi trường, Quản lý Đô thị và Môi trường, Quản lý Tài nguyên Nước; cán bộ nghiên cứu tại các cơ quan quản lý nhà nước như Sở Tài nguyên và Môi trường Nghệ An, Chi cục Bảo vệ Môi trường và Phòng Tài nguyên Môi trường các huyện miền Tây Nghệ An.
• Nội dung giá trị: Khung phương pháp đánh giá hiện trạng phân đoạn dòng chảy sông kết hợp mô hình DPSIR; bức tranh số liệu quan trắc thực tế về tác động của các nguồn thải đặc thù (khai thác vàng sa khoáng, nước thải nhà máy đường theo mùa vụ, sản xuất gạch ngói thủ công).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Sông Hiếu có vị trí, chiều dài và diện tích lưu vực như thế nào?
Sông Hiếu bắt nguồn từ đỉnh Pù Hoạt (cao 2.025 m) thuộc huyện Quế Phong, chảy qua 7 đơn vị hành chính cấp huyện/thị xã của tỉnh Nghệ An với tổng chiều dài 220 km (đoạn nghiên cứu là 195 km từ xã Châu Kim đến Cây Chanh, Anh Sơn). Diện tích lưu vực sông là 5.340 km², độ dốc đáy trung bình 1,3‰ và mật độ lưới sông đạt 0,71 km/km².

2. Nguồn thải nào gây ảnh hưởng nghiêm trọng nhất đến lòng dẫn và độ đục của sông Hiếu?
Hoạt động khai thác vàng sa khoáng (đặc biệt trên sông Quàng, Nậm Tôn và khu vực Quỳ Châu, Quỳ Hợp) và khai thác cát sỏi bừa bãi là nguyên nhân chính làm biến đổi địa hình lòng sông, gây xói lở bờ sông và làm tăng đột biến hàm lượng chất rắn lơ lửng ($TSS$), đồng thời làm tăng nồng độ thủy ngân ($Hg$) trong nước thải lên 0,0052 – 0,006 mg/l.

3. Đánh giá tổng quát chất lượng nước mặt sông Hiếu theo kết quả quan trắc 20 điểm?
Chất lượng nước mặt sông Hiếu chưa bị ô nhiễm hữu cơ ở mức nghiêm trọng trên toàn tuyến nhưng 20/20 điểm quan trắc đều vượt chuẩn QCVN 08:2008/BTNMT cột A2 đối với thông số BOD. Ô nhiễm chất hữu cơ, chất dinh dưỡng và chất rắn lơ lửng diễn ra cục bộ tại các đoạn sông chảy qua khu vực đô thị đông dân cư, điểm khai thác khoáng sản và làng nghề. Khả năng tự làm sạch của sông vẫn duy trì tốt nhờ độ dốc đáy lớn và lưu lượng dòng chảy dồi dào trong mùa mưa lũ.

4. Hoạt động thi công thủy điện Bản Mồng tác động như thế nào đến môi trường nước?
Quá trình đào đắp, san ủi và đổ bê tông khiến nước mưa cuốn trôi đất đá và kim loại vào sông suối, làm tăng độ đục và nguy cơ bồi lắng hạ lưu. Nước thải tại khu vực thi công có hàm lượng BOD trung bình 20,8 mg/l (vượt 1,38 lần chuẩn B1), COD đạt 42,5 mg/l (vượt 1,41 lần) và hàm lượng sắt ($Fe$) trong mùa mưa đạt 0,92 – 1,43 mg/l (vượt 1,43 lần chuẩn B1).

---

Kết luận

Chuyên đề tốt nghiệp đã phân tích toàn diện cơ sở lý luận và thực trạng khai thác, sử dụng và quản lý tài nguyên nước lưu vực sông Hiếu, tỉnh Nghệ An. Nghiên cứu chỉ ra những sức ép môi trường cục bộ từ hoạt động khai thác khoáng sản, nước thải sinh hoạt đô thị, cơ sở chế biến nông sản và thi công thủy điện đến chất lượng nước mặt. Hệ thống giải pháp quản lý tổng hợp và các biện pháp ưu tiên giai đoạn 2016 – 2020 được đề xuất là cơ sở thực tiễn quan trọng phục vụ công tác quy hoạch, khai thác và bảo vệ bền vững tài nguyên nước lưu vực sông Hiếu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu thử nghiệm tại LVS Dương Tử. LVS Dương Tử chiếm 20% diện tích lãnh thổ Trung Quốc, với dân số xấp xỉ 425 triệu người, đóng góp một phần tư GDP của Trung Quốc, tức là khoảng 410 tỷ USD. Hiện nay, sông Dương Tử cũng đang phải đối mặt với hàng loạt các thách thức môi trường: bão lũ, xói lở đất, ô nhiễm nước và suy giảm đa dạng sinh học. Khung quản lý tổng hợp được xây dựng cho LVS Dương Tử dựa trên 4 chủ đề, bao gồm: Hoàn thiện khung thể chế và luật pháp; Thành lập khung quản lý có sự phối hợp tham gia của các ngành liên quan, nâng cao nhận thức cộng đồng và năng lực quản lý tổng hợp LVS; Tăng cường năng lực tài chính và áp dụng các cơ chế khuyến khích, đảm bảo các thủ tục đánh giá chi phí liên quan môi trường, kinh tế, xã hội của các hoạt động phát triển kinh tế; Các sáng kiến về phương pháp luận và kỹ thuật liên quan đến quản lý tổng hợp LVS.

16 Các LVS ở châu Mỹ Ở Mỹ, để quản lý chất lượng nước sông lưu vực Minnesota, các nhà quản lý cho rằng, vấn đề ô nhiễm nước của LVS Minnesota không thể giải quyết triệt để nếu chỉ quan tâm đến việc kiểm soát nguồn thải tập trung mà bỏ qua nguồn thải phân tán. Bởi vậy, cần phải hiểu rõ mức độ, phạm vi ô nhiễm, thời gian xuất hiện ô nhiễm của các nguồn nước. Qua phân tích, đánh giá, nguồn nước sông Minnesota đang bị ô nhiễm bởi vi khuẩn, phốt pho, nitơ cũng như có sự biến đổi chu kỳ dòng chảy trong hệ thống sông, hồ. Sự suy giảm chất lượng nước của LVS Minnesota là nguyên nhân gây ra những vấn đề về chất lượng nước ở hạ lưu như hiện tượng phú dưỡng hồ chứa Pepin, đặc biệt vào mùa khô khi mà dòng chảy trong sông nhỏ.

Theo đánh giá của cơ quan quản lý LVS Minnesota, sự đóng góp lượng thải phốt pho đối với sông có sự khác nhau tại những thời điểm khác nhau. Vào mùa khô, 72% tổng lượng phốt pho thải ra sông do nguồn thải tập trung và chỉ 28% được mang tới từ nguồn phân tán. Nhưng vào mùa mưa, tỷ lệ này thay đổi ngược lại, nguồn thải phân tán đóng góp tới 90% tổng lượng phốt pho gia nhập sông và chỉ có 10% từ nguồn thải tập trung trong lưu vực. Để phục hồi chất lượng nước sông Minnesota, cơ quan quản lý LVS Minnesota tập trung vào quản lý các nguồn thải có hàm lượng và tải lượng nitơ, phốt pho và vi khuẩn lớn.

Tại Brazil, việc quản lý LVS đã được quan tâm từ những năm 80 của thế kỷ XX, cụm các đô thị Sao Paulo nằm ở thượng lưu sông Tiete gồm 39 thành phố lớn, nhỏ khác nhau bao gồm cả thành phố Sao Paulo. Do dân số đô thị lớn, lượng nước cấp cho các đô thị lên tới 60 m3/s và 80% lượng nước này được thải trở lại sông mà không qua xử lý nên ô nhiễm nước đã trở thành một vấn đề nghiêm trọng trong LVS. Để phục hồi chất lượng nước sông, tháng 9/1991 chính phủ Brazil đã triển khai Dự án sông Tiete. Một trong những nhiệm vụ quan trọng của Dự án là kiểm soát phát thải từ hoạt động công nghiệp.

Trên cơ sở phân tích hiện trạng chất lượng nước và thống kê các nguồn thải công nghiệp trong LVS, Dự án đã lựa chọn các nguồn thải cần phải tiến hành biện pháp xử lý hoặc quản lý chặt chẽ như kiểm soát nước thải, bắt buộc thực hiện chương trình tự giám sát. Từ đó, các tiêu chí kiểm soát được xác lập và quy trình kiểm soát nước thải công nghiệp trong LVS Tiete được đề xuất. Như vậy, để quản lý chất lượng nước theo LVS có hiệu quả thì việc phát hiện những vấn đề về chất lượng nước và nguyên nhân phát sinh ô nhiễm nước là cần thiết. Tại Việt Nam Cùng chung xu thế phát triển của thế giới, Việt Nam đã chuyển hướng tiếp cận quản lý tổng hợp tài nguyên nước, đặc biệt là sau khi Luật Tài nguyên nước năm 1998 được ban hành.

Tuy nhiên, qua hơn 17 năm thực hiện, Luật cũng đã bộc lộ nhiều nhược điểm, bất cập. Đáng chú ý là Luật chưa quy định đầy đủ, toàn diện một số nội dung rất quan trọng của quản lý tài nguyên nước, trong đó có bảo vệ tài nguyên nước. Năm 2012, Luật Tài nguyên nước sửa đổi đã được Quốc hội thông qua nhằm đáp ứng yêu cầu về quản lý tài nguyên nước trước các chính sách phát triển mới của đất nước và phù hợp với bối cảnh phát triển chung của toàn thế giới. Đất nước ta đang trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, nhu cầu sử dụng nước cho phát triển kinh tế, phục vụ dân sinh ngày càng lớn trong khi nguồn nước có hạn, đặt ra yêu cầu mới về chia sẻ nguồn nước.

Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế đòi hỏi phải chuyển dịch cơ cấu sử dụng nước phù hợp. Mặt khác, biến đổi khí hậu đang gây ra nhiều mối đe dọa đến tài nguyên nước. Trước tình hình đó, chúng ta cần củng cố mạnh mẽ công tác quản lý tổng hợp tài nguyên nước, hoàn thiện chính sách về quản lý và bảo vệ nguồn nước hướng tới sự phát triển bền vững của đất nước. Mặc dù Việt Nam có 108 lưu vực sông, với 3.450 sông, suối tương đối lớn và tổng lượng nước trung bình hằng năm khoảng 830 tỷ m3, nhưng chủ yếu từ nước ngoài chảy vào và tập trung ở một số lưu vực sông lớn, lượng nước nội sinh chỉ chiếm khoảng 37% tổng lượng nước, bình quân đầu người chỉ đạt khoảng 9000 m3/năm.

Nước dưới đất dù có tiềm năng ước tính khoảng 63 tỷ m3/năm nhưng chỉ tập trung ở một số khu vực như đồng bằng Bắc bộ, đồng bằng Nam bộ và khu vực Tây Nguyên. Trước yêu cầu khai thác, sử dụng bền vững, bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia trong bối cảnh biến đổi khí hậu, tài nguyên nước Việt Nam đang phải đối mặt với những thách thức chủ yếu sau đây: + Thứ nhất: nguồn nước có hạn, nguy cơ suy thoái, cạn kiệt nguồn nước có chiều hướng gia tăng: tăng trưởng kinh tế nhanh, đời sống người dân ngày càng cao khiến cho nhu cầu sử dụng nước ngày càng tăng trong khi nguồn nước thì có hạn và hiệu quả sử dụng nước còn thấp. Khai thác nước chưa được kiểm soát chặt chẽ, tình trạng ô nhiễm, suy thoái, cạn kiệt nguồn nước đang ngày càng gia tăng cả về mức độ nghiêm trọng và phạm vi ảnh hưởng. 18 + Thứ hai: Lũ lụt, hạn hán, xâm nhập mặn, ngập úng, nước biển dâng, các tác động của biến đổi khí hậu tới tài nguyên nước; + Thứ ba: vấn đề hài hòa lợi ích giữa các đối tượng sử dụng nước ở thượng lưu và hạ lưu: tính cạnh tranh trong khai thác, sử dụng nguồn nước ngày càng tăng, đặc biệt là việc sử dụng nước ở thượng lưu và hạ lưu các sông lớn có hồ chứa thủy điện.

Bên cạnh đó, vấn đề sử dụng nước phía thượng lưu của các sông liên quốc gia hiện nay đang tiềm ẩn nhiều nguy cơ ảnh hưởng đến nguồn nước Việt Nam. Gần 2/3 lượng nước của nước ta được hình thành từ ngoài lãnh thổ, nhưng chưa có cơ chế, biện pháp hiệu quả để hợp tác, chia sẻ nguồn nước giữa các quốc gia có chung nguồn nước, trong khi các quốc gia ở thượng nguồn đang tăng cường các hoạt động khai thác, sử dụng. Với những thách thức này, ngành nước cần định hướng những giải pháp thích hợp để quản lý, khai thác, sử dụng có hiệu quả tài nguyên nước, đảm bào hài hòa về lợi ích giữa các đối tượng sử dụng, đồng thời đáp ứng được các mục tiêu phát triển bền vững của đất nước. 19 CHƯƠNG II THỰC TRẠNG QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG HIẾU 2.

Giới thiệu về lưu vực sông Hiếu 2. Giới thiệu về vị trị giới hạn, diện tích lưu vực sông Hiếu Sông Hiếu bắt nguồn từ dãy núi Pù Hoạt có đỉnh núi cao 2025 m thuộc địa phận huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An. Sông Hiếu nằm về phía Tây Bắc của tỉnh gồm địa phận các huyện Quỳ Châu, Quỳ Hợp, Nghĩa Đàn, Tân Kỳ, Quế Phong, thị xã Thái Hòa và 3 xã Thăng Sơn, Bình Sơn, Thọ Sơn của huyện Anh Sơn. Lưu vực sông Hiếu có diện tích 5340 km2, chiều dài dòng sông 220 km.

Sông Hiếu còn có tên gọi là sông Con khi chảy qua địa phận huyện Tân Kỳ. Sông có độ dốc trung bình 1,3o/oo, chiều rộng lòng sông trung bình 30  35 m, mật độ lưới sông 0,71 km/km2, nhập vào sông Cả tại cây Chanh (Anh Sơn). Đây là con sông lớn thứ 2 của tỉnh Nghệ An sau lưu vực sông Cả. Tùy từng khu vực địa hình sông đi qua nên có các đặc điểm khác nhau.

Lưu vực sông qua các xã Hạnh Dịch, Tiền Phong (Quế Phong), Châu Tiến, Châu Thắng, Châu Hạnh, thị trấn Châu Hội, Châu Nga, Châu Bình (Quỳ Châu), đoạn này sông dốc, lòng sông nhỏ, bđ = 5  10 m, Yên hợp, Đồng Hợp, Tam Hợp (Quỳ Hợp), Nghĩa Mai, Nghĩa Hưng, Nghĩa Thịnh, Nghĩa Thắng, Nghĩa Hồng (Nghĩa Đàn ), Phường Quang Phong, Phường Long Sơn, Phường Hưng Tiến, xã Nghĩa Hòa (Thị Xã Thái Hòa), xã Nghĩa An, Nghĩa Khánh (Nghĩa Đàn), xã Nghĩa Bình, Nghĩa Đồng, Nghĩa Thái, Nghĩa Hợp, Nghĩa Hoàn, Tân Long, Nghĩa Dũng, Kỳ Tân, Kỳ Sơn, Tân An, Hương Sơn, Nghĩa Hành, Phú Sơn (Tân kỳ), Bình Sơn, Thành Sơn ( Anh Sơn), đoạn này sông độ dốc nhỏ, độ dốc trung bình lòng sông là 1,3 o/oo , đáy sông lớn 20  45 m.1: Bản đồ các sông lớn trên địa bàn tỉnh Nghệ An (nguồn: violet.vn) Sông Hiếu có rất nhiều sông, suối nhánh đổ ra nước vào trong đó có các nhánh lớn là sông Nậm Quàng, sông Nậm Giải (Quế Phong), sông Hạt, Nậm Pòng (Quỳ Châu), sông Dinh (Quỳ Hợp), sông Sào, Khe Cải (Nghĩa Đàn) Khe Thiềm (Tân Kỳ). Điều kiện tự nhiên các địa phương lưu vực sông Hiếu Lưu vực sông Hiếu nằm về phía Tây Bắc của tỉnh Nghệ An qua các huyện Quế Phong, Quỳ Châu, Quỳ Hợp, Nghĩa Đàn, Tân Kỳ, Anh Sơn, thị xã Thái Hòa nên điều kiện khí hậu mang tính chất đặc trưng chung của vùng này thể hiện như sau: Vùng Tây Bắc Nghệ An nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa. Do đặc điểm địa hình, có 2 tiểu vùng khí hậu khác nhau: vùng cao mưa nhiều, độ ẩm lớn, nhiệt độ thấp; vùng thấp khí hậu ôn hoà hơn. Sự khác biệt lớn nhất giữa 2 vùng là mùa hè nhiệt độ ban ngày vùng thấp thường cao hơn 2 – 30C và độ ẩm không khí thấp hơn, nên thời tiết khô nóng.