Tăng Cường Quản Lý Thuế Đối Với Hoạt Động Thương Mại Điện Tử Tại Việt Nam

Quản lý thuế đối với hoạt động thương mại điện tử (TMĐT) tại Việt Nam đang trở thành một vấn đề cấp thiết trong bối… 79 trang · Học viện Ngân hàng · 2022.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Tâm
• Người hướng dẫn: TS. Đào Thị Hồ Hương
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Tài chính
• Đề tài: Quản Lý Thuế Hiệu Quả Cho Thương Mại Điện Tử Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Đối tượng nghiên cứu
• 0.3. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Kết cấu
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUẢN LÝ THUẾ ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ
• 1.1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu quốc tế
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.1.3. Kết quả đã đạt được ở các nghiên cứu trước đó
• 1.1.4. Khoảng trống của các nghiên cứu trước
• 1.2. LÝ LUẬN CHUNG VỀ THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ
• 1.2.1. Khái niệm thương mại điện tử
• 1.2.2. Lịch sử hình thành và phát triển
• 1.2.3. Đặc điểm của thương mại điện tử
• 1.2.4. Phân loại thương mại điện tử
• 1.2.5. Sự khác biệt giữa TMĐT và thương mại truyền thống
• 1.2.6. Vai trò của TMĐT trong nền kinh tế
• 1.3. LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUẢN LÝ THUẾ
• 1.3.1. Khái niệm quản lý thuế
• 1.3.2. Nguyên tắc quản lý thuế
• 1.3.3. Nội dung quản lý thuế
• 1.3.4. Quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT
• 1.3.4.1. Yêu cầu quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT
• 1.3.4.2. Nội dung quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT
• 1.4. Ý nghĩa quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT
• 1.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT
• 1.6. Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam
• 1.6.1. Kinh nghiệm quốc tế về quản lý thuế đối với hoạt động thương mại điện tử
• 1.6.2. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ THUẾ ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng phát triển TMĐT tại Việt Nam
• 2.1.1. Tình hình sử dụng Internet
• 2.1.2. Sự phát triển của các sàn thương mại điện tử
• 2.1.3. Tình hình thương mại qua mạng xã hội
• 2.1.4. Các phương tiện thanh toán
• 2.1.5. Thương mại điện tử tăng trưởng trong đại dịch
• 2.2. Thực trạng quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT tại Việt Nam
• 2.2.1. Quy định pháp lý về quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT
• 2.2.2. Thực trạng quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT tại Việt Nam
• 2.2.3. Đánh giá công tác quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT tại Việt Nam
• 2.2.3.1. Những kết quả đạt được
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ THUẾ ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG TMĐT TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Định hướng quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT tại Việt Nam
• 3.2. Kiến nghị với cơ quan quản lý
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quản Lý Thuế Đối Với Thương Mại Điện Tử Tại Việt Nam

Quản lý thuế đối với hoạt động thương mại điện tử (TMĐT) tại Việt Nam đang trở thành một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và Internet. Sự bùng nổ của TMĐT không chỉ mang lại lợi ích cho doanh nghiệp mà còn đặt ra nhiều thách thức cho cơ quan quản lý thuế. Việc hiểu rõ về quản lý thuế trong lĩnh vực này là cần thiết để đảm bảo nguồn thu cho ngân sách nhà nước và tạo sự công bằng trong kinh doanh.

1.1. Khái Niệm Quản Lý Thuế Trong Thương Mại Điện Tử

Quản lý thuế trong TMĐT bao gồm các hoạt động như xác định đối tượng nộp thuế, thu thuế và kiểm soát nợ thuế. Cơ quan thuế cần áp dụng các công nghệ hiện đại để nâng cao hiệu quả quản lý và hỗ trợ người nộp thuế.

1.2. Tình Hình Phát Triển Thương Mại Điện Tử Tại Việt Nam

Theo số liệu từ Datareportal, số lượng người dùng Internet tại Việt Nam đã vượt qua 72 triệu người, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của TMĐT. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đi kèm với nhiều thách thức trong việc quản lý thuế.

II. Những Thách Thức Trong Quản Lý Thuế Đối Với Thương Mại Điện Tử

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng việc quản lý thuế đối với TMĐT tại Việt Nam vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các quy định pháp lý chưa hoàn thiện, cùng với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, đã tạo ra khoảng trống trong công tác quản lý thuế.

2.1. Thiếu Sót Trong Quy Định Pháp Lý

Các quy định hiện hành về quản lý thuế đối với TMĐT chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Cần có sự điều chỉnh và bổ sung để phù hợp với sự phát triển của thị trường.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Xác Định Đối Tượng Nộp Thuế

Việc xác định đối tượng nộp thuế trong TMĐT gặp khó khăn do tính chất phi tập trung và ẩn danh của các giao dịch trực tuyến. Điều này làm giảm hiệu quả trong công tác thu thuế.

III. Phương Pháp Tăng Cường Quản Lý Thuế Đối Với Thương Mại Điện Tử

Để nâng cao hiệu quả quản lý thuế đối với TMĐT, cần áp dụng các phương pháp hiện đại và cải cách quy trình quản lý thuế. Việc sử dụng công nghệ thông tin và dữ liệu lớn sẽ giúp cải thiện công tác quản lý.

3.1. Ứng Dụng Công Nghệ Thông Tin Trong Quản Lý Thuế

Công nghệ thông tin có thể giúp cơ quan thuế thu thập và phân tích dữ liệu một cách hiệu quả, từ đó nâng cao khả năng phát hiện gian lận thuế và cải thiện dịch vụ hỗ trợ người nộp thuế.

3.2. Cải Cách Quy Trình Quản Lý Thuế

Cần cải cách quy trình quản lý thuế để đơn giản hóa thủ tục và giảm thiểu chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Quản Lý Thuế Đối Với Thương Mại Điện Tử

Việc áp dụng các giải pháp quản lý thuế hiệu quả trong TMĐT đã mang lại những kết quả tích cực. Các cơ quan thuế đã bắt đầu triển khai nhiều chương trình hỗ trợ và cải cách nhằm nâng cao hiệu quả thu thuế.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Quản Lý Thuế TMĐT

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế đã giúp tăng cường khả năng thu thuế và giảm thiểu thất thu cho ngân sách nhà nước.

4.2. Các Mô Hình Quản Lý Thành Công Từ Nước Ngoài

Nhiều quốc gia đã áp dụng thành công các mô hình quản lý thuế đối với TMĐT, từ đó Việt Nam có thể học hỏi và áp dụng các bài học kinh nghiệm phù hợp.

V. Kết Luận Về Quản Lý Thuế Đối Với Thương Mại Điện Tử Tại Việt Nam

Quản lý thuế đối với TMĐT tại Việt Nam cần được cải thiện để đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Việc áp dụng công nghệ và cải cách quy trình quản lý sẽ giúp nâng cao hiệu quả thu thuế và đảm bảo công bằng trong kinh doanh.

5.1. Định Hướng Tương Lai Trong Quản Lý Thuế

Cần có các chính sách và quy định rõ ràng để quản lý thuế đối với TMĐT, đồng thời khuyến khích sự phát triển của lĩnh vực này.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Nâng Cao Nhận Thức

Nâng cao nhận thức của doanh nghiệp và người nộp thuế về nghĩa vụ thuế trong TMĐT là rất quan trọng để đảm bảo sự tuân thủ và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Tăng cường quản lý thuế đối với hoạt động thương mại điện tử tại Việt Nam" được thực hiện bởi sinh viên Nguyễn Thanh Tâm (Lớp K21TCA, Khoa Tài chính, Học viện Ngân hàng) dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đào Thị Hồ Hương, hoàn thành vào tháng 5 năm 2022.

Về bối cảnh thực tiễn, tác giả chỉ ra rằng cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 cùng sự bùng nổ của mạng Internet và công nghệ thông tin đã thúc đẩy hoạt động thương mại điện tử (TMĐT) phát triển mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Theo số liệu thống kê của Datareportal được tác giả trích dẫn, tính đến tháng 1 năm 2022, Việt Nam ghi nhận 72,10 triệu người dùng Internet, chiếm 73,2% tổng dân số (98,56 triệu người); phân tích của Kepios cho thấy số lượng người dùng Internet tăng 3,4 triệu người (tăng 4,9%) trong giai đoạn 2021–2022. Đặc biệt, các đợt bùng phát của đại dịch Covid-19 đã làm thay đổi hành vi tiêu dùng, biến mua sắm trực tuyến trở thành thói quen phổ biến. Tuy nhiên, tính chất phi biên giới, hoạt động trên môi trường mạng và các phương thức thanh toán phức tạp của TMĐT đang đặt ra nhiều thách thức lớn đối với công tác quản lý nhà nước. Hệ thống pháp luật thuế đang trong quá trình hoàn thiện nhưng vẫn bộc lộ nhiều điểm chưa tương thích, dẫn đến nguy cơ thất thu ngân sách nhà nước (NSNN) và tạo ra sự bất bình đẳng giữa kinh doanh trực tuyến với thương mại truyền thống.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể gồm ba nội dung:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về thương mại điện tử và công tác quản lý thuế đối với hoạt động thương mại điện tử, đồng thời tổng hợp kinh nghiệm quản lý thuế quốc tế để rút ra bài học cho Việt Nam.
2. Phân tích thực trạng phát triển thương mại điện tử và thực trạng công tác quản lý thuế đối với hoạt động này tại Việt Nam giai đoạn 2018–2022, chỉ rõ những kết quả đạt được cùng các khó khăn, vướng mắc trong quản lý thông tin và căn cứ tính thuế.
3. Đề xuất các định hướng và giải pháp cụ thể nhằm tăng cường hiệu quả quản lý thuế đối với hoạt động thương mại điện tử tại Việt Nam trong giai đoạn tiếp theo.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Cơ sở lý luận về quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT và công tác quản lý thuế của ngành thuế đối với hoạt động TMĐT tại Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Nghiên cứu cách thức thực thi chính sách, thủ tục quản lý của cơ quan thuế đối với hoạt động TMĐT, thực trạng quản lý thuế tại Việt Nam và các định hướng quản lý trong tương lai.
• Phạm vi thời gian: Các dữ liệu và số liệu thực tiễn được thu thập, phân tích chủ yếu trong giai đoạn từ năm 2018 đến đầu năm 2022 (kèm các chuỗi dữ liệu thống kê thứ cấp giai đoạn 2012–2021).
• Phạm vi không gian: Không gian quản lý thuế trên lãnh thổ Việt Nam, trong đó tập trung khai thác số liệu thực tế tại hai địa bàn trọng điểm là Thành phố Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh.

Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý luận dựa trên các khái niệm chuẩn tắc và các quy định pháp luật hiện hành:

• Về thương mại điện tử: Tác giả viện dẫn các định nghĩa của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD - theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp), Diễn đàn Thương mại và Phát triển Liên Hợp Quốc (UNCTAD), và quy định tại Nghị định số 52/2013/NĐ-CP ngày 16/05/2013 của Chính phủ về thương mại điện tử.
• Về quản lý thuế: Khóa luận tiếp cận khái niệm quản lý thuế theo nghĩa rộng, nghĩa hẹp và theo quy định tại Điều 3 Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14. Khung lý thuyết xác định 4 nguyên tắc quản lý thuế nền tảng (tuân thủ pháp luật, đảm bảo tính hiệu quả, thúc đẩy ý thức tự tuân thủ của người nộp thuế, công khai minh bạch) cùng 4 nhóm yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả quản lý thuế TMĐT (chính sách thuế, tổ chức bộ máy quản lý, ý thức của người nộp thuế, các yếu tố khách quan khác).
• Hệ thống văn bản pháp luật điều chỉnh: Các sắc thuế áp dụng đối với TMĐT được tổng hợp bao gồm Luật Thuế Giá trị gia tăng năm 2008, Luật Thuế Thu nhập doanh nghiệp năm 2008, Luật Thuế Thu nhập cá nhân năm 2007 (sửa đổi, bổ sung năm 2012 và 2014); Thông tư số 95/2016/TT-BTC về đăng ký thuế; Thông tư số 103/2014/TT-BTC về nghĩa vụ thuế của nhà thầu nước ngoài; Thông tư số 92/2015/TT-BTC; Quyết định số 404/QĐ-TCT ngày 03/04/2017 của Tổng cục Thuế; Nghị định số 85/2021/NĐ-CP sửa đổi Nghị định số 52/2013/NĐ-CP; và Thông tư số 80/2021/TT-BTC của Bộ Tài chính hướng dẫn Luật Quản lý thuế.

Phương pháp nghiên cứu được tác giả vận dụng gồm:

• Phương pháp thống kê và so sánh: Sử dụng để lượng hóa quy mô, tốc độ tăng trưởng của thị trường Internet, doanh thu TMĐT, lượt truy cập các sàn giao dịch và kết quả thu nộp thuế qua các giai đoạn.
• Phương pháp tổng hợp và phân tích: Khái quát hóa các mô hình TMĐT, đánh giá cơ chế quản lý hành thu và phân tích các số liệu thực tế tại các địa phương.
• Phương pháp thu thập và xử lý thông tin: Tiếp cận dữ liệu báo cáo từ các cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức nghiên cứu thị trường độc lập.
• Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Phân tích các ấn phẩm khoa học, tài liệu của OECD, sách giáo trình chuyên ngành và các bài báo khoa học trong nước.

Nguồn dữ liệu của khóa luận bao gồm:

• Báo cáo số liệu chuyên ngành của Cục Thuế TP. Hà Nội, Cục Thuế TP. Hồ Chí Minh, Chi cục Thuế quận Hoàng Mai và các quyết định của Tổng cục Thuế.
• Báo cáo Sách trắng Thương mại điện tử Việt Nam các năm của Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), báo cáo của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM).
• Báo cáo nghiên cứu thị trường từ Datareportal (Digital Vietnam 2022), Kepios, Google, Bain & Company, Temasek và Iprice.vn.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận chung về quản lý thuế đối với hoạt động thương mại điện tử

Trong chương này, tác giả hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn nghiên cứu trước đó:

• Tổng quan nghiên cứu: Điểm lại các công trình quốc tế tiêu biểu như nghiên cứu của OECD (2001) về khuôn khổ thuế Ottawa và các khía cạnh quản trị thuế đối với TMĐT; nghiên cứu của Niall Campbell (2014) về ứng dụng phân tích dữ liệu lớn (Big Data) trong quản lý thuế; ấn phẩm của Subhajit Basu (2007) về pháp luật thuế TMĐT toàn cầu; nghiên cứu của Wawan Juswanto và Rebecca Simms (2017) về thuế công bằng trong kinh tế số; và bài viết của Chris Sanger, Rob Thomas (2018) về chính sách thuế kỹ thuật số mới. Đồng thời, tác giả tổng thuật các nghiên cứu trong nước của ThS. Lê Hồng Hải (2008), PGS.TS. Nguyễn Văn Minh (2012), ThS. Nguyễn Quang Tiến (2015, 2016), TS. Nguyễn Thanh Trang (2018), và nhóm nghiên cứu Học viện Ngân hàng (2020). Tác giả chỉ ra 3 khoảng trống nghiên cứu chưa được giải quyết thấu đáo: quản lý thuế TMĐT trong bối cảnh bùng nổ kinh tế số; tác động đặc thù của đại dịch Covid-19; và những bất cập nảy sinh từ các quy định mới đối với cơ quan thuế cùng các chủ thể liên quan (sàn giao dịch, người bán hàng).
• Lý luận về thương mại điện tử: Trình bày lịch sử phát triển từ các mốc EDI, EFT thập niên 1970 đến sự xuất hiện của Amazon, eBay năm 1995; phân loại 6 mô hình giao dịch (B2B, B2C, B2E, C2B, C2C và Chính phủ điện tử); làm rõ 6 đặc điểm bản chất và 7 tiêu chí phân biệt giữa TMĐT với thương mại truyền thống (hình thức thực hiện, phạm vi phi biên giới, tối thiểu ba chủ thể tham gia, thông tin giao dịch trực tuyến, vốn và chi phí mặt bằng thấp, sự xuất hiện của hàng hóa/dịch vụ số, và phương thức thanh toán điện tử).
• Lý luận về quản lý thuế TMĐT: Xác định khái niệm, 4 nguyên tắc, 6 yêu cầu quản lý (kiểm soát người nộp thuế và căn cứ tính thuế, đảm bảo nguồn thu NSNN, xây dựng quy trình quản lý phù hợp, nâng cao tính tự tuân thủ, hiện đại hóa công nghệ thông tin, tăng cường phối hợp liên ngành) cùng 5 nội dung nghiệp vụ (đăng ký thuế theo Thông tư số 95/2016/TT-BTC, kê khai - nộp thuế, thanh tra - kiểm tra, giải quyết khiếu nại - tranh chấp, và tuyên truyền hỗ trợ người nộp thuế).
• Kinh nghiệm quốc tế: Phân tích thực tiễn tại Trung Quốc (quản lý qua kiểm soát dòng tiền và các tổ chức trung gian thanh toán được cấp phép, áp dụng biện pháp chặn giao dịch nếu không tuân thủ); Liên minh Châu Âu (đánh thuế GTGT đối với dịch vụ số xuyên biên giới từ ngày 01/01/2015 thông qua cổng thông tin trực tuyến tập trung, mang lại hơn 3 tỷ Euro theo số liệu OECD); và Úc (áp dụng ngưỡng doanh thu 75.000 AUD đối với nhà cung cấp nước ngoài từ tháng 7/2017). Từ đó, tác giả rút ra 3 bài học cho Việt Nam: thành lập bộ phận chuyên trách về thuế TMĐT tại cơ quan thuế các cấp; xây dựng cơ chế thu thập dữ liệu người nộp thuế qua kỹ năng nghiệp vụ kết hợp công cụ chuyên biệt hoặc ủy nhiệm bên thứ ba; hoàn thiện khung pháp lý và chính sách thuế độc lập cho hoạt động TMĐT.

Chương 2: Thực trạng quản lý thuế đối với hoạt động thương mại điện tử tại Việt Nam

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng thị trường TMĐT và nghiệp vụ hành thu của cơ quan thuế:

• Thực trạng phát triển TMĐT:
  • Tình hình sử dụng Internet: Việt Nam có 72,10 triệu người sử dụng Internet vào tháng 1/2022 (đạt tỷ lệ 73,2% dân số), tăng gấp 36 lần so với giai đoạn trước năm 2000 (khoảng 2 triệu người). Thời gian sử dụng Internet trung bình của người dân trong độ tuổi 16–64 đạt 6 giờ 38 phút/ngày.
  • Sự phát triển của các sàn TMĐT: Thống kê của Iprice.vn quý IV/2021 chỉ ra 4 sàn có lượng truy cập lớn nhất mỗi tháng gồm Shopee VN (88,95 triệu lượt), Lazada VN (20,63 triệu lượt), Tiki (17,86 triệu lượt) và Sendo (hơn 4,9 triệu lượt). Thị trường ghi nhận các dòng vốn lớn như Tiki nhận 258 triệu USD từ AIA (tháng 11/2021), Lazada nhận 4 tỷ USD từ Alibaba (giữa năm 2021). Sàn nông sản điện tử Postmart.vn của Bưu điện Việt Nam đặt mục tiêu hỗ trợ hơn 7,5 triệu hộ nông dân đưa sản phẩm lên sàn.
  • Thương mại qua mạng xã hội: Sự trỗi dậy của các nền tảng Facebook (Facebook Shop), Instagram (Shopping từ năm 2020) và TikTok (TikTok Shop) tạo nên môi trường kinh doanh qua hình thức phát trực tiếp (livestream).
  • Phương tiện thanh toán: Thanh toán tiền mặt (COD) vẫn chiếm tỷ trọng lớn; tỷ lệ thanh toán không dùng tiền mặt qua ví điện tử (ShopeePay, MoMo, ZaloPay) và thẻ tín dụng liên kết còn khiêm tốn do rào cản về niềm tin của người tiêu dùng và cơ chế bảo vệ quyền lợi chưa đồng bộ.
  • Tăng trưởng trong đại dịch Covid-19: TMĐT duy trì tốc độ phát triển 17% trong hai năm 2020 và 2021. Năm 2021, doanh thu TMĐT bán lẻ đạt 13,7 tỷ USD, chiếm 7% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng cả nước, mức chi tiêu trung bình đạt 270 USD/người. Điển hình trong dịch, chương trình kết nối đã tiêu thụ 9.000 tấn vải thiều Bắc Giang qua 1 triệu đơn hàng trên các sàn Shopee, Lazada, Tiki, Sendo; startup nông sản Foodmap huy động thành công 2,9 triệu USD.
• Thực trạng quản lý thuế đối với TMĐT:
  • Hệ thống văn bản pháp lý: Tổng hợp hệ thống văn bản từ Luật Giao dịch điện tử năm 2005 đến Nghị định số 85/2021/NĐ-CP và Thông tư số 80/2021/TT-BTC. Tại Tổng cục Thuế, Quyết định số 404/QĐ-TCT ngày 03/04/2017 đã thành lập Ban chỉ đạo và 3 tổ giúp việc về quản lý thuế TMĐT.
  • Quản lý thông tin người nộp thuế: Số liệu từ Hệ thống quản lý hoạt động TMĐT (Bộ Công Thương) đến ngày 16/04/2022 ghi nhận 43.078 website TMĐT bán hàng, 1.192 website cung cấp dịch vụ TMĐT, 392 ứng dụng bán hàng và 256 ứng dụng cung cấp dịch vụ TMĐT.
  • Kết quả hành thu tại TP. Hà Nội: Thực hiện Công văn số 42413/CT-TTr1 ngày 20/06/2018, tính đến tháng 11/2021, Cục Thuế Hà Nội quản lý 465 cá nhân có thu nhập từ các tổ chức nước ngoài (Google, Facebook, Apple...) với số thuế đã nộp đạt 56,1 tỷ đồng; rà soát 3.388 cơ sở kinh doanh online có doanh thu trên 100 triệu đồng/năm (trong đó 1.322 cơ sở đã nộp 12,1 tỷ đồng); thu 1 tỷ đồng từ 49 hộ cho thuê nhà trực tuyến. Riêng Chi cục Thuế quận Hoàng Mai trong 10 tháng đầu năm 2021 thu được 23,7 tỷ đồng từ 30 cá nhân có thu nhập từ nước ngoài nhờ phối hợp với cảnh sát khu vực và ban quản lý dân cư.
  • Kết quả hành thu tại TP. Hồ Chí Minh: Cơ quan thuế phối hợp các doanh nghiệp chuyển phát, logistics thu thập thông tin dịch vụ giao hàng thu hộ (COD). Đến tháng 7/2021, Cục Thuế thành phố rà soát được 14.686 tổ chức và cá nhân kinh doanh TMĐT với số tiền thu hộ gần 15,1 nghìn tỷ đồng (từ dữ liệu năm 2017–2018). Đồng thời, thông qua dữ liệu 4 ngân hàng thương mại cung cấp, thành phố đã thu được 20 tỷ đồng và 48 triệu USD từ 4.784 tổ chức, cá nhân phát sinh thu nhập từ nước ngoài (Apple, Google, YouTube, Facebook, Netflix) trong năm 2020 và quý I/2021.
  • Quản lý căn cứ tính thuế: Cục Thuế TP. Hà Nội phân loại người nộp thuế thành 5 nhóm đối tượng (cá nhân/tổ chức có thu nhập từ nền tảng nước ngoài; kinh doanh bán hàng trực tuyến; cho thuê nhà trực tuyến; tổ chức/cá nhân chi trả dịch vụ điện tử cho nhà thầu nước ngoài; và doanh nghiệp vận hành sàn giao dịch TMĐT). Triển khai Thông tư số 80/2021/TT-BTC xác lập trách nhiệm kê khai, nộp thuế của các nhà cung cấp nước ngoài không có cơ sở thường trú tại Việt Nam.

Chương 3: Giải pháp tăng cường quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT tại Việt Nam

Dựa trên các bài học kinh nghiệm quốc tế đã đúc kết và kết quả đánh giá thực trạng hành thu, tác giả trình bày hệ thống giải pháp và kiến nghị:

• Định hướng quản lý: Đảm bảo mục tiêu huy động đầy đủ nguồn thu cho NSNN; xây dựng cơ chế quản lý thích ứng với mô hình kinh tế số; đảm bảo nguyên tắc công bằng giữa kinh doanh truyền thống và kinh doanh điện tử; từng bước chuẩn hóa và tự động hóa quy trình quản lý thuế.
• Các nhóm kiến nghị cụ thể đối với cơ quan quản lý:
  • Hoàn thiện khung khổ pháp lý: Tiếp tục sửa đổi, bổ sung các quy định hướng dẫn chi tiết Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14 và Thông tư số 80/2021/TT-BTC; làm rõ trách nhiệm pháp lý của chủ sở hữu sàn giao dịch TMĐT trong việc cung cấp thông tin, khấu trừ và nộp thuế thay cho các cá nhân kinh doanh trên sàn.
  • Kiện toàn tổ chức bộ máy: Thành lập các bộ phận chuyên trách về quản lý thuế TMĐT tại các Cục Thuế và Chi cục Thuế trọng điểm nhằm theo dõi, phân tích dữ liệu chuyên sâu.
  • Xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành: Ký kết quy chế phối hợp và chia sẻ dữ liệu bắt buộc giữa cơ quan thuế với Bộ Công Thương (quản lý website/sàn), Bộ Thông tin và Truyền thông (nhà mạng viễn thông, địa chỉ IP), Ngân hàng Nhà nước và hệ thống ngân hàng thương mại (truy vết dòng tiền giao dịch), cùng các đơn vị dịch vụ logistics/bưu chính chuyển phát (kiểm soát dòng hàng hóa và tiền thu hộ COD).
  • Đầu tư công nghệ thông tin: Ứng dụng công nghệ xử lý dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) trong việc rà soát, đối chiếu thông tin tự động, nhận diện các giao dịch đáng ngờ và phát hiện hành vi trốn thuế, gian lận thuế.
  • Đổi mới công tác tuyên truyền, hỗ trợ: Nâng cao chất lượng dịch vụ thuế điện tử; gửi thông báo, hướng dẫn trực tiếp qua email, tin nhắn điện thoại đến từng người kinh doanh trực tuyến nhằm nâng cao tính tự giác tuân thủ pháp luật thuế.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và lượng hóa bức tranh thực tế về công tác quản lý thuế đối với TMĐT tại Việt Nam thông qua các dữ liệu thực chứng:

Tiêu chí / Chỉ số thống kê	Giá trị ghi nhận	Nguồn trích dẫn trong văn bản
Số lượng người dùng Internet tại Việt Nam (tháng 1/2022)	72,10 triệu người (73,2% dân số)	Datareportal / Kepios
Lượng truy cập sàn TMĐT lớn nhất mỗi tháng (quý IV/2021)	Shopee: 88,95 triệu; Lazada: 20,63 triệu; Tiki: 17,86 triệu; Sendo: 4,9 triệu lượt	Iprice.vn
Doanh thu TMĐT bán lẻ Việt Nam năm 2021	13,7 tỷ USD (chiếm 7% tổng mức bán lẻ)	Cục TMĐT và Kinh tế số / Bộ Công Thương
Kết quả thu thuế từ cá nhân có thu nhập từ nước ngoài tại Hà Nội (đến 11/2021)	56,1 tỷ đồng (từ 465 cá nhân)	Cục Thuế TP. Hà Nội
Thuế TMĐT từ cá nhân có thu nhập nước ngoài tại Chi cục Thuế Hoàng Mai (10 tháng đầu 2021)	23,7 tỷ đồng (từ 30 cá nhân)	Chi cục Thuế quận Hoàng Mai
Số tiền thu hộ COD được Cục Thuế TP.HCM rà soát (dữ liệu 2017–2018)	Gần 15,1 nghìn tỷ đồng (từ 14.686 đối tượng)	Cục Thuế TP. Hồ Chí Minh
Kết quả thu qua rà soát 4 ngân hàng tại TP.HCM (năm 2020 - quý I/2021)	20 tỷ đồng và 48 triệu USD (từ 4.784 đối tượng)	Cục Thuế TP. Hồ Chí Minh

Về đóng góp học thuật và thực tiễn:

• Khóa luận đã hệ thống hóa cơ sở lý luận quản lý thuế gắn liền với các đặc thù của giao dịch số và các mô hình kinh doanh trực tuyến hiện đại.
• Công trình giải quyết được các khoảng trống của các nghiên cứu giai đoạn trước bằng việc cập nhật số liệu phát triển TMĐT trong bối cảnh đại dịch Covid-19 và phân tích các văn bản quy phạm pháp luật mới ban hành như Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14, Nghị định số 85/2021/NĐ-CP và Thông tư số 80/2021/TT-BTC.
• Tác giả phân tích cụ thể các mô hình phối hợp liên ngành thực tế tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh (với ngân hàng thương mại, đơn vị trung gian thanh toán, công ty giao nhận COD, lực lượng công an khu vực), từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ có tính ứng dụng đối với ngành thuế.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tồn tại một số giới hạn do điều kiện nghiên cứu:

• Giới hạn về nguồn lực và thời gian: Là công trình tốt nghiệp đại học đầu tay của sinh viên năm cuối, tác giả tự nhận định kiến thức và thời gian nghiên cứu còn có những giới hạn nhất định.
• Phạm vi dữ liệu: Các số liệu thực nghiệm chủ yếu dừng lại ở mốc cuối năm 2021 và các tháng đầu năm 2022; chưa thể đánh giá toàn diện tác động dài hạn của các chính sách mới ban hành như Thông tư số 80/2021/TT-BTC (vốn mới bắt đầu có hiệu lực thi hành gần thời điểm hoàn thiện đề tài).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần tiếp tục theo dõi và đánh giá hiệu quả vận hành thực tế của Cổng thông tin điện tử dành cho nhà cung cấp nước ngoài; mở rộng phân tích các hình thức thương mại điện tử mới nổi như tiếp thị liên kết (affiliate marketing), bán hàng qua phát sóng trực tiếp (livestream) trên mạng xã hội và các giao dịch tài sản số; đồng thời xây dựng các mô hình định lượng nhằm ước tính mức độ thất thu thuế TMĐT tại các địa phương trên toàn quốc.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Tài chính, Thuế, Quản trị Kinh doanh và Luật Kinh tế: Tài liệu cung cấp bức tranh tổng quan có hệ thống về cơ sở lý luận, các mô hình TMĐT, khung khổ pháp lý thuế và phương pháp tiếp cận nghiên cứu thực tiễn quản lý thuế trong nền kinh tế số.
• Cán bộ quản lý và công chức ngành thuế: Phần phân tích thực trạng nghiệp vụ tại Cục Thuế TP. Hà Nội và Cục Thuế TP. Hồ Chí Minh mang lại giá trị tham khảo cụ thể về cách thức phân loại 5 nhóm đối tượng người nộp thuế, quy trình rà soát dòng tiền qua ngân hàng thương mại và cơ chế khai thác dữ liệu từ các đơn vị vận chuyển giao hàng thu hộ COD.
• Các nhà nghiên cứu chính sách: Cung cấp nguồn cứ liệu tổng hợp từ các tổ chức quốc tế (OECD) và kinh nghiệm thực thi của Trung Quốc, EU, Úc để phục vụ việc tham chiếu, hoàn thiện cơ chế quản lý thuế đối với các giao dịch xuyên biên giới.

Câu hỏi thường gặp

Khóa luận phân loại các mô hình thương mại điện tử nào và chỉ ra những điểm khác biệt căn bản nào so với thương mại truyền thống?
Khóa luận phân loại TMĐT thành 6 mô hình chính gồm B2B, B2C, B2E, C2B, C2C và Chính phủ điện tử. So với thương mại truyền thống, tác giả chỉ ra 7 điểm khác biệt cốt lõi: hình thức thực hiện hoàn toàn qua phương tiện điện tử kết nối mạng; phạm vi hoạt động phi biên giới trên quy mô toàn cầu; chủ thể tham gia bắt buộc có thêm bên thứ ba (nhà cung cấp mạng, trung gian thanh toán, cơ quan chứng thực); thông tin sản phẩm có sẵn trên mạng mà không cần đàm phán trực tiếp; chi phí đầu tư ban đầu và vận hành thấp hơn do không tốn mặt bằng kho bãi; xuất hiện nhóm hàng hóa/dịch vụ số hóa mới; và phương thức thanh toán ưu tiên sử dụng tiền điện tử hoặc giao dịch ngân hàng thay cho tiền mặt.

Những bài học kinh nghiệm quốc tế nào được tác giả đúc kết để áp dụng cho công tác quản lý thuế TMĐT tại Việt Nam?
Từ thực tiễn quản lý qua cổng thanh toán được cấp phép tại Trung Quốc, cơ chế đánh thuế GTGT dịch vụ số qua cổng trực tuyến tập trung tại EU, và quy định ngưỡng doanh thu 75.000 AUD tại Úc, tác giả rút ra 3 bài học cho Việt Nam: (1) Thành lập bộ phận chuyên trách về quản lý thuế TMĐT tại cơ quan thuế các cấp; (2) Thu thập và xác minh thông tin người nộp thuế bằng kỹ năng nghiệp vụ của công chức thuế kết hợp ứng dụng công cụ chuyên biệt hoặc ủy quyền bên thứ ba hỗ trợ; (3) Hoàn thiện đồng bộ quy định pháp luật và xây dựng chính sách thuế độc lập, phù hợp với đặc thù giao dịch TMĐT.

Cục Thuế TP. Hà Nội đã phân loại người nộp thuế trong lĩnh vực TMĐT như thế nào và kết quả thu thuế đạt được ra sao tính đến cuối năm 2021?
Cục Thuế TP. Hà Nội phân chia người nộp thuế thành 5 nhóm để theo dõi: (1) Cá nhân/hộ kinh doanh/tổ chức có thu nhập từ các tổ chức nước ngoài (Google, Facebook, Apple...); (2) Cá nhân/hộ kinh doanh bán hàng trực tuyến; (3) Cá nhân/hộ kinh doanh/tổ chức cho thuê nhà trực tuyến qua ứng dụng; (4) Tổ chức/cá nhân chi trả thanh toán dịch vụ điện tử cho nhà thầu nước ngoài; (5) Doanh nghiệp tổ chức, điều hành sàn TMĐT (Shopee, Lazada, Tiki...). Tính đến tháng 11/2021, Hà Nội đã thu 56,1 tỷ đồng từ 465 cá nhân có thu nhập từ tổ chức nước ngoài; rà soát 3.388 cơ sở kinh doanh online có doanh thu trên 100 triệu đồng/năm (1.322 cơ sở đã nộp 12,1 tỷ đồng); và thu 1 tỷ đồng từ 49 hộ cho thuê nhà trực tuyến. Riêng Chi cục Thuế quận Hoàng Mai thu được 23,7 tỷ đồng từ 30 cá nhân có thu nhập từ nước ngoài trong 10 tháng đầu năm 2021.

Cục Thuế TP. Hồ Chí Minh đã triển khai những giải pháp nghiệp vụ liên ngành nào để thu thập dữ liệu và xử lý các đối tượng kinh doanh TMĐT?
Cục Thuế TP. Hồ Chí Minh đã triển khai hai kênh phối hợp nghiệp vụ liên ngành quan trọng: (1) Xây dựng cơ chế yêu cầu các doanh nghiệp dịch vụ logistics, giao nhận hàng hóa cung cấp thông tin các tổ chức, cá nhân kinh doanh trên mạng xã hội có sử dụng dịch vụ giao hàng thu hộ tiền (COD), qua đó rà soát được 14.686 đối tượng với tổng số tiền thu hộ gần 15,1 nghìn tỷ đồng (theo dữ liệu năm 2017–2018); (2) Phối hợp với 4 ngân hàng thương mại để rà soát dòng tiền chi trả từ các tổ chức nước ngoài (Apple, Google, YouTube, Facebook, Netflix), qua đó thu được 20 tỷ đồng và 48 triệu USD từ 4.784 tổ chức, cá nhân trong năm 2020 và quý I/2021.

Thực trạng sử dụng các phương tiện thanh toán trong hoạt động TMĐT tại Việt Nam được tác giả phân tích như thế nào?
Tác giả phân tích rằng dù thị trường TMĐT tăng trưởng nhanh, số lượng giao dịch sử dụng phương thức thanh toán tiền mặt (COD) tại Việt Nam vẫn chiếm tỷ trọng rất lớn. Mặc dù các sàn TMĐT và ngân hàng thương mại đã tích cực liên kết phát hành thẻ tín dụng (Sacombank Tiki Platinum, VPBank-Shopee) và đẩy mạnh ví điện tử (ShopeePay, MoMo, ZaloPay), tỷ lệ thanh toán không tiền mặt vẫn còn khiêm tốn. Trích dẫn nhận định từ Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, tác giả chỉ ra nguyên nhân chủ yếu là do niềm tin của người tiêu dùng đối với giao dịch trực tuyến còn hạn chế và các chính sách bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng chưa thực sự đồng bộ.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thanh Tâm là công trình nghiên cứu chuyên khảo phản ánh toàn diện thực trạng phát triển thương mại điện tử và công tác quản lý thuế đối với lĩnh vực này tại Việt Nam giai đoạn 2018–2022. Khóa luận đã hệ thống hóa lý luận chuẩn xác, tổng hợp kinh nghiệm quản lý quốc tế hữu ích, đồng thời đưa ra các số liệu thực chứng cụ thể về kết quả hành thu tại TP. Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Các giải pháp và kiến nghị được đề xuất tập trung vào việc hoàn thiện thể chế, ứng dụng công nghệ dữ liệu lớn, thành lập bộ phận chuyên trách và thắt chặt cơ chế phối hợp liên ngành, mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho công tác hoạch định chính sách và quản lý thuế kinh tế số tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUẢN LÝ THUẾ ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Đề tài nghiên cứu về quản lý thuế đối với hoạt động thương mại điện tử luôn được sự quan tâm đặc biệt của các cơ quan thuế của các quốc gia trên thế giới, đặc biệt là các quốc gia có sự phát triển mạnh mẽ về lĩnh vực thương mại điện tử. Cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước liên quan đến lĩnh vực này dưới các hình thức như các báo cáo, chuyên đề, đề tài nghiên cứu, sách tham khảo, sách giáo trình. Tình hình nghiên cứu quốc tế - Nghiên cứu với tựa đề “Taxation and electronic commerce - implementing the Ottawa taxation framework conditions”, OECD (2001) phản ánh diễn tiến của việc thực thi các Điều kiện Khuôn khổ chung về Thuế đã được thống nhất tại Ottawa 1998.

Điều kiện khuôn khổ chung về Thuế Ottawa nêu ra một số nguyên tắc định hướng các Chính phủ trong cách tiếp cận về TMĐT. Điều kiện khuôn khổ chung nhấn mạnh TMĐT phải được đối xử tương tự như với thương mại truyền thống, tránh phân biệt đối xử. Khuôn khổ chung này được các nước thành viên OECD, các nước không phải là thành viên OECD rất hưởng ứng. Trong tài liệu này nhóm nghiên cứu đã đề cập công tác quản lý thuế đối với TMĐT được tập trung vào các nội dung: dịch vụ hỗ trợ NNT, xác định được đối tượng nộp thuế và những thông tin cần thiết phục vụ quản lý thuế, cuối cùng là thu thuế và kiểm soát nợ thuế.

Trong dịch vụ hỗ trợ NNT cơ quan thuế cần sử dụng các công nghệ và các thành tựu khoa học công nghệ để nâng cao chất lượng phục vụ NNT. Công tác quản lý cần chú trọng đến vấn đề tìm kiếm thông tin và xác minh thông tin NNT. Đối với công tác thu nợ, cơ quan thuế cần đảm bảo hệ thống thu nợ và kiểm soát thu nợ thích hợp. - Nghiên cứu khác của OECD với tựa đề “Tax administration aspects of electronic commerce: responding to the challenges and opportunities” (2001) đã xây dựng được các yếu tố khung quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT bao gồm: dịch vụ NNT, vấn đề nhận dạng và nhu cầu thông tin, thu và kiểm soát thuế.

Dịch vụ NNT cần được phát triển theo hướng cải cách để đơn giản hóa hệ thống thuế nhằm giảm 3 Khóa luận tốt nghiệp Học viện Ngân hàng _________________________________________________________________ thiểu chi phí tuân thủ thuế, đặc biệt đối với hệ thống doanh nghiệp nhỏ và vừa. Công tác quản lý thuế đối với TMĐT cần chú trọng đến nhận dạng doanh nghiệp. Nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng công tác quản lý thuế cần phải được đặt trong sự tương quan về công nghệ và các mô hình kinh doanh TMĐT thì mới có thể khai thác và giải quyết được các thách thức về thuế đối với hoạt động TMĐT. - Bài viết “Tax policy and Administration in an Era of Big Data” của Niall Campbell viết năm 2014 đã đề cập đến vấn đề sử dụng phân tích dữ liệu lớn để giảm thiểu thất thu thuế, đồng thời thu thập và chia sẻ thông tin qua biên giới và tăng cường sự hoạt động của cơ quan thuế ngày càng hiệu quả hơn.

Trong bài viết tác giả nhận định rằng nhiều quốc gia trên thế giới đã và đang bắt đầu hướng đến việc tận dụng các dữ liệu và phân tích dữ liệu lớn nhằm nâng cao hiệu quả phát hiện các bất thường và gian lận trong quản lý thuế. Sự tự động hóa và yếu tố hỗ trợ của các công nghệ ngày càng đóng vai trò quan trọng trong quản lý thuế.